diff --git a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/disks/chapter.sgml b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/disks/chapter.sgml
index 635b3d0c1c..dde8582e3e 100644
--- a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/disks/chapter.sgml
+++ b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/disks/chapter.sgml
@@ -1,4039 +1,4040 @@
 <!--
      The FreeBSD Mongolian Documentation Project
 
-     Original revision 1.286
+     Original revision 1.287
 
      $FreeBSD$
 -->
 
 <chapter id="disks">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Цагаанхүүгийн</firstname>
 	<surname>Ганболд</surname>
 	<contrib>Орчуулсан  </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
   <title>Хадгалалт</title>
 
   <sect1 id="disks-synopsis">
     <title>Ерөнхий агуулга</title>
 
 
     <para>Энэ бүлэг нь FreeBSD дээр дискнүүдийг ашиглах талаар тайлбарлах болно. 
 	Эдгээрт санах ой дээр тулгуурласан дискнүүд, сүлжээнд залгагдсан дискнүүд, 
 	стандарт SCSI/IDE хадгалалтын төхөөрөмжүүд болон USB интерфэйс 
 	ашигладаг төхөөрөмжүүд багтах юм.</para>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншсаны дараа, та дараах зүйлсийг мэдэх болно:</para>
     <itemizedlist>
       <listitem><para>Физик диск (хуваалтууд болон зүсмэлүүд) дээрх өгөгдлийн зохион 
 	байгуулалтыг тайлбарладаг FreeBSD-ийн ашигладаг ухагдахуун.</para>
       </listitem>
       <listitem><para>Өөрийн систем дээр нэмэлт хатуу дискнүүдийг хэрхэн нэмэх талаар.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>USB хадгалалтын төхөөрөмжүүдийг ашиглахын тулд  &os;-г хэрхэн тохируулах талаар.</para>
       </listitem>
       <listitem><para>Санах ойн диск зэрэг виртуал файлын системүүдийг хэрхэн тохируулах талаар.</para></listitem>
       <listitem>
 	<para>Дискний зайн хэрэглээг хязгаарлахын тулд ноогдлыг хэрхэн ашиглах талаар.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Дискийг халдагчдаас хамгаалж нууцлахын тулд хэрхэн шифрлэх талаар.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>FreeBSD дээр CD болон DVD-г хэрхэн үүсгэж шарах талаар.</para>
       </listitem>
       <listitem>
         <para>Нөөцлөлтөд зориулсан хадгалалтын төрөл бүрийн тохируулгууд.</para>
       </listitem>
       <listitem>
         <para>FreeBSD дээр байдаг нөөцлөлтийн програмуудыг хэрхэн ашиглах талаар.</para>
       </listitem>
       <listitem>
         <para>Уян диск уруу хэрхэн нөөцлөх талаар.</para>
       </listitem>
       <listitem>
         <para>Файлын системийн хормын хувилбар гэж юу болох түүнийг хэрхэн үр дүнтэйгээр ашиглах талаар.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншихаасаа өмнө та дараах зүйлсийг гүйцэтгэх хэрэгтэй:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
         <para>Шинэ FreeBSD цөмийг хэрхэн тохируулж суулгах талаар мэдэх
           (<xref linkend="kernelconfig">).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
   </sect1>
 
   <sect1 id="disks-naming">
     <title>Төхөөрөмжийн нэрс</title>
 
     <para>Дараах нь FreeBSD-д дэмжигдсэн физик хадгалалтын төхөөрөмжүүд болон 
 	тэдгээртэй холбоотой төхөөрөмжийн нэрсийн жагсаалт юм.</para>
 
     <table id="disk-naming-physical-table" frame="none">
       <title>Физик диск нэрлэх заншил</title>
 
       <tgroup cols="2">
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Хөтчийн төрөл</entry>
 	    <entry>Хөтчийн төхөөрөмжийн нэр</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry>IDE хатуу хөтчүүд</entry>
 	    <entry><literal>ad</literal></entry>
 	  </row>
 	  <row>
 	    <entry>IDE CDROM хөтчүүд</entry>
 	    <entry><literal>acd</literal></entry>
 	  </row>
 	  <row>
 	    <entry>SCSI хатуу хөтчүүд болон USB Mass хадгалалтын төхөөрөмжүүд</entry>
 	    <entry><literal>da</literal></entry>
 	  </row>
 	  <row>
 	    <entry>SCSI CDROM хөтчүүд</entry>
 	    <entry><literal>cd</literal></entry>
 	  </row>
 	  <row>
 	    <entry>Төрөлжүүлсэн стандарт бус CDROM хөтчүүд</entry>
 	    <entry>Mitsumi CD-ROM-ийн хувьд <literal>mcd</literal> ба 
 	      Sony CD-ROM хөтчүүдийн хувьд <literal>scd</literal>
 	    </entry>
 	  </row>
 	  <row>
 	    <entry>Уян хөтчүүд</entry>
 	    <entry><literal>fd</literal></entry>
 	  </row>
 	  <row>
 	    <entry>SCSI соронзон хальсны хөтчүүд</entry>
 	    <entry><literal>sa</literal></entry>
             </row>
 	  <row>
 	    <entry>IDE соронзон хальсны хөтчүүд</entry>
 	    <entry><literal>ast</literal></entry>
 	  </row>
 	  <row>
 	    <entry>Flash хөтчүүд</entry>
 	    <entry>&diskonchip; Flash хөтчийн хувьд <literal>fla</literal></entry>
 	  </row>
 	  <row>
 	    <entry>RAID хөтчүүд</entry>
 	    <entry>&adaptec; AdvancedRAID-н хувьд <literal>aacd</literal>,
 	      &mylex;-ийн хувьд <literal>mlxd</literal> ба <literal>mlyd</literal>,
 	      AMI &megaraid;-ийн хувьд <literal>amrd</literal>,
 	      Compaq Smart RAID-ийн хувьд <literal>idad</literal>,
 	      &tm.3ware; RAID-ийн хувьд <literal>twed</literal>.</entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </table>
   </sect1>
 
   <sect1 id="disks-adding">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Дэйвид</firstname>
 	  <surname>О'Брайн</surname>
 	  <contrib>Анхлан хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 26 Apr 1998 -->
     </sect1info>
 
     <title>Диск нэмэх</title>
 
     <indexterm>
       <primary>дискнүүд</primary>
       <secondary>нэмэх нь</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Бид шинэ SCSI дискийг одоогоор зөвхөн нэг хөтөчтэй байгаа машин дээр 
 	нэмэхийг хүсэж байна гэж бодъё. Эхлээд компьютераа унтраагаад хөтчийг 
 	компьютер, хянагч болон хөтчийн үйлдвэрлэгчийн заавруудын дагуу суулгана. 
 	Үүнийг хийх маш олон төрлийн процедуруудаас болоод энэ тухай дэлгэрэнгүй 
 	мэдээлэл нь энэ баримтын хамрах хүрээнээс гадна юм.</para>
 
     <para><username>root</username> хэрэглэгчээр нэвтрэх хэрэгтэй. Та хөтчийг 
 	суулгасны дараа шинэ диск олдсон эсэхийг <filename>/var/run/dmesg.boot</filename>-с 
 	шалгаарай. Шинээр нэмсэн хөтөч нь <devicename>da1</devicename> байх 
 	бөгөөд бид үүнийг <filename>/1</filename> дээр холбохыг хүснэ (хэрэв та IDE хөтөч 
 	нэмж байгаа бол төхөөрөмжийн нэр нь <devicename>ad1</devicename> болно).</para>
 
     <indexterm><primary>хуваалтууд</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>зүсмэлүүд</primary></indexterm>
     <indexterm>
       <primary><command>fdisk</command></primary>
     </indexterm>
 
     <para>FreeBSD нь IBM-PC-тэй нийцтэй компьютеруудтай ажилладаг учраас 
 	PC BIOS хуваалтуудыг бодолцох ёстой. Эдгээр нь уламжлалт BSD хуваалтуудаас 
 	өөр юм. PC диск нь дөрөв хүртэлх тооны BSD хуваалттай байдаг. Хэрэв диск 
 	нь жинхэнээрээ FreeBSD-д зориулагдах бол та <emphasis>dedicated буюу 
 	зориулагдсан</emphasis> горимыг ашиглаж болно. Үгүй бол FreeBSD нь 
 	PC BIOS хуваалтуудын аль нэгэн дээр байрлах болно. FreeBSD нь PC BIOS 
 	хуваалтуудыг уламжлалт BSD хуваалтуудтай эндүүрэхгүйн тулд 
 	<emphasis>зүсмэлүүд</emphasis> гэж нэрлэдэг. Та бас FreeBSD-д зориулагдсан 
 	боловч өөр үйлдлийн систем суулгагдсан компьютер дээр ашигласан диск дээрх 
 	зүсмэлүүдийг хэрэглэж болох юм. Энэ нь FreeBSD биш өөр үйлдлийн системийн 
 	<command>fdisk</command> хэрэгсэлтэй андуурахаас хамгаалах нэг сайн 
 	арга юм.</para>
 
     <para>Зүсмэлийн хувьд бол хөтөч нь <filename>/dev/da1s1e</filename> 
 	гэж нэмэгдэх болно. Үүнийг SCSI диск, нэгжийн дугаар 1 (хоёр дахь SCSI диск),
 	зүсмэл 1 (PC BIOS хуваалт 1) болон <filename>e</filename> BSD 
 	хуваалт гэж уншина. Зориулагдсан тохиолдолд хөтөч нь ердөө л <filename>/dev/da1e</filename> 
 	гэж нэмэгдэнэ.</para>
 
     <para>Секторуудын тоог хадгалахын тулд 32 битийн бүхэл тоог ашигладгаас болоод 
 	&man.bsdlabel.8; нь нэг дискний хувьд 2^32-1 сектор буюу ихэнх тохиолдолд 
 	2TB болж хязгаарлагддаг. &man.fdisk.8; хэлбэршүүлэлт нь 2^32-1-с 
 	ихгүй эхлэх сектор болон 2^32-1-с ихгүй уртыг зөвшөөрч хуваалтуудыг 2TB,  
 	дискнүүдийг ихэнх тохиолдолд 4TB болгож хязгаарладаг. &man.sunlabel.8; 
 	хэлбэршүүлэлт нь нэг хуваалтын хувьд 2^32-1 сектороор, нийтдээ 16TB-ийн 
 	8 хуваалтаар хязгаарлагддаг. Илүү том дискнүүдийн хувьд &man.gpt.8; 
 	хуваалтууд ашиглагдаж болох юм.</para>
 
     <sect2>
       <title>&man.sysinstall.8;-г ашиглах нь</title>
       <indexterm>
         <primary><application>sysinstall</application></primary>
         <secondary>дискнүүд нэмэх нь</secondary>
       </indexterm>
       <indexterm>
 	<primary>su</primary>
       </indexterm>
       <procedure>
 	<step>
 	  <title><application>Sysinstall</application>-г жолоодох нь</title>
 
 	  <para>Та <command>sysinstall</command>-н хялбар ашиглаж болох 
 		цэснүүдийн тусламжтайгаар шинэ дискийг хуваан хаяглаж болох юм. 
 		<username>root</username> хэрэгчээр нэвтрэх буюу эсвэл 
 		<command>su</command> тушаалыг ашиглаарай. 
 		<command>sysinstall</command>-г ажиллуулж 
 		<literal>Configure</literal> цэс уруу орно. 
 		<literal>FreeBSD Configuration Menu</literal> дотор 
 		доош шилжиж <literal>Fdisk</literal> тохируулгыг 
 		сонгоно.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title><application>fdisk</application> хуваалт засварлагч</title>
 	  <para><application>fdisk</application>-ийн дотор байхдаа 
 		<keycap>A</keycap>-г дарвал дискийг бүхэлд нь FreeBSD-д 
 		ашиглах болно. Асуух үед нь хэрэв та <quote>ирээдүйд суулгаж болзошгүй 
 		үйлдлийн системүүдтэй хамтран ажиллахаар үлдэхийг хүсвэл</quote> 
 		<literal>YES</literal> гэж хариулаарай. <keycap>W</keycap>-г 
 		ашиглан өөрчлөлтүүдийг диск уруу бичнэ. Одоо FDISK засварлагчаас 
 		<keycap>Q</keycap>-г дарж гараарай. Дараа нь танаас 
 		<quote>Master Boot Record буюу Мастер Ачаалагч Бичлэгийн</quote> 
 		талаар асуух болно. Та ажиллаж байгаа систем дээр диск нэмж байгаа болохоор 
 		<literal>None</literal>-г сонгох хэрэгтэй.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Дискний Шошго засварлагч</title>
 	  <indexterm><primary>BSD хуваалтууд</primary></indexterm>
 
 	  <para>Дараа нь <application>sysinstall</application>-с гарч дахин 
 		түүнийг эхлүүлэх хэрэгтэй. Дээрх заавруудыг дагаарай, гэхдээ 
 		энэ удаад <literal>Label</literal> тохируулгыг сонгоорой. 
 		Энэ нь <literal>Disk Label Editor буюу дискний шошго засварлагч</literal> 
 		уруу орно. Энд та уламжлалт BSD хуваалтуудыг үүсгэдэг. Диск нь 
 		<literal>a-h</literal> гэж хаяглагдсан найм хүртэлх хуваалтуудтай 
 		байж болно. Хуваалтын шошгонуудын цөөн хэд нь тусгай хэрэглээтэй байдаг. 
 		<literal>a</literal> хуваалт нь root хуваалтанд (<filename>/</filename>) 
 		ашиглагддаг. Тиймээс зөвхөн таны системийн диск (өөрөөр хэлбэл таны 
 		ачаалалт хийсэн диск) <literal>a</literal> хуваалттай байх 
 		ёстой. <literal>b</literal> хуваалт нь swap хуваалтуудад 
 		хэрэглэгддэг бөгөөд та swap хуваалттай олон дисктэй байж болох юм. 
 		<literal>c</literal> хуваалт нь зориулагдсан горимд  
 		бүх дискийг, зүсмэлийн горимд бүхэл FreeBSD зүсмэлийг эсвэл заадаг.
 		Бусад хуваалтууд нь ерөнхий хэрэглээнд зориулагдсан.</para>
 
 	  <para><application>sysinstall</application>-ийн шошго засварлагч нь 
 		root биш, swap биш хуваалтуудад зориулж <literal>e</literal> 
 		хуваалтыг илүүтэй үздэг. Шошго засварлагч дотор байхдаа <keycap>C</keycap>-г 
 		даран ганц файлын систем үүсгэх хэрэгтэй. Асуух үед, хэрэв энэ нь 
 		FS (файлын систем) эсвэл swap байх юм бол <literal>FS</literal>-г 
 		сонгож холбох цэгийг (өөрөөр хэлбэл <filename>/mnt</filename>) бичээрэй. 
 		Хэрэв дискийг суулгацын дараах горимд нэмж байгаа бол 
 		<application>sysinstall</application> нь танд зориулж оруулгуудыг 
 		<filename>/etc/fstab</filename> файлд үүсгэхгүй, тиймээс таны 
 		зааж өгсөн холбох цэг нь чухал биш юм.</para>
 
 	  <para>Та одоо шинэ шошгыг диск уруу бичиж түүн дээр файлын систем үүсгэхэд 
 		бэлэн боллоо. Үүнийг <keycap>W</keycap>-г дарж хийнэ. 
 		<application>sysinstall</application>-ын шинэ хуваалтыг 
 		холбож чадахгүй байна гэсэн алдааг өнгөрүүлэх хэрэгтэй. Шошго засварлагч
 		болон <application>sysinstall</application>-с бүр мөсөн 
 		гараарай.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Төгсгөл</title>
 
 	  <para>Хамгийн сүүлийн алхам нь <filename>/etc/fstab</filename> файлыг 
 		засварлаж өөрийн шинэ дискний оруулгыг нэмэх явдал юм.</para>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Тушаалын мөрийн хэрэгслүүдийг ашиглах нь</title>
 
       <sect3>
 	<title>Зүсмэлүүдийг ашиглах нь</title>
 
 	<para>Энэ тохиргоо нь таны дискийг өөрийн чинь компьютер дээр суулгагдсан 
 	байж болох бусад үйлдлийн системтэй зөв ажиллаж өөр бусад үйлдлийн системийн 
 	<command>fdisk</command> хэрэгслүүдтэй эндүүрэхгүй байх боломжийг 
 	бүрдүүлдэг. Шинэ дискийг суулгахад энэ аргыг ашиглахыг зөвлөдөг. 
 	Хэрэв танд үнэхээр тохирох шалтгаан байгаа тохиолдолд <literal>зориулагдсан</literal> 
 	горимыг ашиглаарай!</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=/dev/da1 bs=1k count=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>fdisk -BI da1</userinput> #Initialize your new disk
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -B -w da1s1 auto</userinput> #Label it.
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -e da1s1</userinput> # Edit the bsdlabel just created and add any partitions.
 &prompt.root; <userinput>mkdir -p /1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs /dev/da1s1e</userinput> # Repeat this for every partition you created.
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/da1s1e /1</userinput> # Mount the partition(s)
 &prompt.root; <userinput>vi /etc/fstab</userinput> # Add the appropriate entry/entries to your <filename>/etc/fstab</filename>.</screen>
 
 	<para>Хэрэв танд IDE диск байвал <filename>da</filename>-г 
 	<filename>ad</filename> гэж солиорой.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Зориулагдсан</title>
 	<indexterm><primary>OS/2</primary></indexterm>
 
 	<para>Хэрэв та шинэ хөтчийг өөр үйлдлийн системтэй цуг хуваалцахгүй бол 
 	<literal>зориулагдсан</literal> горимыг ашиглаж болох юм. Энэ горим нь 
 	Microsoft үйлдлийн системийн толгойг эргүүлж болохыг санаарай; гэхдээ 
 	тэдгээр нь ямар ч эвдрэл гэмтэл үүсгэхгүй. IBM-ийн &os2; нь харин 
 	олсон бүх ойлгохгүй байгаа ямар ч хуваалтыг хувьдаа <quote>завших</quote> 
 	болно.</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=/dev/da1 bs=1k count=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -Bw da1 auto</userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -e da1</userinput>				# create the `e' partition
 &prompt.root; <userinput>newfs /dev/da1e</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mkdir -p /1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>vi /etc/fstab</userinput>				# add an entry for /dev/da1e
 &prompt.root; <userinput>mount /1</userinput></screen>
 
 	<para>Өөр нэг арга нь:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=/dev/da1 count=2</userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel /dev/da1 | bsdlabel -BR da1 /dev/stdin</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs /dev/da1e</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mkdir -p /1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>vi /etc/fstab</userinput>					# add an entry for /dev/da1e
 &prompt.root; <userinput>mount /1</userinput></screen>
 
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="raid">
     <title>RAID</title>
 
     <sect2 id="raid-soft">
       <title>Програм хангамжийн RAID</title>
 
       <sect3 id="ccd">
 	<sect3info>
 	  <authorgroup>
 	    <author>
 	      <firstname>Кристофер</firstname>
 	      <surname>Шамвэй</surname>
 	      <contrib>Анхлан ажилласан </contrib>
 	    </author>
 	  </authorgroup>
 	  <authorgroup>
 	    <author>
 	      <firstname>Жим</firstname>
 	      <surname>Браун</surname>
 	      <contrib>Хянан тохиолдуулсан </contrib>
 	    </author>
 	  </authorgroup>
 	</sect3info>
 
 <indexterm><primary>RAID</primary><secondary>програм хангамж</secondary></indexterm>
 <indexterm>
   <primary>RAID</primary><secondary>CCD</secondary>
 </indexterm>
 
 	<title>Нийлүүлэгдсэн Дискний Драйвер (Concatenated Disk Driver буюу CCD) тохиргоо</title>
 	<para>Бөөн хадгалалтын шийдлийг сонгохдоо бодолцох хамгийн чухал хүчин зүйлүүд нь 
 	хурд, найдвартай байдал болон өртөг юм. Энэ гурвыг гурвууланг нь тэнцүү байлгах нь 
 	ховор байдаг; ерөнхийдөө хурдан, найдвартай бөөн хадгалалтын төхөөрөмж нь үнэтэй 
 	бөгөөд үнийн хувьд хямдыг сонгох нь хурд эсвэл найдвартай байдлын аль нэгийг золиослох 
 	хэрэгтэй болдог.</para>
 
           <para>Доор тайлбарласан системийг дизайн хийхдээ өртгийг хамгийн чухал хүчин зүйл гэж 
 		сонгож авсан бөгөөд үүний дараа хурд, хурдын дараа найдвартай байдлыг 
 		сонгосон. Энэ системийн өгөгдөл дамжуулах хурд нь эцсийн эцэст сүлжээгээр 
 		шахагддаг. Найдвартай байдал нь маш чухал боловч доор тайлбарласан CCD 
 		хөтөч нь CD-R-ууд дээр аль хэдийн бүтнээрээ нөөцлөгдсөн, амархнаар 
 		солигдож болох өгөгдөлд шууд үйлчилдэг.</para>
 
           <para>Өөрийн шаардлагыг тодорхойлох нь бөөн хадгалалтын шийдлийг сонгох анхны 
 		алхам юм. Хэрэв таны шаардлага нь хурд эсвэл найдвартай байдлыг өртгөөс 
 		илүүтэй үзэж байгаа бол таны шийдэл энэ хэсэгт тайлбарласан шийдлээс 
 		өөр болох болно.</para>
 
 
 	<sect4 id="ccd-installhw">
 	  <title>Тоног төхөөрөмжийг суулгах нь</title>
 
 	  <para>IDE системийн дискнээс гадна гурван Western
             Digital 30GB, 5400 RPM IDE диск нь доор тайлбарласан 
 		CCD дискний гол цөм болж нийтдээ ойролцоогоор 90GB 
 		шууд хадгалалт болно. Туйлын хүслээр бол IDE диск бүр өөрийн IDE 
 		хянагч болон кабельтай байна, гэхдээ өртгийг багасгахын 
 		тулд нэмэлт IDE хянагчууд ашиглагдаагүй болно. Харин дискнүүд нь 
 		jumper буюу холбогчоор тохируулагдсан бөгөөд ингэснээр IDE хянагч 
 		бүр нэг мастер болон нэг боолтой байна.</para>
 
 	  <para>Дахин ачаалах үед системийн BIOS залгагдсан дискнүүдийг автоматаар олохоор 
 		тохируулагдсан байдаг. Илүү чухал зүйл нь FreeBSD тэдгээрийг дахин ачаалахад 
 		олсон явдал юм:</para>
 
 	  <programlisting>ad0: 19574MB &lt;WDC WD205BA&gt; [39770/16/63] at ata0-master UDMA33
 ad1: 29333MB &lt;WDC WD307AA&gt; [59598/16/63] at ata0-slave UDMA33
 ad2: 29333MB &lt;WDC WD307AA&gt; [59598/16/63] at ata1-master UDMA33
 ad3: 29333MB &lt;WDC WD307AA&gt; [59598/16/63] at ata1-slave UDMA33</programlisting>
 
  	  <note><para>Хэрэв FreeBSD дискнүүдийг бүгдийг нь олохгүй байгаа бол 
 		та тэдгээрийг зөвөөр холбосон эсэхээ шалгаарай. IDE хөтчүүдийн 
 		ихэнх нь бас <quote>Cable Select</quote> холбогчтой байдаг. 
 		Энэ нь мастер/боол харилцаанд зориулагдсан холбогч 
 		<emphasis>биш</emphasis> юм. Хөтчийн баримтаас зөв 
 		холбогчийг таних талаар лавлаарай.</para></note>
 
  	  <para>Дараа нь тэдгээрийг файлын системийн хэсэг болгон залгах талаар 
 		бодох хэрэгтэй. Та &man.vinum.8; (<xref
  	    linkend="vinum-vinum">) болон &man.ccd.4; хоёуланг 
 		судлах хэрэгтэй. Энэ тохиргооны хувьд &man.ccd.4;-г сонгосон.</para>
 	</sect4>
 
 	<sect4 id="ccd-setup">
 	  <title>CCD-г тохируулах нь</title>
 
  	  <para>&man.ccd.4; хөтөч нь хэд хэдэн адил дискнүүдийг авч тэдгээрийг 
 		нэг логик файл систем болгон нийлүүлэх боломжийг олгодог. 
 		&man.ccd.4;-г ашиглахын тулд танд &man.ccd.4; дэмжлэг 
 		цуг бүтээгдсэн цөм хэрэгтэй. Энэ мөрийг цөмийн тохиргооны файлдаа
 		нэмээд цөмөө дахин бүтээж суулгаарай:</para>
 
 	  <programlisting>device   ccd</programlisting>
 
 	  <para>&man.ccd.4; дэмжлэг цөмийн дуудагдах модуль хэлбэрээр 
 		бас дуудагдаж болно.</para>
 
  	  <para>&man.ccd.4;-г тохируулахын тулд та эхлээд дискнүүдийг 
 		хаяглах &man.bsdlabel.8;-г ашиглах ёстой:</para>
 
 	  <programlisting>bsdlabel -w ad1 auto
 bsdlabel -w ad2 auto
 bsdlabel -w ad3 auto</programlisting>
 
  	  <para>Энэ нь бүх дискний дагуух <devicename>ad1c</devicename>, <devicename>ad2c</devicename> болон <devicename>ad3c</devicename>-д зориулж  bsdlabel үүсгэдэг.</para>
 
  	  <para>Дараагийн алхам нь дискний шошгоны төрлийг өөрчлөх явдал юм. 
 		Та дискнүүдийг засварлахдаа &man.bsdlabel.8;-г ашиглаж 
 		болно:</para>
 
 	  <programlisting>bsdlabel -e ad1
 bsdlabel -e ad2
 bsdlabel -e ad3</programlisting>
 
  	  <para>Энэ нь диск бүр дэх тухайн дискний шошгыг <envar>EDITOR</envar> 
 		орчны хувьсагчид заасан засварлагчаар, ихэнхдээ &man.vi.1;-ээр 
 		онгойлгодог.</para>
 
 	  <para>Өөрчлөлт хийгдээгүй дискний шошго иймэрхүү харагдах болно:</para>
 
 	  <programlisting>8 partitions:
 #        size   offset    fstype   [fsize bsize bps/cpg]
   c: 60074784        0    unused        0     0     0   # (Cyl.    0 - 59597)</programlisting>
 
  	  <para>&man.ccd.4;-д зориулж ашиглахаар шинэ <literal>e</literal> 
 		хуваалтыг нэмнэ. Үүнийг ихэвчлэн <literal>c</literal> хуваалтаас хуулж 
 		болох боловч <option>fstype</option> нь <userinput>4.2BSD</userinput> 
 		байх <emphasis>ёстой</emphasis>. Дискний шошго одоо иймэрхүү харагдах 
 		ёстой:</para>
 
 	  <programlisting>8 partitions:
 #        size   offset    fstype   [fsize bsize bps/cpg]
   c: 60074784        0    unused        0     0     0   # (Cyl.    0 - 59597)
   e: 60074784        0    4.2BSD        0     0     0   # (Cyl.    0 - 59597)</programlisting>
 
 	</sect4>
 
 	<sect4 id="ccd-buildingfs">
 	  <title>Файлын системийг бүтээх нь</title>
 
 	  <para>Та бүх дискнүүдээ хаягласны дараа &man.ccd.4;-г бүтээх 
 		ёстой. Үүнийг хийхийн тулд дараах тохируулгуудтай адилаар
 		&man.ccdconfig.8;-г ашиглана:</para>
 
 	    <programlisting>ccdconfig ccd0<co id="co-ccd-dev"> 32<co id="co-ccd-interleave"> 0<co id="co-ccd-flags"> /dev/ad1e<co id="co-ccd-devs"> /dev/ad2e /dev/ad3e</programlisting>
 
 	  <para>Тохируулга бүрийн хэрэглээ болон утгыг доор харуулав:</para>
 
           <calloutlist>
             <callout arearefs="co-ccd-dev">
 	    <para>Эхний нэмэлт өгөгдөл нь тохируулах төхөөрөмж байх бөгөөд энэ 
 		тохиолдолд <filename>/dev/ccd0c</filename> байна. 
 		<filename>/dev/</filename> хэсэг байхгүй ч байж болно.</para>
             </callout>
 
             <callout arearefs="co-ccd-interleave">
 
 	    <para>Файлын системд зориулсан interleave.  interleave нь 
 		дискний блокууд дээрх судлын хэмжээг тодорхойлдог бөгөөд нэг бүр нь 
 		ихэвчлэн 512 байт байдаг. Тэгэхээр 32 interleave нь 16,384 байт 
 		байна.</para>
             </callout>
 
             <callout arearefs="co-ccd-flags">
 	    <para>&man.ccdconfig.8;-д зориулсан тугнууд. Хэрэв та хөтчийг 
 		толин тусгал үүсгэж идэвхжүүлэхийг хүсвэл тугийг энд зааж өгч 
 		болно. Энэ тохиргоо нь &man.ccd.4;-н хувьд толин тусгал 
 		үүсгэлтийг хангадаггүй учир энэ нь 0 (тэг) гэж тохируулагдсан.</para>
             </callout>
 
             <callout arearefs="co-ccd-devs">
 	    <para>&man.ccdconfig.8; уруу өгөгдөх сүүлийн нэмэлт өгөгдлүүд нь 
 		массивт оруулах төхөөрөмжүүд юм. Төхөөрөмж бүрийн хувьд бүрэн 
 		гүйцэд замын нэрийг ашиглах хэрэгтэй.</para>
             </callout>
           </calloutlist>
 
 
 	  <para>&man.ccdconfig.8;-г ажиллуулсны дараа &man.ccd.4; тохируулагдана.
 		Файлын систем суулгагдаж болно. Тохируулгуудын талаар &man.newfs.8;-с 
 		лавлана уу, эсвэл ердөө л ингэж ажиллуулна: </para>
 
 	  <programlisting>newfs /dev/ccd0c</programlisting>
 
 
 	</sect4>
 
 	<sect4 id="ccd-auto">
 	  <title>Бүгдийг автомат болгох нь</title>
 
 	  <para>Ерөнхийдөө та &man.ccd.4;-г дахин ачаалах бүртээ холбохыг хүснэ. 
 		Үүнийг хийхийн тулд та эхлээд тохируулах хэрэгтэй. Өөрийн одоогийн 
 		тохиргоогоо дараах тушаал ашиглаж <filename>/etc/ccd.conf</filename> 
 		уруу бичих хэрэгтэй:</para>
 
 	  <programlisting>ccdconfig -g &gt; /etc/ccd.conf</programlisting>
 
 	  <para>Дахин ачаалах үед скрипт <command>/etc/rc</command> нь 
 		хэрэв <filename>/etc/ccd.conf</filename> байвал 
 		<command>ccdconfig -C</command> тушаалыг ажиллуулна. 
 		Энэ нь &man.ccd.4;-г холбож болохоор болгож 
 		автоматаар тохируулна.</para>
 
 	  <note><para>Хэрэв та ганц хэрэглэгчийн горим уруу ачаалж байгаа бол 
 		&man.ccd.4;-г &man.mount.8; хийхээсээ өмнө массивыг 
 		тохируулахын тулд дараах тушаалыг ажиллуулах 
 		шаардлагатай:</para>
 
 	  <programlisting>ccdconfig -C</programlisting>
           </note>
 
 	  <para>&man.ccd.4;-г автоматаар холбохын тулд &man.ccd.4;-н оруулгыг 
 		<filename>/etc/fstab</filename> файлд байрлуулах хэрэгтэй. Ингэсэн 
 		тохиолдолд энэ нь ачаалах үед холбогдох болно:</para>
 
 	  <programlisting>/dev/ccd0c              /media       ufs     rw      2       2</programlisting>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3 id="vinum">
 	<title>Vinum Эзлэхүүн Менежер</title>
 
 <indexterm><primary>RAID</primary><secondary>програм хангамж</secondary></indexterm>
 <indexterm>
   <primary>RAID</primary>
   <secondary>Vinum</secondary>
 </indexterm>
 
 	<para>Vinum Эзлэхүүн Менежер нь виртуал диск хөтчийг хийдэг блок төхөөрөмжийн драйвер 
 		юм. Энэ нь дискний тоног төхөөрөмжийг блок төхөөрөмжийн интерфэйсээс 
 		тусгаарлаж уян хатан байдал, ажиллагаа болон найдвартай байдлыг дискний 
 		хадгалалтын уламжлалт зүсмэлийн харагдалтаас илүүтэйгээр хангах тийм аргаар 
 		өгөгдлийг дүрсэлдэг. &man.vinum.8; нь RAID-0, RAID-1 болон RAID-5 
 		загваруудыг тус бүрт нь болон холбоотой байдлаар нь шийддэг.</para>
 
 	<para>&man.vinum.8;-ийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 		<xref linkend="vinum-vinum">-с үзнэ үү.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="raid-hard">
       <title>Тоног төхөөрөмжийн RAID</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>RAID</primary>
 	<secondary>тоног төхөөрөмж</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>FreeBSD нь бас төрөл бүрийн тоног төхөөрөмжийн <acronym>RAID</acronym> 
 	хянагчуудыг дэмждэг. Эдгээр төхөөрөмжүүд нь FreeBSD-д зориулсан тусгай програм 
 	хангамжаар массивыг удирдах шаардлагагүйгээр <acronym>RAID</acronym> дэд 
 	системийг хянадаг.</para>
 
       <para>Карт дээрх <acronym>BIOS</acronym>-г ашиглан карт нь дискний үйлдлүүдийн 
 	ихэнхийг өөрөө хянадаг. Дараах нь Promise <acronym>IDE</acronym> <acronym>RAID</acronym> 
 	хянагчийг ашиглах тохиргооны товч тайлбар юм. Энэ карт суулгагдаж систем эхлэх үед 
 	мэдээллийг хүсэх мөрийг харуулна. Картны тохиргооны дэлгэц уруу орохын тулд
 	заавруудыг дагана. Эндээс залгагдсан бүх хөтчүүдийг нэгтгэх боломж танд байх 
 	болно. Ингэж хийснийхээ дараа диск(нүүд) нь FreeBSD-д нэг хөтөч шиг харагдах 
 	болно. Бусад <acronym>RAID</acronym> түвшингүүдийг бас 
 	тохируулж болно.
       </para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>ATA RAID1 массивуудыг дахин бүтээх нь</title>
 
       <para>FreeBSD нь массив дахь гэмтсэн, ажиллагаагүй болсон дискийг шууд солих боломжийг 
 	олгодог. Энэ нь дахин ачаалахаасаа өмнө таныг ийм асуудлыг мэдэхийг шаарддаг.</para>
 
       <para>Та магадгүй доор дурдсантай адилыг <filename>/var/log/messages</filename> эсвэл 
 	&man.dmesg.8; гаралт дээр харж болох юм:</para>
 
       <programlisting>ad6 on monster1 suffered a hard error.
 ad6: READ command timeout tag=0 serv=0 - resetting
 ad6: trying fallback to PIO mode
 ata3: resetting devices .. done
 ad6: hard error reading fsbn 1116119 of 0-7 (ad6 bn 1116119; cn 1107 tn 4 sn 11)\\
 status=59 error=40
 ar0: WARNING - mirror lost</programlisting>
 
       <para>&man.atacontrol.8; ашиглан дэлгэрэнгүй мэдээллийг шалгана:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol list</userinput>
 ATA channel 0:
 	Master:      no device present
 	Slave:   acd0 &lt;HL-DT-ST CD-ROM GCR-8520B/1.00&gt; ATA/ATAPI rev 0
 
 ATA channel 1:
 	Master:      no device present
 	Slave:       no device present
 
 ATA channel 2:
 	Master:  ad4 &lt;MAXTOR 6L080J4/A93.0500&gt; ATA/ATAPI rev 5
 	Slave:       no device present
 
 ATA channel 3:
 	Master:  ad6 &lt;MAXTOR 6L080J4/A93.0500&gt; ATA/ATAPI rev 5
 	Slave:       no device present
 
 &prompt.root; <userinput>atacontrol status ar0</userinput>
 ar0: ATA RAID1 subdisks: ad4 ad6 status: DEGRADED</screen>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Та дискийг аюулгүйгээр салган авахын тулд эхлээд ata сувгийг 
 		ажиллахгүй байгаа дисктэй цуг салгана:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol detach ata3</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Дискийг сольно.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>ata сувгийг дахин залгана:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol attach ata3</userinput>
 Master:  ad6 &lt;MAXTOR 6L080J4/A93.0500&gt; ATA/ATAPI rev 5
 Slave:   no device present</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Шинэ дискийг массивт нөөц маягаар нэмнэ:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol addspare ar0 ad6</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Массивыг дахин бүтээнэ:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol rebuild ar0</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Дараах тушаалыг ашиглаж үйл явцыг шалгаж болно:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dmesg | tail -10</userinput>
 [output removed]
 ad6: removed from configuration
 ad6: deleted from ar0 disk1
 ad6: inserted into ar0 disk1 as spare
 
 &prompt.root; <userinput>atacontrol status ar0</userinput>
 ar0: ATA RAID1 subdisks: ad4 ad6 status: REBUILDING 0% completed</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Энэ үйлдэл хийгдэж дуустал хүлээх хэрэгтэй.</para>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="usb-disks">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Марк</firstname>
 	  <surname>Фонвил</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- Jul 2004 -->
     </sect1info>
 
     <title>USB хадгалалтын төхөөрөмжүүд</title>
     <indexterm>
       <primary>USB</primary>
       <secondary>дискнүүд</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Одоо үед маш олон гадаад хадгалалтын шийдлүүд байгаа бөгөөд 
 	Universal Serial Bus (USB): хатуу хөтчүүд, USB хуруун хөтчүүд, 
 	CD-R шарагчид зэргийг ашигладаг. &os; нь эдгээр төхөөрөмжүүдийн 
 	дэмжлэгийг хангадаг.</para>
 
     <sect2>
       <title>Тохиргоо</title>
 
       <para>USB бөөн хадгалалтын төхөөрөмжүүдийн драйвер &man.umass.4; нь 
 	USB хадгалалтын төхөөрөмжүүдийн дэмжлэгийг хангадаг. Хэрэв та 
 	<filename>GENERIC</filename> цөм ашиглавал өөрийн тохиргоондоо юу 
 	ч өөрчлөх шаардлагагүй. Хэрэв та өөрчлөн тохируулсан цөм ашиглах бол 
 	таны цөмийн тохиргооны файлд дараах мөрүүд байгаа эсэхийг 
 	шалгаарай:</para>
 
       <programlisting>device scbus
 device da
 device pass
 device uhci
 device ohci
 device usb
 device umass</programlisting>
 
       <para>&man.umass.4; драйвер нь USB хадгалалтын төхөөрөмжүүдэд хандахын 
 	тулд SCSI дэд системийг хэрэглэдэг бөгөөд таны USB төхөөрөмж системд 
 	SCSI төхөөрөмж маягаар харагдах болно. Таны эх хавтан дээрх USB бичил 
 	схемээс хамаарч танд зөвхөн <literal>device
 	uhci</literal> эсвэл <literal>device ohci</literal> хоёрын аль нэг 
 	хэрэгтэй болно, гэхдээ хоёуланг нь цөмийн тохиргоондоо байлгах нь гэмгүй юм. 
 	Хэрэв та ямар нэг мөр нэмсэн бол шинэ цөмөө эмхэтгэж суулгахаа битгий 
 	мартаарай.</para>
 
       <note>
 	<para>Хэрэв таны USB төхөөрөмж чинь CD-R эсвэл DVD шарагч бол 
 	SCSI CD-ROM драйвер &man.cd.4;-г цөмд дараах мөрийн тусламжтай 
 	нэмэх ёстой:</para>
 
 	<programlisting>device cd</programlisting>
 
 	<para>Шарагч нь SCSI хөтөч гэж харагддаг учир &man.atapicam.4; 
 	драйверийг цөмийн тохиргоонд ашиглах ёсгүй.</para>
       </note>
 
       <para>USB 2.0 хянагчуудын дэмжлэг &os;-д байдаг; гэхдээ та дараах 
 	мөрийг:</para>
 
       <programlisting>device ehci</programlisting>
 
       <para>өөрийн тохиргооны файлдаа USB 2.0 дэмжлэгт зориулж нэмэх ёстой. 
 	Хэрэв танд USB 1.X дэмжлэг хэрэгтэй бол &man.uhci.4; болон &man.ohci.4; 
 	драйверууд нь  хэрэгтэй хэвээр болохыг санаарай.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Тохиргоог тест хийх нь</title>
 
       <para>Тохиргоог тест хийхэд бэлэн боллоо: өөрийн USB төхөөрөмжийг залгахад 
 	системийн мэдэгдлийн буферт (&man.dmesg.8;) хөтөч нь иймэрхүү 
 	харагдах ёстой:</para>
 
       <screen>umass0: USB Solid state disk, rev 1.10/1.00, addr 2
 GEOM: create disk da0 dp=0xc2d74850
 da0 at umass-sim0 bus 0 target 0 lun 0
 da0: &lt;Generic Traveling Disk 1.11&gt; Removable Direct Access SCSI-2 device
 da0: 1.000MB/s transfers
 da0: 126MB (258048 512 byte sectors: 64H 32S/T 126C)</screen>
 
       <para>Мэдээж хэрэг үйлдвэрлэгч, төхөөрөмжийн цэг (<devicename>da0</devicename>) 
 	болон бусад зүйлс таны тохиргооноос хамаараад өөр байж болно.</para>
 
       <para>USB төхөөрөмж нь SCSI төхөөрөмж гэж харагддаг болохоор 
 	<command>camcontrol</command> тушаалыг ашиглаж системд холбогдсон 
 	USB хадгалалтын төхөөрөмжүүдийн жагсаалтыг харуулж болно:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>camcontrol devlist</userinput>
 &lt;Generic Traveling Disk 1.11&gt;      at scbus0 target 0 lun 0 (da0,pass0)</screen>
 
       <para>Хэрэв хөтөч нь файлын системтэй ирвэл та түүнийг холбож чадна. 
 	<xref linkend="disks-adding"> хэсэг нь хэрэв шаардлагатай бол 
 	USB хөтчийг хэлбэршүүлж түүн дээр хуваалт үүсгэхэд танд туслах 
 	болно.</para>
 
       <para>Энэ төхөөрөмжийг энгийн хэрэглэгч холбож чаддагаар болгохын тулд 
 	тодорхой алхмуудыг хийх хэрэгтэй. Эхлээд USB хадгалалтын төхөөрөмж 
 	холбогдсон үед үүссэн төхөөрөмжүүдэд хэрэглэгч хандаж болохоор байх 
 	хэрэгтэй. Үүний шийдэл нь эдгээр төхөөрөмжүүдийн бүх хэрэглэгчдийг 
 	<groupname>operator</groupname> бүлгийн гишүүн болгох явдал 
 	юм. Үүнийг &man.pw.8;-ээр хийнэ. Хоёрдугаарт төхөөрөмжүүд нь 
 	үүсэх үед <groupname>operator</groupname> бүлэг тэдгээрийг 
 	уншиж бичиж чадаж байх ёстой. Тохирох мөрүүдийг 
 	<filename>/etc/devfs.rules</filename> файлд 
 	нэмснээр үүнийг хийж болно:</para>
 
       <programlisting>[localrules=1]
 add path 'da*' mode 0660 group operator</programlisting>
 
       <note>
 	<para>Хэрэв системд SCSI дискнүүд байгаа бол үүнийг арай өөрөөр хийх 
 	ёстой. Өөрөөр хэлбэл хэрэв систем нь аль хэдийн <devicename>da0</devicename>-ээс
 	  <devicename>da2</devicename> хүртэлх холбогдсон дискнүүдийг 
 	агуулж байвал хоёр дахь мөрийг дараах маягаар солих хэрэгтэй:</para>
 
 	<programlisting>add path 'da[3-9]*' mode 0660 group operator</programlisting>
 
 	<para>Энэ нь байгаа дискнүүдийг <groupname>operator</groupname> 
 	бүлэгт хамааруулахгүй болгоно.</para>
       </note>
 
        <para>Та бас өөрийн &man.devfs.rules.5; дүрмийн олонлогийг 
 		<filename>/etc/rc.conf</filename> файлд идэвхжүүлэх 
 		хэрэгтэй:</para>
 	 
        <programlisting>devfs_system_ruleset="localrules"</programlisting>
 
       <para>Дараа нь цөм нь ердийн хэрэглэгчдэд файлын системийг холбох боломжтойгоор 
 	тохируулагдах ёстой. Хамгийн хялбар арга бол <filename>/etc/sysctl.conf</filename>-д
 	мөр нэмэх явдал юм:</para>
 
       <programlisting>vfs.usermount=1</programlisting>
 
       <para>Дараагийн дахин ачаалалтын дараа энэ нь идэвхжихийг санаарай. 
 	Өөрөөр энэ хувьсагчийг тохируулахын тулд &man.sysctl.8;-г ашиглаж 
 	болох юм.</para>
 
       <para>Төгсгөлийн алхам нь файлын систем холбогдох санг үүсгэх явдал юм. 
 	Энэ санг файлын системийг холбох хэрэглэгч эзэмшсэн байх хэрэгтэй. 
 	Үүнийг хийх нэг арга нь <username>root</username>-ийн хувьд 
 	тэр хэрэглэгчийн эзэмшсэн дэд санг 
 	<filename>/mnt/<replaceable>username</replaceable></filename> 
 	(<replaceable>username</replaceable>-г тухайн хэрэглэгчийнхээ нэвтрэх 
-	нэрээр солиорой) гэж үүсгэх явдал юм:</para>
+	нэрээр болон <replaceable>usergroup</replaceable>-г хэрэглэгчийнхээ үндсэн  
+	бүлгийн нэрээр солиорой) гэж үүсгэх явдал юм:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mkdir /mnt/<replaceable>username</replaceable></userinput>
-&prompt.root; <userinput>chown <replaceable>user</replaceable>:<replaceable>user</replaceable> /mnt/<replaceable>user</replaceable></userinput></screen>
+&prompt.root; <userinput>chown <replaceable>username</replaceable>:<replaceable>usergroup</replaceable> /mnt/<replaceable>username</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>USB хуруун хөтөч залгагдаж  <filename>/dev/da0s1</filename> төхөөрөмж 
 	гарч иржээ гэж бодъё. Эдгээр төхөөрөмжүүд нь ихэвчлэн FAT файлын системээр 
 	хэлбэршүүлэгдсэн ирдэг бөгөөд эдгээрийг иймэрхүү маягаар холбож 
 	болно:</para>
 
-      <screen>&prompt.user; <userinput>mount -t msdosfs -m 644 -M 755 /dev/da0s1 /mnt/<replaceable>username</replaceable></userinput></screen>
+      <screen>&prompt.user; <userinput>mount -t msdosfs -m=644 -M=755 /dev/da0s1 /mnt/<replaceable>username</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Хэрэв та төхөөрөмжийг залгаснаа салгавал (дискийг урьдаар салгах ёстой)
 	та системийн мэдэгдлийн буфераас доор дурдсантай төстэй мэдэгдлийг 
 	харах ёстой:</para>
 
       <screen>umass0: at uhub0 port 1 (addr 2) disconnected
 (da0:umass-sim0:0:0:0): lost device
 (da0:umass-sim0:0:0:0): removing device entry
 GEOM: destroy disk da0 dp=0xc2d74850
 umass0: detached</screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Нэмэлт унших материалууд</title>
 
       <para><link linkend="disks-adding">Диск нэмэх</link> болон 
 	<link linkend="mount-unmount">Файлын системүүдийг холбох болон салгах</link> 
 	хэсгүүдээс гадна төрөл бүрийн гарын авлагын хуудаснуудыг унших нь хэрэгтэй 
 	байж болох юм: &man.umass.4;, &man.camcontrol.8;, 
 	болон &man.usbdevs.8;.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="creating-cds">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Майк</firstname>
 	  <surname>Мэйэр</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	  <!-- mwm@mired.org -->
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- Apr 2001 -->
     </sect1info>
 
     <title>Оптик зөөвөрлөгчийг (CD-үүд) үүсгэж ашиглах нь</title>
     <indexterm>
       <primary>CDROM-ууд</primary>
       <secondary>үүсгэх нь</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Танилцуулга</title>
 
       <para>CD-үүд нь тэдгээрийг ердийн дискнүүдээс ялгах хэд хэдэн боломжуудтай 
 	байдаг. Эхлээд хэрэглэгч CD дээр бичих боломжгүй байсан. Тэдгээр нь 
 	замуудын хооронд толгойг шилжүүлэхдээ сааталгүйгээр үргэлжлэн уншдагаар 
 	хийгджээ. Тэр үед байсан адил хэмжээтэй зөөвөрлөгчийг зөөхөөс тэдгээрийг 
 	систем хооронд зөөх нь хамаагүй хялбар байдаг.</para>
 
       <para>CD-үүд нь замтай байдаг боловч энэ нь дискний физик хэсэг биш харин 
 	үргэлжлэн уншигдах өгөгдлийн хэсгийг хэлдэг. FreeBSD дээр CD үүсгэхдээ 
 	CD дээр замууд үүсгэх өгөгдлийн файлуудыг бэлдэж дараа нь замуудыг CD 
 	уруу бичнэ.</para>
 
       <indexterm><primary>ISO 9660</primary></indexterm>
       <indexterm>
         <primary>файлын системүүд</primary>
         <secondary>ISO 9660</secondary>
       </indexterm>
       <para>ISO 9660 файлын систем нь эдгээр ялгаануудтай ажиллахаар хийгдсэн. 
 	Энэ нь тэр үед нийтлэг байсан файлын системийн хязгааруудыг харамсалтай нь 
 	кодчилдог. Азаар энэ нь зөв бичигдсэн CD-үүдэд тэдгээр хязгааруудыг давж гарахыг 
 	зөвшөөрөх өргөтгөлөөр хангадаг бөгөөд тэдгээр өргөтгөлүүдийг дэмждэггүй системүүдтэй 
 	ажиллаж чадсан хэвээр байдаг.</para>
 
       <indexterm>
         <primary><filename role="package">sysutils/cdrtools</filename></primary>
       </indexterm>
       <para><filename role="package">sysutils/cdrtools</filename> 
 	портод ISO 9660 файлын системийг агуулах өгөгдлийн файлыг үүсгэдэг програм 
 	&man.mkisofs.8; байдаг. Энэ нь төрөл бүрийн өргөтгөлүүдийг дэмждэг 
 	тохируулгуудтай бөгөөд доор тайлбарлагдсан болно.</para>
 
       <indexterm>
         <primary>CD шарагч</primary>
         <secondary>ATAPI</secondary>
       </indexterm>
       <para>CD шарахдаа ямар хэрэгслийг ашиглах нь таны CD шарагч ATAPI юу аль эсвэл өөр үү 
 	гэдгээс шалтгаална. ATAPI CD шарагчид нь үндсэн системийн <command><link
 	linkend="burncd">burncd</link></command> програмыг ашигладаг. 
 	SCSI болон USB CD шарагчид нь <filename role="package">sysutils/cdrtools</filename> 
 	портын <command><link linkend="cdrecord">cdrecord</link></command>-г 
 	ашиглах ёстой. Мөн ATAPI тоног төхөөрөмж дээр SCSI хөтчүүдийн хувьд 
 	<link linkend="atapicam">ATAPI/CAM модул</link> ашиглан 
 	<command><link linkend="cdrecord">cdrecord</link></command>-г 
 	хэрэглэх боломжтой байдаг.</para>
 
       <para>Хэрэв та график хэрэглэгчийн интерфэйстэй CD шарагч програм хангамжийг 
 	хүсэж байгаа бол <application>X-CD-Roast</application> эсвэл 
 	<application>K3b</application>-г үзээрэй. Эдгээр хэрэгслүүд нь 
 	багц хэлбэрээр эсвэл <filename
 	role="package">sysutils/xcdroast</filename> болон <filename
 	role="package">sysutils/k3b</filename> портуудад байдаг. 
 	<application>X-CD-Roast</application> болон
 	<application>K3b</application> нь ATAPI тоног төхөөрөмж дээр 
 	<link linkend="atapicam">ATAPI/CAM модул</link>ийг шаарддаг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mkisofs">
       <title>mkisofs</title>
 
       <para><filename role="package">sysutils/cdrtools</filename> портын 
 	хэсэг &man.mkisofs.8; програм нь &unix;-ийн файлын системийн нэрийн талбар 
 	дахь сангийн модны дүрс болох ISO 9660 файлын системийг үүсгэдэг.
 	Хамгийн хялбар хэрэглээ нь:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mkisofs -o <replaceable>imagefile.iso</replaceable> <replaceable>/path/to/tree</replaceable></userinput></screen>
 
       <indexterm>
         <primary>файлын системүүд</primary>
         <secondary>ISO 9660</secondary>
       </indexterm>
       <para>Энэ тушаал нь <replaceable>/path/to/tree</replaceable> дахь 
 	модны хуулбар ISO 9660 файлын системийг агуулах 
 	<replaceable>imagefile.iso</replaceable> файлыг үүсгэх болно. 
 	Энэ процессод файлын нэрсийг ISO 9660 файлын системийн стандартын 
 	хязгаарлалтуудад багтах нэрсэд тааруулах бөгөөд ISO файлын системүүдэд 
 	байдаггүй нэрс бүхий файлуудыг оруулахгүй байх болно.</para>
 
       <indexterm>
         <primary>файлын системүүд</primary>
         <secondary>HFS</secondary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary>файлын системүүд</primary>
         <secondary>Joliet</secondary>
       </indexterm>
       <para>Тэдгээр хязгаарлалтуудыг давж гарах хэд хэдэн тохируулгууд байдаг. 
 	Ялангуяа <option>-R</option> тохируулга &unix; системүүдэд 
 	нийтлэг байдаг Rock Ridge өргөтгөлүүдийг идэвхжүүлдэг, <option>-J</option> 
 	нь Microsoft системүүдэд хэрэглэгддэг Joilet өргөтгөлүүдийг идэвхжүүлдэг 
 	бөгөөд <option>-hfs</option> нь &macos;-д хэрэглэгддэг HFS файлын 
 	системүүдийг үүсгэхэд ашиглагддаг.</para>
 
       <para>Зөвхөн FreeBSD системүүдэд ашиглагдах CD-үүдийн хувьд <option>-U</option> 
 	тохируулга бүх файлын нэрийн хязгаарлалтуудыг хаахад ашиглагдаж болно. 
 	<option>-R</option> тохируулгатай хэрэглэгдэх үед энэ нь таны эхэлсэн 
 	FreeBSD-ийн модтой ижил файлын системийн дүрсийг үүсгэдэг, гэхдээ энэ нь 
 	ISO 9660 стандартыг хэд хэдэн замаар зөрчиж болох юм.</para>
 
       <indexterm>
         <primary>CDROM-ууд</primary>
         <secondary>ачаалагддаг үүсгэх</secondary>
       </indexterm>
       <para>Ердийн хэрэглээний сүүлийн тохируулга нь <option>-b</option> юм. 
 	Энэ нь ачаалагдах <quote>El Torito</quote> CD-г үүсгэхэд хэрэглэгдэх 
 	ачаалагдах дүрсний байрлалыг заахад ашиглагддаг. Энэ тохируулга нь 
 	CD уруу бичигдэх модны дээд хэсгийн ачаалагдах дүрс хүрэх замыг заах 
 	нэмэлт өгөгдлийг авдаг. Анхдагчаар &man.mkisofs.8; нь 
 	<quote>floppy disk emulation буюу уян дискний эмуляц</quote> гэж 
 	нэрлэгддэг горимд ISO дүрсийг  үүсгэдэг бөгөөд ачаалагдах дүрсийг яг 
 	1200, 1440, эсвэл 2880&nbsp;KB хэмжээтэй байна гэж тооцдог. 
 	FreeBSD түгээлтийн дискнүүдэд хэрэглэгддэг ачаалагч дуудагч зэрэг зарим 
 	ачаалагч дуудагчид нь эмуляц горимыг ашигладаггүй; энэ тохиолдолд 
 	<option>-no-emul-boot</option> тохируулгыг ашиглах шаардлагатай. 
 	Тэгэхээр хэрэв <filename>/tmp/myboot</filename> нь ачаалагдах 
 	FreeBSD системийг <filename>/tmp/myboot/boot/cdboot</filename> 
 	дэх ачаалагдах дүрстэй цуг агуулж байвал та ISO 9660 файлын системийн 
 	дүрсийг  <filename>/tmp/bootable.iso</filename>-д иймэрхүү 
 	маягаар үүсгэж болох юм:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mkisofs -R -no-emul-boot -b boot/cdboot -o /tmp/bootable.iso /tmp/myboot</userinput></screen>
 
       <para>Үүнийг хийснийхээ дараа хэрэв та цөмдөө <devicename>md</devicename>-г 
 	тохируулсан бол файлын системийг ингэж холбож болно:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t vnode -f /tmp/bootable.iso -u 0</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mount -t cd9660 /dev/md0 /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Энэ үед та <filename>/mnt</filename> болон 
 	<filename>/tmp/myboot</filename> нь ижил болохыг шалгаж болно.</para>
 
       <para>&man.mkisofs.8;-ийн ажиллагааг нарийн тааруулахын тулд та түүний 
 	бусад олон тохируулгуудыг ашиглаж болно. Ялангуяа ISO 9660-ийн байрлал 
 	болон Joilet ба HFS дискнүүдийн үүсгэлтэд өөрчлөлтүүд хийж болно. 
 	Дэлгэрэнгүйг &man.mkisofs.8;-ийн гарын авлагын хуудаснаас үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="burncd">
       <title>burncd</title>
       <indexterm>
         <primary>CDROM-ууд</primary>
         <secondary>шарах</secondary>
       </indexterm>
       <para>Хэрэв танд ATAPI CD шарагч байгаа бол та ISO дүрсийг CD уруу шарахдаа 
 	<command>burncd</command> тушаалыг ашиглаж болно. 
 	<command>burncd</command> нь үндсэн системийн хэсэг бөгөөд 
 	<filename>/usr/sbin/burncd</filename> гэж суулгагдсан байдаг. Энэ нь 
 	цөөн тохируулгуудтай болохоор хэрэглэхэд их хялбар байдаг:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>burncd -f <replaceable>cddevice</replaceable> data <replaceable>imagefile.iso</replaceable> fixate</userinput></screen>
 
       <para>Дээрх тушаал нь <replaceable>imagefile.iso</replaceable>-н 
 	хуулбарыг <replaceable>cddevice</replaceable> уруу шарах болно. 
 	Анхдагч төхөөрөмж нь <filename>/dev/acd0</filename> юм. 
 	Бичих хурд, шарсны дараа CD-г гаргах болон аудио өгөгдөл бичихийг заах 
 	тохируулгуудын талаар &man.burncd.8;-с үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="cdrecord">
       <title>cdrecord</title>
 
       <para>Хэрэв танд ATAPI CD шарагч байхгүй бол та өөрийн CD-үүдийг шарахын 
 	тулд <command>cdrecord</command>-г ашиглах шаардлагатай. 
 	<command>cdrecord</command> нь үндсэн системд байдаггүй; та үүнийг 
 	<filename role="package">sysutils/cdrtools</filename> дахь 
 	портоос эсвэл тохирох багцаас суулгах ёстой. Үндсэн системд хийгдсэн 
 	өөрчлөлт нь энэ програмын хоёртын хувилбарыг ажиллахгүй болгож, магадгүй 
 	<quote>асуудалд (coaster)</quote> хүргэж болох юм. 
 	Тийм болохоор та өөрийн системээ шинэчлэхдээ портоо бас шинэчлэх эсвэл хэрэв 
 	та <link linkend="stable">-STABLE салбарыг дагаж</link> байгаа бол 
 	портыг шинэ хувилбар гарахад нь шинэчлэх хэрэгтэй.</para>
 
       <para><command>cdrecord</command> нь олон тохируулгатай байдаг боловч 
 	үндсэн хэрэглээ нь <command>burncd</command>-с бүр илүү хялбар байдаг. 
 	ISO 9660 дүрсийг шарахдаа:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cdrecord dev=<replaceable>device</replaceable> <replaceable>imagefile.iso</replaceable></userinput></screen>
 
       <para><command>cdrecord</command>-г хэрэглэхэд гардаг нэг заль нь 
 	<option>dev</option> тохируулгыг олох явдал юм. Зөв тохиргоог олохын 
 	тулд <command>cdrecord</command>-ийн <option>-scanbus</option> 
 	тугийг хэрэглэх хэрэгтэй бөгөөд энэ нь иймэрхүү үр дүнд хүргэж болох юм:</para>
       <indexterm>
         <primary>CDROM-ууд</primary>
         <secondary>шарах</secondary>
       </indexterm>
       <screen>&prompt.root; <userinput>cdrecord -scanbus</userinput>
 Cdrecord-Clone 2.01 (i386-unknown-freebsd7.0) Copyright (C) 1995-2004 J&ouml;rg Schilling
 Using libscg version 'schily-0.1'
 scsibus0:
         0,0,0     0) 'SEAGATE ' 'ST39236LW       ' '0004' Disk
         0,1,0     1) 'SEAGATE ' 'ST39173W        ' '5958' Disk
         0,2,0     2) *
         0,3,0     3) 'iomega  ' 'jaz 1GB         ' 'J.86' Removable Disk
         0,4,0     4) 'NEC     ' 'CD-ROM DRIVE:466' '1.26' Removable CD-ROM
         0,5,0     5) *
         0,6,0     6) *
         0,7,0     7) *
 scsibus1:
         1,0,0   100) *
         1,1,0   101) *
         1,2,0   102) *
         1,3,0   103) *
         1,4,0   104) *
         1,5,0   105) 'YAMAHA  ' 'CRW4260         ' '1.0q' Removable CD-ROM
         1,6,0   106) 'ARTEC   ' 'AM12S           ' '1.06' Scanner
         1,7,0   107) *</screen>
 
       <para>Энэ нь жагсаалтан дахь төхөөрөмжүүдийн хувьд тохирох <option>dev</option> утгыг 
 	жагсаадаг. Өөрийн CD шарагчийг олохын тулд <option>dev</option> тохируулгын 
 	утгад гурван дугаарыг таслалаар тусгаарлан хэрэглэнэ. Энэ тохиолдолд CRW төхөөрөмж 
 	нь 1,5,0, байх бөгөөд тохирох оролт нь <option>dev=1,5,0</option> болно. 
 	Энэ утгыг заах амархан аргууд байдаг; дэлгэрэнгүйг &man.cdrecord.1;-с үзнэ үү. 
 	Мөн тэндээс аудио замуудыг бичих, хурдыг хянах болон бусад зүйлүүдийн тухай 
 	мэдээллийг үзэж болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="duplicating-audiocds">
       <title>Аудио CD-үүдийг хувилах</title>
 
       <para>Та аудио өгөгдлийг CD-ээс файлуудын цуваа болгон задалж дараа нь эдгээр 
 	файлуудыг хоосон CD дээр бичин аудио CD-г хувилж болно. Энэ процесс нь ATAPI болон 
 	SCSI хөтчүүдийн хувьд нэлээн өөр байдаг.</para>
 
       <procedure>
 	<title>SCSI хөтчүүд</title>
 
 	<step>
 	  <para>Аудиог <command>cdda2wav</command> ашиглан задлана.</para>
 
 	  <screen>&prompt.user; <userinput>cdda2wav -v255 -D2,0 -B -Owav</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para><command>cdrecord</command> ашиглан <filename>.wav</filename> 
 		файлуудыг бичнэ.</para>
 
 	  <screen>&prompt.user; <userinput>cdrecord -v dev=<replaceable>2,0</replaceable> -dao -useinfo  *.wav</userinput></screen>
 
 	  <para><xref linkend="cdrecord"> хэсэгт тайлбарласны дагуу 
 		<replaceable>2,0</replaceable> гэж зөв заагдсан эсэхийг 
 		шалгаарай.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       <procedure>
 	<title>ATAPI хөтчүүд</title>
 
 	<step>
 	  <para>ATAPI CD драйвер нь зам бүрийг 
 		<filename>/dev/acd<replaceable>d</replaceable>t<replaceable>nn</replaceable></filename> 
 		маягаар болгодог бөгөөд <replaceable>d</replaceable> нь хөтчийн 
 		дугаар ба <replaceable>nn</replaceable> нь шаардлагатай бол урдаа 0 тавьж 
 		хоёр оронтой тоогоор бичигдсэн замын дугаар юм. Тэгэхээр эхний диск дээрх 
 		эхний зам нь <filename>/dev/acd0t01</filename>, хоёр дахь нь 
 		<filename>/dev/acd0t02</filename>, гурав дахь нь 
 		<filename>/dev/acd0t03</filename> гэх мэтчилэн байна.</para>
 
 	  <para>Тохирох файлууд <filename>/dev</filename> санд байгаа эсэхийг 
 		шалгаарай. Хэрэв оруулгууд байхгүй байгаа бол зөөвөрлөгчийг 
 		дахин үзэхээр системийг хүчлэх хэрэгтэй:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/acd0 of=/dev/null count=1</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Зам бүрийг &man.dd.1; ашиглан задална. Файлуудыг задлахдаа 
 		та тусгай блокийн хэмжээг бас ашиглах ёстой.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/acd0t01 of=track1.cdr bs=2352</userinput>
 &prompt.root; <userinput>dd if=/dev/acd0t02 of=track2.cdr bs=2352</userinput>
 ...
 </screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Задалсан файлуудаа диск уруу <command>burncd</command> ашиглан 
 		шарна. Та эдгээрийг аудио файл гэж зааж өгөх хэрэгтэй бөгөөд 
 		<command>burncd</command> нь дуусахдаа дискийг бэхжүүлэх 
 		ёстой.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>burncd -f <replaceable>/dev/acd0</replaceable> audio track1.cdr track2.cdr <replaceable>...</replaceable> fixate</userinput></screen>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
 
     <sect2 id="imaging-cd">
       <title>Өгөгдлийн CD-үүдийг хувилах</title>
 
       <para>Та өгөгдлийн CD-г &man.mkisofs.8;-р үүсгэсэн дүрс файлтай 
 	ажиллагааны хувьд адилхан дүрс файл уруу хуулж болох бөгөөд та үүнийг 
 	ямар ч өгөгдлийн CD хувилахад ашиглаж болно. Энд өгөгдсөн жишээ нь 
 	таны CDROM төхөөрөмжийг <devicename>acd0</devicename> гэж 
 	үзэх болно. Өөрийн зөв CDROM төхөөрөмжөөр солиорой.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/acd0 of=file.iso bs=2048</userinput></screen>
 
       <para>Одоо та нэгэнт дүрстэй болсон болохоор үүнийг CD уруу дээр тайлбарласны 
 	дагуу шарж болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mounting-cd">
       <title>Өгөгдлийн CD-үүдийг ашиглах</title>
 
       <para>Одоо та стандарт өгөгдлийн CDROM үүсгэсэн болохоор түүнийг 
 	холбож түүн дээрх өгөгдлийг уншихыг хүсэх байх. Анхдагчаар 
 	&man.mount.8; нь файлын системийг <literal>ufs</literal> 
 	төрлийнх гэж үздэг. Хэрэв та доорх шиг оролдвол:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/cd0 /mnt</userinput></screen>
 
       <para><errorname>Incorrect super block</errorname> гэж 
 	гомдоллохыг та харах бөгөөд холболт хийгдэхгүй байх болно. CDROM нь 
 	<literal>UFS</literal> файлын систем биш, тэгэхээр ингэж 
 	холбохыг оролдох нь амжилтгүй болох болно. Та &man.mount.8;-д 
 	файлын системийн төрөл нь <literal>ISO9660</literal> гэж 
 	зааж өгөхөд л бүгд ажиллах болно. Та <option>-t cd9660</option> 
 	тохируулгыг &man.mount.8;-д өгч үүнийг хийнэ. Жишээ нь хэрэв та 
 	CDROM төхөөрөмж <filename>/dev/cd0</filename>-г 
 	<filename>/mnt</filename>-д холбохыг хүсвэл дараах тушаалыг 
 	ажиллуулах болно:</para>
 
           <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t cd9660 /dev/cd0 /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Таны төхөөрөмжийн нэр (энэ жишээн дээр <filename>/dev/cd0</filename>) 
 	таны CDROM ямар интерфэйс ашиглаж байгаагаас хамааран өөр байж болох юм.  
 	Мөн <option>-t cd9660</option> тохируулга нь ердөө л 
 	&man.mount.cd9660.8;-г ажиллуулдаг. Дээрх жишээг ингэж богиносгож 
 	болно:</para>
 
 <screen>&prompt.root; <userinput>mount_cd9660 /dev/cd0 /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Та ерөнхийдөө энэ аргаар ямар ч үйлдвэрлэгчийн өгөгдлийн CDROM-уудыг 
 	ашиглаж болно. Гэхдээ зарим нэг ISO 9660 өргөтгөлүүдтэй дискнүүд хачин ажиллаж 
 	болох юм. Жишээ нь Joilet дискнүүд нь бүх файлын нэрсийг хоёр байт Юникод 
 	тэмдэгтээр хадгалдаг. FreeBSD цөм нь Юникодоор ярьдаггүй, гэхдээ 
 	&os;-ийн CD9660 драйвер Юникод тэмдэгтүүдийг шууд хувиргаж чаддаг. 
 	Хэрэв зарим нэг Англи бус тэмдэгтүүд асуултын тэмдэг хэлбэрээр харагдвал 
 	та ашиглаж байгаа локал тэмдэгтийн олонлогоо <option>-C</option> 
 	тохируулгаар зааж өгөх хэрэгтэй. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 	&man.mount.cd9660.8; гарын авлагын хуудаснаас лавлана уу.</para>
 	
       <note>
 	<para>Энэ тэмдэгтийн хувиргалтыг <option>-C</option> тохируулгын 
 	тусламжтай хийхийн тулд цөм <filename>cd9660_iconv.ko</filename> 
 	модулийг дуудсан байхыг шаардах болно. Энэ мөрийг 
 	<filename>loader.conf</filename> файлд нэмж үүнийг:</para>
 
 	<programlisting>cd9660_iconv_load="YES"</programlisting>
 
 	<para>гэж хийн машиныг дахин ачаалах буюу эсвэл модулийг &man.kldload.8;-н 
 	тусламжтай дуудан хийж болох юм.</para>
       </note>
 
       <para>Хааяа таныг CDROM-г холбохыг оролдох үед <errorname>Device not
 	configured</errorname> гэсэн алдаа гарч болох юм. Энэ нь ихэнхдээ 
 	CDROM хөтөч нь төхөөрөмжид диск байхгүй эсвэл хөтөч нь шугаманд (bus) 
 	харагдахгүй байна гэж үзэж байна гэсэн үг юм. CDROM хөтөч нь  
 	хоёр секундын дотор үүнийг мэддэг болохоор тэвчээртэй байгаарай.</para>
 
       <para>Шугамын дахин тогтоолтод хариу өгөх хангалттай хугацаа байхгүйн улмаас 
 	заримдаа SCSI CDROM-ийг олохгүй байж болох юм. Хэрэв та SCSI CDROM-той 
 	бол та дараах тохируулгыг цөмийн тохиргоондоо нэмж 
 	<link linkend="kernelconfig-building">өөрийн цөмийг дахин бүтээнэ үү</link>.</para>
 
       <programlisting>options SCSI_DELAY=15000</programlisting>
 
       <para>Энэ нь таны SCSI шугамд ачаалах үедээ 15 секунд түр саатахыг хэлж өгөх бөгөөд 
 	ингэснээр шугамын дахин тогтоолтод таны CDROM хөтчөөр хариу өгүүлэхийн тулд 
 	бүх байж болох боломжийг түүнд өгч байна гэсэн үг юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="rawdata-cd">
       <title>Түүхий өгөгдлийн CD-үүдийг шарах</title>
 
       <para>Та ISO 9660 файлын системийг үүсгэлгүйгээр файлыг CD уруу шууд 
 	шарахаар сонгож болно. Зарим хүмүүс үүнийг нөөцлөх зорилгоор хийдэг. 
 	Энэ нь стандарт CD-г шарахаас илүү хурдан ажилладаг:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>burncd -f /dev/acd1 -s 12 data archive.tar.gz fixate</userinput></screen>
 
       <para>Тийм CD-д шарагдсан өгөгдлийг авахын тулд та түүхий төхөөрөмжийн 
 		цэгээс өгөгдлийг унших ёстой:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar xzvf /dev/acd1</userinput></screen>
 
       <para>Та энэ дискийг ердийн CDROM-ийг холбодог шиг холбож чадахгүй. 
 	Ийм CDROM нь FreeBSD-ээс өөр ямар ч үйлдлийн систем дээр уншигдахгүй. 
 	Хэрэв та CD-гээ холбохыг эсвэл өөр үйлдлийн системтэй өгөгдлөө 
 	хуваалцах хүсэлтэй байгаа бол дээр тайлбарласны дагуу &man.mkisofs.8;-г 
 	ашиглах ёстой.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="atapicam">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Марк</firstname>
 	    <surname>Фонвил</surname>
 	    <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <indexterm>
 	<primary>CD шарагч</primary>
 	<secondary>ATAPI/CAM драйвер</secondary>
       </indexterm>
       <title>ATAPI/CAM драйверийг ашиглах</title>
 
       <para>Энэ драйвер нь ATAPI төхөөрөмжүүдэд (CD-ROM, CD-RW, DVD
 	хөтчүүд гэх мэт...) SCSI дэд системээр хандах боломжийг олгох 
 	бөгөөд ингэснээр <filename role="package">sysutils/cdrdao</filename> 
 	эсвэл &man.cdrecord.1; зэрэг програмуудыг ашиглах боломжийг 
 	олгодог.</para>
 
       <para>Энэ драйверыг ашиглахын тулд та дараах мөрийг 
 	<filename>/boot/loader.conf</filename> файл уруу нэмэх хэрэгтэй 
 	болно:</para>
 
       <programlisting>atapicam_load="YES"</programlisting>
 
       <para>тэгээд өөрийн машинаа дахин ачаална.</para>
 
       <note>
 	<para>Хэрэв та өөрийн цөмдөө &man.atapicam.4; дэмжлэгийг статикаар 
 	эмхэтгэхийг хүсвэл энэ мөрийг өөрийн цөмийн тохиргооны файлдаа 
 	нэмэх хэрэгтэй болно:</para>
 
       <programlisting>device atapicam</programlisting>
 
       <para>Мөн та өөрийн цөмийн тохиргооны файлдаа дараах мөрүүдийг бас нэмэх 
 	хэрэгтэй болно:</para>
 
       <programlisting>device ata
 device scbus
 device cd
 device pass</programlisting>
 
 	<para>Эдгээр нь аль хэдийн байж байх ёстой. Дараа нь дахин бүтээгээд 
 	өөрийн цөмийг суулгаж машинаа дахин ачаалах хэрэгтэй.</para>
       </note>
 
       <para>Ачаалах процессийн үед таны шарагч иймэрхүү маягаар гарч 
 	ирэх ёстой:</para>
 
       <screen>acd0: CD-RW &lt;MATSHITA CD-RW/DVD-ROM UJDA740&gt; at ata1-master PIO4
 cd0 at ata1 bus 0 target 0 lun 0
 cd0: &lt;MATSHITA CDRW/DVD UJDA740 1.00&gt; Removable CD-ROM SCSI-0 device
 cd0: 16.000MB/s transfers
 cd0: Attempt to query device size failed: NOT READY, Medium not present - tray closed</screen>
 
       <para>Одоо хөтчид <filename>/dev/cd0</filename> төхөрөөмжийн нэрийг 
 	ашиглан хандаж болох бөгөөд жишээ нь CD-ROM-г <filename>/mnt</filename>-д холбохдоо 
 	дараах тушаалыг бичих хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t cd9660 <replaceable>/dev/cd0</replaceable> /mnt</userinput></screen>
 
       <para><username>root</username> хэрэглэгчээр дараах тушаалыг ажиллуулж 
 	та шарагчийн SCSI хаягийг авч  болно:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>camcontrol devlist</userinput>
 &lt;MATSHITA CDRW/DVD UJDA740 1.00&gt;   at scbus1 target 0 lun 0 (pass0,cd0)</screen>
 
       <para>Тэгэхээр <literal>1,0,0</literal> нь &man.cdrecord.1; 
 	болон бусад SCSI програмтай ашиглах SCSI хаяг болох юм.</para>
 
       <para>ATAPI/CAM болон SCSI системийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 	&man.atapicam.4; болон &man.cam.4; гарын авлагын хуудаснуудаас 
 	лавлана уу.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="creating-dvds">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Марк</firstname>
 	  <surname>Фонвил</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Энди</firstname>
 	  <surname>Поляков</surname>
 	  <contrib>Зарим зүйл оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- Feb 2004 -->
     </sect1info>
 
     <title>Оптик зөөвөрлөгчийг (DVD-үүд) үүсгэж ашиглах нь</title>
     <indexterm>
       <primary>DVD</primary>
       <secondary>шарах нь</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Танилцуулга</title>
 
       <para>CD-тэй харьцуулахад DVD нь оптик зөөвөрлөгч хадгалалтын технологийн 
 	дараачийн үе юм. DVD нь ямар ч CD-ээс илүү өгөгдлийг агуулдаг бөгөөд 
 	одоогийн видео хэвлэлтийн стандарт болжээ.</para>
 
       <para>Бичигддэг DVD гэж бидний нэрлэдэг DVD-үүдийн физик 5 бичигддэг 
 	хэлбэршүүлэлтийг тодорхойлж болно:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>DVD-R: Энэ нь бичигддэг DVD-ий анхны хэлбэршүүлэлт  юм. 
 		DVD-R стандарт нь <ulink
 	    url="http://www.dvdforum.com/forum.shtml">DVD хэлэлцүүлгээр</ulink> 
 		тодорхойлогдсон бөгөөд энэ нь зөвхөн нэг удаа 
 		бичих хэлбэршүүлэлт юм.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>DVD-RW: Энэ нь DVD-R стандартын дахин бичигдэх хувилбар юм. 
 		DVD-RW нь ойролцоогоор 1000 удаа бичигдэх боломжтой.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>DVD-RAM: Энэ нь DVD хэлэлцүүлгийн дэмждэг бас дахин бичигддэг 
 		хэлбэршүүлэлт юм. DVD-RAM нь зөөгдөж болох хатуу хөтөч маягаар 
 		харагддаг. Гэхдээ энэ зөөвөрлөгч нь ихэнх DVD-ROM хөтчүүд болон 
 		DVD-Видео тоглуулагчуудтай нийцтэй биш байдаг; цөөн DVD бичигчид 
 		DVD-RAM хэлбэршүүлэлтийг дэмждэг. DVD-RAM-ийн хэрэглээний талаар 
 		илүү дэлгэрэнгүйг <xref linkend="creating-dvd-ram">-с 
 		уншина уу.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>DVD+RW: Энэ нь <ulink url="http://www.dvdrw.com/">DVD+RW
 	    	холбооноос</ulink> тодорхойлсон дахин бичигдэх хэлбэршүүлэлт юм. 
 		DVD+RW нь ойролцоогоор 1000 удаа бичигдэх боломжтой.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>DVD+R: Энэ хэлбэршүүлэлт нь DVD+RW хэлбэршүүлэлтийн нэг удаа бичих 
 		хувилбар юм.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Бичигддэг DVD-ий нэг давхарга нь 4,700,000,000&nbsp;байт буюу 
 	4.38&nbsp;GB эсвэл 4485&nbsp;MB (1 килобайт нь 1024 байт) 
 	хүртэлх мэдээлэл агуулж чадна.</para>
 
       <note>
 	<para>Физик зөөвөрлөгч болон програмыг ялгаж ойлгох ёстой. Жишээ нь 
 	DVD-Видео нь дурын бичигддэг DVD физик зөөвөрлөгч DVD-R, DVD+R, DVD-RW гэх зэрэг 
 	уруу бичигдэж болох тусгай байршлын зураглал юм. Зөөвөрлөгчийн төрлийг сонгохын өмнө 
 	шарагч болон DVD-Видео тоглуулагч (дан тоглуулагч эсвэл компьютер дээрх DVD-ROM хөтөч)
 	нь хэрэглэхээр төлөвлөж байгаа зөөвөрлөгчтэй нийцтэй эсэхийг шалгах хэрэгтэй.</para></note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Тохиргоо</title>
 
       <para>DVD бичлэг хийхэд &man.growisofs.1; програм ашиглагдана. 
 	Энэ тушаал нь <application>dvd+rw-tools</application> хэрэгслүүдийн (<filename
 	role="package">sysutils/dvd+rw-tools</filename>) нэг хэсэг 
 	юм. <application>dvd+rw-tools</application> нь DVD зөөвөрлөгчийн 
 	бүх төрлийг дэмждэг.</para>
 
       <para>Эдгээр хэрэгслүүд нь төхөөрөмжүүд уруу хандахын тулд SCSI дэд системийг 
 	ашигладаг, тиймээс таны цөмд <link linkend="atapicam">ATAPI/CAM
 	дэмжлэг</link> нэмэгдсэн байх ёстой. Хэрэв таны шарагч USB интерфэйс ашигладаг 
 	бол энэ нэмэлт нь хэрэггүй бөгөөд та USB төхөөрөмжүүдийн тохиргооны талаар илүү 
 	дэлгэрэнгүйг  <xref linkend="usb-disks">-с унших шаардлагатай.</para>
 
       <para>Та мөн ATAPI төхөөрөмжүүдийн хувьд DMA хандалтыг идэвхжүүлэх ёстой бөгөөд 
 	дараах мөрийг <filename>/boot/loader.conf</filename> файлд 
 	нэмж үүнийг  хийнэ:</para>
 
       <programlisting>hw.ata.atapi_dma="1"</programlisting>
 
       <para><application>dvd+rw-tools</application>-г ашиглахаасаа өмнө 
 	өөрийн DVD шарагчтай холбоотой мэдээллийг <ulink
 	url="http://fy.chalmers.se/~appro/linux/DVD+RW/hcn.html">dvd+rw-tools'
 	тоног төхөөрөмжийн нийцтэй байдал</ulink> хаягаас лавлах хэрэгтэй.</para>
 
       <note>
 	<para>Хэрэв та график хэрэглэгчийн интерфэйсийг хүсэж байвал 
 	&man.growisofs.1; болон бусад олон шарагч хэрэгслүүдийг 
 	хэрэглэгчид ашиглахад амар интерфэйсээр хангадаг 
 	<application>K3b</application> (<filename
 	  role="package">sysutils/k3b</filename>) програмыг 
 	үзэх хэрэгтэй.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Өгөгдлийн DVD-үүдийг шарах нь</title>
 
       <para>&man.growisofs.1; тушаал нь <link
 	linkend="mkisofs">mkisofs</link>-ийн нүүр хэсэг юм, энэ нь 
 	шинэ файлын системийн байршлыг үүсгэхийн тулд &man.mkisofs.8;-г 
 	дуудах бөгөөд DVD дээр бичих үйлдлийг гүйцэтгэнэ. Энэ нь та шарах 
 	процессоос өмнө өгөгдлийн дүрсийг үүсгэх хэрэггүй гэсэн үг юм.</para>
 
       <para>DVD+R эсвэл DVD-R уруу өгөгдлийг <filename
 	class="directory">/path/to/data</filename> сангаас шарахдаа 
 	дараах тушаалыг ашиглана:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -dvd-compat -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/path/to/data</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Файлын системийг үүсгэхдээ <option>-J -R</option> тохируулгуудыг 
 	&man.mkisofs.8;-д дамжуулдаг (энэ тохиолдолд Joilet болон Rock Ridge 
 	өргөтгөлүүдтэй ISO 9660 файлын систем). Дэлгэрэнгүйг &man.mkisofs.8; 
 	гарын авлагын хуудаснаас лавлана уу.</para>
 
       <para><option>-Z</option> тохируулгыг ямар ч тохиолдолд  
 	(олон сессүүд эсвэл ганц сесс) эхний сессийг бичихдээ хэрэглэдэг. DVD төхөөрөмж 
 	<replaceable>/dev/cd0</replaceable>-г өөрийн тохиргооны дагуу өөрчлөх 
 	хэрэгтэй. <option>-dvd-compat</option> параметр дискийг хаах бөгөөд 
 	бичилтийг нэмэх нь боломжгүй болох юм. Энэ нь DVD-ROM хөтчүүдтэй 
 	зөөвөрлөгчийн нийцтэй байдлыг илүүтэй хангах юм.</para>
 
       <para>Мөн урьдчилан урласан дүрсийг шарах бас боломжтой, жишээ нь 
 	<replaceable>imagefile.iso</replaceable> дүрсийг шарахын 
 	тулд бид дараах тушаалыг ажиллуулна:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -dvd-compat -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable>=<replaceable>imagefile.iso</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Бичих хурдыг олж зөөвөрлөгч ба ашиглагдаж байгаа хөтчөөс 
 	хамаарч автоматаар тохируулах болно. Хэрэв та бичих хурдыг өөрчлөх 
 	хүсэлтэй байгаа бол <option>-speed=</option> параметрийг ашиглах 
 	хэрэгтэй. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.growisofs.1; гарын авлагын 
 	хуудаснаас уншина уу.</para>
     </sect2>
 
     <indexterm>
       <primary>DVD</primary>
       <secondary>DVD-Video</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>DVD-Видео шарах нь</title>
 
       <para>DVD-Видео нь ISO 9660 болон микро-UDF (M-UDF тодорхойлолтууд 
 	дээр тулгуурласан тусгай файлын байршлын зураглал юм. DVD-Видео нь бас 
 	өгөгдлийн бүтцийн тусгай шатлалыг үзүүлдэг бөгөөд энэ нь DVD-г зохиохын тулд 
 	<filename role="package">multimedia/dvdauthor</filename> зэрэг тусгай 
 	програмыг та яагаад ашиглах хэрэгтэй болдгийн шалтгаан юм.</para>
 
       <para>Хэрэв танд DVD-Видео файлын системийн дүрс байгаа бол ямар ч дүрсний нэгэн 
 	адил аргаар шарах хэрэгтэй. Өмнөх хэсгийн жишээнээс үзнэ үү. Хэрэв та 
 	DVD зохиолт хийсэн бөгөөд үр дүн нь жишээ нь <filename class="directory">/path/to/video</filename> 
 	санд байгаа бол DVD-Видеог шарахын тулд дараах тушаалыг ашиглах хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -dvd-video <replaceable>/path/to/video</replaceable></userinput></screen>
 
       <para><option>-dvd-video</option> тохируулга &man.mkisofs.8;-д 
 	дамжуулагдах бөгөөд энэ  нь DVD-Видео файлын системийн байршлын зураглал 
 	үүсгэхийг тушаах болно. Үүнээс гадна <option>-dvd-video</option> 
 	тохируулга нь &man.growisofs.1;-ийн <option>-dvd-compat</option> 
 	тохируулгыг агуулдаг.</para>
     </sect2>
 
     <indexterm>
       <primary>DVD</primary>
       <secondary>DVD+RW</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>DVD+RW ашиглах нь</title>
 
       <para>CD-RW-с ялгаатай нь шинэ DVD+RW нь ашиглагдахаа өмнө хэлбэршүүлэгдсэн 
 	байх ёстой. &man.growisofs.1; нь шаардлагатай үед автоматаар үүнийг хийх 
 	бөгөөд энэ аргыг <emphasis>зөвлөдөг</emphasis> юм. Гэхдээ та 
 	<command>dvd+rw-format</command> тушаалыг ашиглан DVD+RW-г хэлбэршүүлж
 	болно:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dvd+rw-format <replaceable>/dev/cd0</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Та энэ үйлдлийг зөвхөн нэг удаа хийх хэрэгтэй бөгөөд зөвхөн шинэ DVD+RW 
 	зөөвөрлөгчдийн хувьд хэлбэршүүлэх ёстойг санаарай. Дараа нь та DVD+RW-г дээрх 
 	хэсгүүдэд дурдсаны адил шарж болно.</para>
 
       <para>Хэрэв та шинэ өгөгдлийг (зарим өгөгдлийг нэмэх биш 
 	бүр мөсөн шинэ файлын систем шарах) DVD+RW уруу шарахыг хүсэж байгаа бол 
 	түүнийг хоосон болгох шаардлагагүй юм, иймэрхүүгээр өмнөх бичилтэн дээрээ 
 	(шинэ сесс үүсгээд) дараад л бичих хэрэгтэй юм:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/path/to/newdata</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>DVD+RW хэлбэршүүлэлт нь өмнөх бичилтэд өгөгдлийг хялбараар нэмэх 
 	боломжийг олгодог. Энэ үйлдэл нь шинэ сессийг хуучин байгаатай нь нийлүүлэх 
 	бөгөөд энэ нь олон сесс бүхий бичилт биш юм. &man.growisofs.1; нь зөөвөрлөгч дээр 
 	байгаа ISO 9660 файлын системийг <emphasis>өсгөх (сунгах)</emphasis> 
 	болно.</para>
 
       <para>Жишээ нь хэрэв бид өөрсдийн урьдны DVD+RW уруу өгөгдөл нэмэхийг 
 	хүсвэл доор дурдсаныг ашиглах хэрэгтэй болно:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -M <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/path/to/nextdata</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Эхний сессийг шарахдаа бидний хэрэглэдэг  &man.mkisofs.8;-ийн 
 	адил тохируулгууд дараагийн бичилтүүдийн үеэр хэрэглэгдэх ёстой.</para>
 
       <note>
 	<para>Хэрэв та DVD-ROM хөтчүүдтэй зөөвөрлөгчийн хувьд илүүтэй нийцтэй байхыг 
 	хүсвэл <option>-dvd-compat</option> тохируулгыг хэрэглэхийг 
 	хүсэж болох юм. DVD+RW тохиолдлын хувьд энэ нь таныг өгөгдөл нэмэхийг болиулж 
 	чадахгүй юм.</para>
       </note>
 
       <para>Хэрэв та ямар нэг шалтгаанаар зөөвөрлөгчийг хоосон болгохыг хүсвэл 
 	доор дурдсаныг хийх хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable>=<replaceable>/dev/zero</replaceable></userinput></screen>
     </sect2>
 
     <indexterm>
       <primary>DVD</primary>
       <secondary>DVD-RW</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>DVD-RW ашиглах нь</title>
 
       <para>DVD-RW нь дискний хоёр хэлбэршүүлэлтийг авдаг: нэмэгдсэн дараалсан 
 	хэлбэршүүлэлт болон хязгаарлагдмал дарж бичих хэлбэршүүлэлт юм. Анхдагчаар 
 	DVD-RW дискнүүд нь дараалсан хэлбэршүүлэлтэд байдаг.</para>
 
       <para>Шинэ DVD-RW нь хэлбэршүүлэлт хийгдэлгүйгээр шууд бичигдэж болдог, 
 	гэхдээ шинэ биш дараалсан хэлбэршүүлэлтэд байх DVD-RW нь шинэ эхний сесс 
 	бичигдэхээс өмнө хоосон болгогдсон байх шаардлагатай байдаг.</para>
 
       <para>Дараалсан горим дахь DVD-RW-г хоослохдоо дараах тушаалыг ажиллуулна:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dvd+rw-format -blank=full <replaceable>/dev/cd0</replaceable></userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>Бүр мөсөн хоослолт (<option>-blank=full</option>) 1x зөөвөрлөгч 
 	дээр нэг цаг орчим болно. Хэрэв DVD-RW нь Disk-At-Once (DAO) горимоор 
 	бичигдэх бол хурдан хоослолтыг <option>-blank</option> тохируулга ашиглан 
 	хийж болно. DVD-RW-г DAO горимд шарахын тулд дараах тушаалыг ашиглана:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -use-the-force-luke=dao -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable>=<replaceable>imagefile.iso</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para><option>-use-the-force-luke=dao</option> тохируулгыг 
 	шаардах ёсгүй, учир нь &man.growisofs.1; нь (хурдан хоосолсон) 
 	зөөвөрлөгчийг илрүүлэхийг бага оролдож DAO бичилтийг захиалах 
 	болно.</para>
 
 	<para>Яг үнэндээ дурын DVD-RW-ийн хувьд хязгаарлагдмал дарж бичих горимыг 
 	ашиглах хэрэгтэй бөгөөд энэ хэлбэршүүлэлт нь анхдагч нэмэгдсэн дараалсан 
 	хэлбэршүүлэлтээс илүү уян хатан байдаг.</para>
       </note>
 
       <para>Дараалсан DVD-RW дээр өгөгдлийг бичихдээ бусад DVD хэлбэршүүлэлтийн 
 	нэгэн адил заавруудыг ашиглана:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/path/to/data</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Хэрэв та зарим өгөгдлийг өөрийн урьдны бичлэгт нэмэхийг хүсвэл 
 	&man.growisofs.1;-ийн <option>-M</option> тохируулгыг ашиглах 
 	хэрэгтэй болно. Гэхдээ хэрэв та нэмэгдсэн дараалсан горимд байгаа DVD-RW 
 	уруу өгөгдлийг нэмэх үйлдлийг хийвэл диск дээр шинэ сесс үүсгэгдэх бөгөөд 
 	үүний үр дүн нь олон сесс бүхий диск болох юм.</para>
 
       <para>DVD-RW нь хязгаарлагдмал дарж бичих хэлбэршүүлэлтэд шинэ эхний 
 	сессээс өмнө хоосон болгогдох шаардлагагүй, та ердөө л дискийг 
 	<option>-&nbsp;Z</option> тохируулгатай дарж бичих хэрэгтэй бөгөөд энэ нь 
 	DVD+RW тохиолдолтой төстэй юм. Мөн диск дээр бичигдсэн байгаа ISO 
 	9660 файлын системийг DVD+RW-тэй адил аргаар <option>-M</option> 
 	тохируулгын тусламжтай өсгөж (сунгаж) бас болно. Үр дүн нь нэг сесс 
 	бүхий DVD болох юм.</para>
 
       <para>DVD-RW-г хязгаарлагдмал дарж бичих хэлбэршүүлэлтэд оруулахдаа 
 	дараах тушаалыг ашиглах ёстой:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dvd+rw-format <replaceable>/dev/cd0</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Дараалсан хэлбэршүүлэлт уруу буцааж өөрчлөхдөө дараах тушаалыг ашиглана:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dvd+rw-format -blank=full <replaceable>/dev/cd0</replaceable></userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Олон сесс</title>
 
       <para>Маш цөөн DVD-ROM хөтчүүд олон сесс бүхий DVD-үүдийг дэмждэг бөгөөд 
 	тэдгээр нь ихэнхдээ зөвхөн эхний сессийг уншдаг. DVD+R, DVD-R болон DVD-RW нь 
 	дараалсан хэлбэршүүлэлтдээ олон сессийг хүлээн авч чаддаг бөгөөд DVD+RW болон 
 	DVD-RW хязгаарлагдмал дарж бичих хэлбэршүүлэлтүүдийн хувьд олон сесс гэсэн ойлголт 
 	байдаггүй.</para>
 
       <para>Дараалсан хэлбэршүүлэлтэд DVD+R, DVD-R эсвэл DVD-RW дээрх эхний 
 	(хаагдаагүй) сессийн дараа дараах тушаалыг ашиглаж дискэнд шинэ 
 	сесс үүсгэнэ:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -M <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/path/to/nextdata</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Энэ тушаалын мөрийг DVD+RW эсвэл DVD-RW-тэй цуг ашиглан хязгаарлагдмал дарж бичих 
 	горим дээр шинэ сессийг хуучин байгаатай нийлүүлэн өгөгдлийг нэмэх болно. Үр дүн нь 
 	нэг сесс бүхий диск болох юм. Энэ нь эдгээр зөөвөрлөгчүүд дээр эхний бичилтийн дараа 
 	өгөгдөл нэмэх арга юм.</para>
 
       <note>
 	<para>Зөөвөрлөгч дээрх зарим зай нь сесс бүрийн хооронд сессийн төгсгөл болон 
 	эхлэлд хэрэглэгддэг. Тиймээс зөөвөрлөгчийн зайг оновчтой ашиглахын тулд 
 	их өгөгдөлтэй сессүүдийг нэмэх ёстой юм. Сессийн тоо DVD+R-ийн хувьд 154, 
 	DVD-R-ийн хувьд 2000 орчим, DVD+R хос давхаргын хувьд 127-оор 
 	хязгаарлагдана.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Дэлгэрэнгүй мэдээллийг</title>
 
       <para>DVD-ийн талаар илүү мэдээллийг авахын тулд 
 	<command>dvd+rw-mediainfo
 	<replaceable>/dev/cd0</replaceable></command> тушаалыг хөтөч 
 	дотор диск байхад ажиллуулж болно.</para>
 
       <para><application>dvd+rw-tools</application>-н тухай дэлгэрэнгүй 
 	мэдээлэл нь &man.growisofs.1; гарын авлагын хуудас, <ulink
 	url="http://fy.chalmers.se/~appro/linux/DVD+RW/">dvd+rw-tools
 	вэб сайт</ulink> болон <ulink
 	url="http://lists.debian.org/cdwrite/">cdwrite захидлын жагсаалт</ulink>ын 
 	архивуудаас олдож болно.</para>
 
       <note>
 	<para>Бичигдсэн үр дүн эсвэл асуудалтай зөөвөрлөгчийн <command>dvd+rw-mediainfo</command> 
 	гаралт нь ямар ч асуудлын тайлангийн чухал хэсэг юм. Энэ гаралтгүйгээр танд туслах 
 	бараг л боломжгүй юм.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2 id="creating-dvd-ram">
       <title>DVD-RAM ашиглах нь</title>
       <indexterm>
 	<primary>DVD</primary>
 	<secondary>DVD-RAM</secondary>
       </indexterm>
 
       <sect3>
 	<title>Тохиргоо</title>
 
 	<para>DVD-RAM бичигчид нь SCSI аль эсвэл ATAPI интерфэйстэй цуг ирдэг.
  	ATAPI төхөөрөмжүүдийн хувьд DMA хандалт идэвхтэй болсон байх ёстой, 
 	дараах мөрийг <filename>/boot/loader.conf</filename> 
 	файлд нэмж үүнийг хийнэ:</para>
 
 	<programlisting>hw.ata.atapi_dma="1"</programlisting>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Зөөвөрлөгчийг бэлдэх нь</title>
 
 	<para>Өмнө нь бүлгийн танилцуулгад дурдсанаар DVD-RAM нь зөөврийн хатуу 
 	хөтөч маягаар харагддаг. Бусад хатуу дискнүүдийн адил DVD-&nbsp;RAM нь ашиглагдаж 
 	эхлэхээсээ өмнө <quote>бэлдэгдсэн</quote> байх ёстой. Жишээн дээр дискний 
 	бүх зай стандарт UFS2 файлын системтэй ашиглагдана:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=<replaceable>/dev/acd0</replaceable> bs=2k count=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -Bw <replaceable>acd0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs <replaceable>/dev/acd0</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>DVD төхөөрөмж <devicename>acd0</devicename>-ийг өөрийн тохиргооны 
 	дагуу өөрчлөн ашиглах ёстой.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Зөөвөрлөгчийг ашиглах нь</title>
 
 	<para>Дээрх үйлдлүүд DVD-RAM дээр хийгдсэний дараа үүнийг энгийн 
 	хатуу хөтчийн нэгэн адил холбож болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mount <replaceable>/dev/acd0</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Үүний дараа DVD-RAM нь уншигдах бичигдэх боломжтой болно.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="floppies">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Жулио</firstname>
 	  <surname>Мерино</surname>
 	  <contrib>Анхлан хийсэн </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 24 Dec 2001 -->
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Мартин</firstname>
 	  <surname>Карлсон</surname>
 	  <contrib>Дахин бичсэн </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 27 Apr 2003 -->
     </sect1info>
 
     <title>Уян дискнүүдийг үүсгэж ашиглах нь</title>
 
     <para>Өгөгдлийг уян дискнүүд уруу хадгалах нь заримдаа ашигтай байдаг. Жишээ нь 
 	хэн нэгэнд нь шилжүүлж болдог ямар ч хадгалалтын зөөвөрлөгч байхгүй тохиолдолд 
 	эсвэл бага хэмжээний өгөгдлийг өөр компьютер уруу зөөх хэрэгцээ гарсан үед уян 
 	диск нь хэрэг болдог.</para>
 
     <para>Энэ хэсэг нь FreeBSD дээр уян дискийг хэрхэн ашиглах талаар тайлбарлах болно. 
 	Энд 3.5 инчийн DOS уян дискнүүдийг хэлбэршүүлж ашиглах талаар үндсэндээ 
 	тайлбарлах бөгөөд гэхдээ энэ ойлголт нь бусад уян дискний хэлбэршүүлэлттэй 
 	төстэй юм.</para>
 
     <sect2>
       <title>Уян дискнүүдийг хэлбэршүүлэх нь</title>
 
       <sect3>
 	<title>Төхөөрөмж</title>
 
 	<para>Уян дискнүүдэд бусад төхөөрөмжүүдийн адил <filename>/dev</filename> 
 	сан дахь оруулгуудаар ханддаг. Түүхий уян дискэнд хандахын тулд 
 	<filename>/dev/fd<replaceable>N</replaceable></filename>-г 
 	ердөө л ашиглах хэрэгтэй.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Хэлбэршүүлэх нь</title>
 
 	<para>Уян дискийг ашиглахаасаа өмнө доод түвшний хэлбэршүүүлэлт 
 	хийсэн байх хэрэгтэй. Үүнийг ихэвчлэн үйлдвэрлэгч хийдэг боловч 
 	хэлбэршүүлэлт нь зөөвөрлөгчийн бүрэн бүтэн байдлыг шалгах нэг сайн 
 	арга юм. Илүү том (эсвэл жижиг) дискний хэмжээг хүчлэн ашиглах 
 	боломжтой байдаг боловч 1440kB хэмжээнд зориулагдан ихэнх уян 
 	диск хийгдсэн байдаг.</para>
 
 	<para>Уян дискэнд доод түвшний хэлбэршүүлэлт хийхийн тулд та 
 	&man.fdformat.1;-г ашиглах хэрэгтэй. Энэ хэрэгсэл нь төхөөрөмжийн 
 	нэрийг нэмэлт өгөгдөл маягаар оруулахыг хүлээж байдаг.</para>
 
 	  <para>Алдааны мэдэгдлийг тэмдэглэж аваарай, учир нь эдгээр нь 
 		дискийг сайн эсвэл муу эсэхийг тодорхойлоход туслах болно.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title>Уян дискнүүдийг хэлбэршүүлэх нь</title>
 
 	  <para><filename>/dev/fd<replaceable>N</replaceable></filename> 
 		төхөөрөмжүүдийг ашиглан уян дискийг хэлбэршүүлэх хэрэгтэй. Шинэ 3.5 инч 
 		диск өөрийн хөтөч уруугаа хийгээд дараах тушаалыг ажиллуул:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/sbin/fdformat -f 1440 /dev/fd0</userinput></screen>
 
 	</sect4>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Дискний шошго</title>
 
       <para>Дискэнд доод түвшний хэлбэршүүлэлт хийсний дараа танд диск дээр шошго 
 	тавих хэрэгтэй болно. Энэ дискний шошго нь дараа нь устгагдах боловч 
 	дискний хэмжээ болон геометрийг дараа нь тодорхойлоход системд 
 	хэрэг болдог.</para>
 
       <para>Шинэ дискний шошго нь бүхэл дискийг хамарч уян дискний геометрийн тухай 
 	бүх л зөв мэдээллийг агуулах болно. Дискний шошгоны геометрийн утгууд нь 
 	<filename>/etc/disktab</filename> файлд жагсаагдсан 
 	байдаг.</para>
 
       <para>Та одоо ингэж &man.bsdlabel.8;-г ажиллуулж болно:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/sbin/bsdlabel -B -w /dev/fd0 fd1440</userinput></screen>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Файлын систем</title>
 
       <para>Одоо уян дискэнд дээд түвшний хэлбэршүүлэлт хийхэд бэлэн боллоо. Энэ нь 
 	дискийг FreeBSD унших болон түүнд бичих боломжийг олгох шинэ файлын системийг 
 	диск дээр байрлуулах болно. Шинэ файлын системийг үүсгэсний дараа дискний 
 	шошго устгагдах бөгөөд хэрэв та дискийг дахин хэлбэршүүлэхийг хүсвэл дискний 
 	шошгыг дахин үүсгэх шаардлагатай болно.</para>
 
       <para>Уян дискний файлын систем нь UFS эсвэл FAT хоёрын аль нэг нь байна.
 	FAT нь ерөнхийдөө уян дискнүүдийн хувьд илүү дээр сонголт байдаг.</para>
 
       <para>Уян диск дээр шинэ файлын системийг байрлуулахын талд дараах тушаалыг ажиллуулна:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/sbin/newfs_msdos /dev/fd0</userinput></screen>
 
       <para>Диск одоо ашиглахад бэлэн боллоо.</para>
     </sect2>
 
 
     <sect2>
       <title>Уян дискийг ашиглах нь</title>
 
       <para>Уян дискийг ашиглахын тулд &man.mount.msdosfs.8; тушаалаар холбох хэрэгтэй. Мөн 
 	портын цуглуулгаас <filename role="package">emulators/mtools</filename>-г 
 	ашиглаж бас болох юм.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="backups-tapebackups">
     <title>Өгөгдлийн соронзон хальснууд үүсгэж ашиглах нь</title>
 
     <indexterm><primary>соронзон хальс зөөвөрлөгч</primary></indexterm>
     <para>Гол соронзон хальс зөөвөрлөгчүүд нь 4мм, 8мм, QIC, мини-хайрцаг болон DLT 
 	юм.</para>
 
     <sect2 id="backups-tapebackups-4mm">
       <title>4мм (DDS: Digital Data Storage)</title>
 
       <indexterm>
         <primary>соронзон хальс зөөвөрлөгч</primary>
 	<secondary>DDS (4mm) соронзон хальснууд</secondary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary>соронзон хальс зөөвөрлөгч</primary>
 	<secondary>QIC соронзон хальснууд</secondary>
       </indexterm>
       <para>4мм соронзон хальснууд нь QIC-г халж ажлын станцын нөөц зөөвөрлөгч болон сонгогдож 
 	байна. Conner компани нь QIC хөтчүүдийн тэргүүлэх үйлдвэрлэгч Archive-г 
 	худалдаж авч дараа нь QIC хөтчүүдийг үйлдвэрлэхээ зогсоосноор энэ чиг хандлага нь 
 	илүү хурдассан юм. 4мм хөтчүүд нь жижиг, чимээгүй боловч 8мм хөтчүүд шиг 
 	найдвартай ажиллагаагаараа алдартай биш юм. Хайрцагнууд нь үнэтэй биш бөгөөд 
 	8мм-ийн хайрцагнуудаас бага (3 x 2 x 0.5 инч, 76 x 51 x 12 мм) юм. 
 	4мм соронзон хальс нь 8мм-ийн нэгэн адил шалтгаанаар толгой нь богино настай бөгөөд 
 	хоёулаа мушгиа сканыг ашигладаг.</para>
 
       <para>Эдгээр хөтчүүд дээрх өгөгдлийн дамжуулах чадвар нь ~150&nbsp;kB/s-с 
 	эхэлж ~500&nbsp;kB/s хүрнэ. Өгөгдлийн багтаамж 1.3&nbsp;GB-с эхэлж 
 	2.0&nbsp;GB хүрнэ. Тоног төхөөрөмжийн шахалт энэ хөтчүүдийн ихэнхэд байх 
 	бөгөөд энэ нь багтаамжийг ойролцоогоор хоёр дахин нэмэгдүүлдэг. Олон хөтөч бүхий 
 	соронзон хальсны сан (library) автомат соронзон хальс солигчтой нэг кабинетийн хувьд 6 хөтөчтэй 
 	байж болно. Сангийн багтаамж нь 240&nbsp;GB хүрнэ.</para>
 
       <para>DDS-3 стандарт нь одоогоор 12&nbsp;GB (эсвэл 24&nbsp;GB шахагдсан) 
 	багтаамжтай соронзон хальсыг дэмждэг.</para>
 
       <para>4мм хөтчүүд нь 8мм-ийн хөтчүүдийн нэгэн адил мушгиа хайлтыг хэрэглэдэг. 
 	Мушгиа хайлт хийхийн бүх ашигтай тал болон сул талууд нь 4мм болон 8мм-ийн хөтчүүдийн 
 	аль алинд нь хамаардаг.</para>
 
       <para>Соронзон хальснууд нь 2000 удаагийн ашиглалт эсвэл 100 бүрэн нөөцлөлтийн дараа 
 	хэрэглээнээс гарах ёстой.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="backups-tapebackups-8mm">
       <title>8мм (Exabyte)</title>
       <indexterm>
         <primary>соронзон хальс зөөвөрлөгч</primary>
 	<secondary>Exabyte (8мм) соронзон хальснууд</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>8мм соронзон хальснууд нь хамгийн нийтлэг SCSI соронзон хальсны хөтчүүд юм; тэдгээр нь соронзон хальснууд 
 	солих хамгийн сайн сонголт болдог. Бараг сайт бүр Exabyte 2&nbsp;GB 8мм-ийн 
 	соронзон хальсны хөтөчтэй байдаг. 8мм-ийн хөтчүүд нь найдвартай, хэрэглэхэд амар, чимээгүй 
 	байдаг. Хайрцагнууд нь хямд, жижиг (4.8 x 3.3 x 0.6 инч; 122 x 84 x 15 мм) 
 	байдаг. 8мм-ийн соронзон хальсны нэг сул тал нь толгойнуудын дагуух соронзон хальсны харьцангуй хөдөлгөөний
 	өндөр хувиас болоод харьцангуй богино толгой ба соронзон хальсны амьдрах хугацаатай байдаг явдал юм.</para>
 
       <para>Өгөгдөл дамжуулах чадвар нь ~250&nbsp;kB/s-аас ~500&nbsp;kB/s хүртэл байна. 
 	Өгөгдлийн хэмжээ нь 300&nbsp;MB-аас эхэлж 7&nbsp;GB хүрнэ. Тоног төхөөрөмжийн шахалт 
 	энэ хөтчүүдийн ихэнхэд байх бөгөөд энэ нь багтаамжийг ойролцоогоор хоёр дахин нэмэгдүүлдэг.
 	Эдгээр хөтчүүд нь нэг буюу эсвэл нэг кабинетдаа 6 хөтөч болон 120 соронзон хальстай олон хөтөч 
 	бүхий соронзон хальсны сан (library) хэлбэрээр байдаг. соронзон хальснууд нь автоматаар солигддог. 
 	Сангийн багтаамж 840+&nbsp;GB хүрнэ.</para>
 
       <para>Exabyte <quote>Mammoth</quote> загвар нь нэг соронзон хальс дээр 12&nbsp;GB 
 	((24&nbsp;GB шахалттайгаар) дэмждэг бөгөөд ердийн соронзон хальсны хөтчөөс ойролцоогоор 
 	хоёр дахин үнэтэй байдаг.</para>
 
       <para>Өгөгдөл нь соронзон хальс уруу мушгиа скан ашиглагдан бичигддэг, толгойнууд нь зөөвөрлөгч уруу
 	өнцгөөр байрладаг (ойролцоогоор 6 градус). Соронзон хальс нь толгойнуудыг барьж байдаг дамрын 
 	270 градус орчим ороодог. Соронзон хальс дамар дээгүүр гулгаж байхад дамар нь эргэж байдаг. 
 	Үр дүнд нь өгөгдлийн өндөр нягтрал болон соронзон хальсны дагуу нэг ирмэгээс нөгөө уруу өнцөгдсөн ойрхон 
 	багцалсан замууд үүсэх болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="backups-tapebackups-qic">
       <title>QIC</title>
       <indexterm>
         <primary>соронзон хальс зөөвөрлөгч</primary>
 	<secondary>QIC-150</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>QIC-150 соронзон хальснууд болон хөтчүүд нь магадгүй хамгийн нийтлэг соронзон хальсны хөтөч, зөөвөрлөгч
 	юм. QIC соронзон хальсны хөтчүүд нь хамгийн хямд <quote>нухацтай</quote> нөөцлөлтийн хөтчүүд 
 	юм. Сул тал нь зөөвөрлөгчийн үнэ байдаг. QIC соронзон хальснууд нь 8мм болон 4мм соронзон хальснуудтай 
 	харьцуулахад GB өгөгдлийн хадгалалтын хувьд 5 дахин үнэтэй байдаг. Гэхдээ таны 
 	хэрэглээнд цөөн (half-dozen) соронзон хальснууд хангалттай бол QIC нь магадгүй зөв сонголт 
 	болж болох юм. QIC нь <emphasis>хамгийн</emphasis> нийтлэг соронзон хальсны хөтөч юм. 
 	Сайт бүр ямар нэг хэмжээний QIC хөтөчтэй байдаг. QIC нь физикийн хувьд төстэй (заримдаа адил) 
 	соронзон хальснуудад их хэмжээний нягтралтай байдаг. QIC хөтчүүд нь чимээгүй биш юм. 
 	Эдгээр хөтчүүд нь өгөгдлийг бичиж эхлэхээсээ өмнө дуутайгаар хайдаг бөгөөд 
 	унших, бичих эсвэл хайхдаа мэдэгдэхүйц дуутай байдаг. QIC соронзон хальснууд нь 
 	6&nbsp;x 4&nbsp;x 0.7 инч (152 x 102 x 17 мм) хэмжээтэй байдаг.</para>
 
       <para>Өгөгдлийн дамжуулах чадвар ~150&nbsp;kB/s-с ~500&nbsp;kB/s хүртэл байна. 
 	Өгөгдлийн багтаамж 40&nbsp;MB-с 15&nbsp;GB хүртэл байна. Шинэ QIC хөтчүүдийн 
 	ихэнхэд тоног төхөөрөмжийн шахалт байдаг. QIC хөтчүүд нь бага суулгагддаг; тэдгээр нь 
 	DAT хөтчүүдээр шахагдсан юм.</para>
 
       <para>Өгөгдөл нь соронзон хальс уруу замаар бичигддэг. Замууд нь соронзон хальсны зөөвөрлөгчийн нэг төгсгөлөөс 
 	нөгөө уруу урт тэнхлэгийн дагуу байдаг. Замуудын тоо болон замын өргөн соронзон хальсны багтаамжаас 
 	хамаарч өөр өөр байдаг. Бүх шинэ хөтчүүдийн ихэнх нь хамгийн багадаа бодоход уншилтын 
 	(ихэнхдээ бас бичилтийн хувьд) хуучинтайгаа нийцтэй байдаг. QIC нь өгөгдлийн аюулгүй 
 	байдлын хувьд нэлээн нэр хүндтэй байдаг (механизм нь хөтчүүдийг мушгиа скан хийснээс 
 	илүү хялбар бөгөөд хүчирхэг байдаг).</para>
 
       <para>5,000 нөөцлөлтийн дараа соронзон хальснуудыг ашиглахаа болих шаардлагатай.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="backups-tapebackups-dlt">
       <title>DLT</title>
       <indexterm>
         <primary>соронзон хальс зөөвөрлөгч</primary>
 	<secondary>DLT</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>DLT нь энд жагсаагдсан бүх хөтчийн төрлүүдээс хамгийн хурдан өгөгдөл дамжуулах 
 	чадвартай байдаг. 1/2" (12.5мм) соронзон хальс нь ганц дамартай хайрцагт 
 	(4 x 4 x 1 инч; 100 x 100 x 25 мм) байдаг. Хайрцаг нь нэг талаараа 
 	ганхах хаалгатай байдаг. Хөтчийн механизм соронзон хальсны тэргүүнийг гаргаж авахын тулд 
 	энэ хаалгыг онгойлгодог. Соронзон хальсны тэргүүн нь зууван нүхтэй байх бөгөөд 
 	хөтөч соронзон хальсыг <quote>дэгээдэхдээ</quote> үүнийг  ашигладаг. Авах (take-up) 
 	дамар нь соронзон хальсны хөтчийн дотор байрладаг. Энд жагсаагдсан 
 	бусад соронзон хальсны хайрцагнууд (9 замтай соронзон хальснууд нь жич юм) нь соронзон хальсны хайрцган дотор 
 	байрлах хангах болон take-up дамруудтай  байдаг.</para>
 
       <para>Өгөгдөл дамжуулах чадвар нь ойролцоогоор 1.5&nbsp;MB/s бөгөөд 4мм, 8м,  QIC 
 	соронзон хальсны хөтчүүдийн дамжуулах чадвараас 3 дахин их байдаг. Өгөгдлийн багтаамж нь 
 	нэг хөтчийн хувьд 10&nbsp;GB-аас 20&nbsp;GB хүрдэг. Хөтчүүд нь олон соронзон хальс 
 	солигчид болон олон соронзон хальс хэлбэрээр байдаг, олон хөтөч бүхий соронзон хальсны сангууд нь 
 	нийтдээ 50&nbsp;GB-с 9&nbsp;TB хүртэл хадгалалт бүхий 5-аас 900 хүртэл соронзон хальснуудыг  
 	1-ээс 20 хүртэлх хөтчүүд дээр агуулдаг.</para>
 
       <para>Шахалттай бол DLT Төрөл 4 хэлбэршүүлэлт нь 70&nbsp;GB багтаамжийг 
 	дэмждэг.</para>
 
       <para>Өгөгдөл нь соронзон хальсны замууд дээр аялалын чиглэлийн дагуу (QIC соронзон хальснуудын адил) 
 	зэрэгцээгээр бичигддэг. Хоёр зам нэг удаа бичигддэг. Унших/бичих толгойны амьдрах хугацаа 
 	харьцангуй урт байдаг; соронзон хальс хөдлөхөө болиход толгой болон соронзон хальсны хоорондын 
 	хамаатай хөдөлгөөн байхгүй болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title id="backups-tapebackups-ait">AIT</title>
       <indexterm>
         <primary>соронзон хальс зөөвөрлөгч</primary>
 	<secondary>AIT</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>AIT нь Sony-гоос гаргасан шинэ хэлбэршүүлэлт бөгөөд нэг соронзон хальсны хувьд 50&nbsp;
 	GB хүртэл (шахалттайгаар) мэдээллийг агуулж чадна. Соронзон хальснууд нь санах ойн бичил 
 	схемүүдийг агуулдаг бөгөөд эдгээр нь соронзон хальсны агуулгын индексийг хадгалдаг. Бусад 
 	соронзон хальснуудын хувьд хэд хэдэн минут шаардагддаг бол харин энэ индексийг соронзон хальсны хөтөч 
 	соронзон хальс дээрх файлуудын байрлалыг тодорхойлохын тулд  маш хурдан уншдаг. 
 	<application>SAMS:Alexandria</application> зэрэг програм нь 
 	соронзон хальсны санах ойн бичил схемтэй шууд холбогдон агуулгыг дэлгэцэд гаргаж, ямар файлууд аль 
 	соронзон хальс уруу нөөцлөгдсөнийг тодорхойлж, зөв соронзон хальсыг олон ачаалж соронзон хальснаас өгөгдлийг 
 	сэргээн дөч болон түүнээс дээш AIT соронзон хальсны сангуудыг ажиллуулж чаддаг.</para>
 
       <para>Үүнтэй адил сангууд $20,000 хавьцаа үнэ хүрч тэдгээрийг сонирхогчдын зах зээлээс 
 	бага зэрэг шахдаг байна.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Шинэ соронзон хальсыг анх удаа ашиглах нь</title>
 
       <para>Анхны удаа шинэ, хов хоосон соронзон хальсыг уншихыг оролдвол амжилтгүй болно. 
 	Консолын мэдэгдлүүд үүнтэй төстэй байна:</para>
 
       <screen>sa0(ncr1:4:0): NOT READY asc:4,1
 sa0(ncr1:4:0):  Logical unit is in process of becoming ready</screen>
 
       <para>Соронзон хальс нь Identifier Block буюу Танигч Блокийг (block number 0) 
 	агуулаагүй байна. Бүх QIC соронзон хальснууд нь QIC-525 стандартыг хэрэглэж эхэлснээс 
 	хойш Танигч Блокийг соронзон хальсанд бичдэг. Хоёр шийдэл байдаг:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><command>mt fsf 1</command> тушаал нь Танигч Блокийг соронзон хальс уруу 
 		бичихийг соронзон хальсны хөтчид хэлнэ.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Нүүрний товчлуурыг ашиглан соронзон хальсыг гаргаж авна.</para>
 
 	  <para>Соронзон хальсыг дахин хийгээд түүн уруу өгөгдлийг 
 		<command>dump</command> хийнэ.</para>
 
 	  <para><command>dump</command> тушаал нь <errorname>DUMP: End of tape
 	    detected</errorname> гэж мэдэгдэх бөгөөд консол <errorname>HARDWARE
 	    FAILURE info:280 asc:80,96</errorname> гэж харуулна.</para>
 
 	  <para><command>mt rewind</command> тушаал ашиглан соронзон хальсыг буцаана.</para>
 
 	  <para>Дараа дараачийн соронзон хальсны үйлдлүүд амжилттай болно.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="backups-floppybackups">
     <title>Уян диск уруу нөөцлөх</title>
 
     <sect2 id="floppies-using">
       <title>Өөрийн өгөгдлийг нөөцлөхийн тулд би уян дискнүүдийг ашиглаж болох уу?</title>
       <indexterm><primary>нөөц уян дискнүүд</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>уян дискнүүд</primary></indexterm>
 
       <para>Уян дискнүүд нь нөөц хийхэд тийм ч тохиромжтой зөөвөрлөгч биш юм, учир нь:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Энэ зөөвөрлөгч нь найдваргүй, ялангуяа урт хугацааны туршид найдваргүй 
 		байдаг.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Нөөцлөх болон буцааж сэргээх нь их удаан байдаг.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Тэдгээр нь маш хязгаарлагдмал багтаамжтай (бүхэл бүтэн хатуу дискийг хэдэн арван 
 		уян дискэнд нөөцлөх нь их олон өдөр шаардана).</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Гэхдээ хэрэв танд өөрийн өгөгдлийг нөөцлөх өөр ямар ч арга байхгүй бол 
 	уян дискнүүдэд нөөцлөх нь нөөц хийхгүй байснаас хамаагүй дээр юм.</para>
 
       <para>Хэрэв та уян дискнүүд ашиглах шаардлагатай болсон бол сайн чанарынхыг 
 	ашигласан эсэхээ шалгах хэрэгтэй. Оффис дээр чинь хоёр жил хэвтсэн уян дискнүүд
 	муу сонголт болох юм. Нэр хүндтэй үйлдвэрлэгчээс гаргасан шинэ дискнүүдийг 
 	ашиглах нь зүйтэй юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="floppies-creating">
       <title>Тэгэхээр би өөрийн өгөгдлийг уян диск уруу хэрхэн нөөцлөх вэ?</title>
 
       <para>Уян диск уруу нөөцлөх хамгийн шилдэг арга нь &man.tar.1; тушаалыг 
 	<option>-M</option> (олон эзлэхүүн) тохируулгатайгаар ашиглах 
 	явдал юм. Энэ нь олон уян дискнүүдэд нөөцлөх боломжийг олгодог.</para>
 
       <para>Тухайн сан болон дэд сан доторх бүх файлуудыг нөөцлөхийн тулд үүнийг 
 	ашиглах хэрэгтэй (<username>root</username> хэрэглэгчээр):</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar Mcvf /dev/fd0 *</userinput></screen>
 
       <para>Эхний уян диск дүүрсний дараа &man.tar.1; нь дараагийн эзлэхүүнийг 
 	оруулахыг хүсэх болно (учир нь &man.tar.1; нь зөөвөрлөгчөөс хамааралгүй бөгөөд 
 	эзлэхүүнүүдэд ханддаг; энд уян дискийг хэлж байна).</para>
 
       <screen>Prepare volume #2 for /dev/fd0 and hit return:</screen>
 
       <para>Энэ нь заагдсан файлууд архивлагдах хүртэл (эзлэхүүний дугаар нэмэгдэн) 
 	давтагдах болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="floppies-compress">
       <title>Би өөрийнхөө нөөцүүдийг шахаж болох уу?</title>
       <indexterm>
         <primary><command>tar</command></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary><command>gzip</command></primary>
       </indexterm>
       <indexterm><primary>шахалт</primary></indexterm>
 
       <para>Харамсалтай нь &man.tar.1; нь олон эзлэхүүн бүхий архивуудын хувьд 
 	<option>-z</option> тохируулгыг ашиглахыг зөвшөөрдөггүй. Мэдээж та 
 	бүх файлуудыг &man.gzip.1; хийж тэдгээрийг уян диск уруу &man.tar.1; 
 	хийж дараа нь файлуудыг дахин &man.gunzip.1; хийж болно!</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="floppies-restoring">
       <title>Би өөрийн нөөцүүдийг хэрхэн сэргээх вэ?</title>
 
       <para>Бүхэл архивыг сэргээхдээ дараах тушаалыг ашиглана:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar Mxvf /dev/fd0</userinput></screen>
 
       <para>Зөвхөн заагдсан файлуудыг сэргээх хоёр арга байдаг бөгөөд та 
 	тэдгээрийг ашиглаж болно. Эхлээд та эхний дискнээс эхлээд дараах тушаалыг 
 	ашиглана:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar Mxvf /dev/fd0 <replaceable>filename</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>&man.tar.1; хэрэгсэл нь шаардлагатай файлыг олох хүртлээ дараа дараагийн уян дискнүүдийг 
 	хийхийг танаас хүсэх болно.</para>
 
       <para>Өөрөөр, хэрэв та файл нь яг аль уян диск дээр байгааг мэдэж байвал 
 	ердөө л тэр уян дискийг оруулж дээрхтэй адил тушаалыг ашиглах хэрэгтэй.
 	Хэрэв уян диск дээрх эхний файл нь өмнөх диск дээрхийн үргэлжлэл бол 
 	таныг асуугаагүй байсан ч гэсэн &man.tar.1; үүнийг сэргээж чадахгүй 
 	гэж танд анхааруулах болно!</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="backup-strategies">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Лоуэл</firstname>
 	  <surname>Жилбэрт</surname>
 	  <contrib>Анхлан хийсэн </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 3 Dec 2005 -->
     </sect1info>
 
     <title>Нөөцлөх стратегууд</title>
 
     <para>Нөөцлөх төлөвлөгөөг боловсруулах эхний шаардлага нь дараах бүх асуудлуудыг 
 	хамарсан эсэхийг шалгах явдал юм:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Дискний гэмтэл</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Санамсаргүй файл устгалт</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Санамсаргүй файлын эвдрэл</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Газар дээрх нөөцүүд байвал тэдгээрийг оруулаад машины 
 	бүрэн сүйрэл (өөрөө хэлбэл гал).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Эдгээр асуудал бүрийг шал өөр техникээр шийдэснээр зарим системүүдийг 
 	илүүтэй ажиллуулах төгс боломж байж болох юм. Маш бага үнэ цэнэтэй 
 	өгөгдөл бүхий чанга хувийн системүүдийг тооцохгүй юм бол нэг техник нь 
 	бүх асуудлуудыг хамрах нь бараг боломжгүй юм.</para>
 
     <para>Хэрэгслийн хайрцаг дахь зарим нэг техникүүдийг дурдвал:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Бүх системийн архивууд нь сайтаас гадна байнгын зөөвөрлөгчид 
 	нөөцлөгдөнө. Энэ нь дээр дурдсан бүх асуудлуудаас хамгаалах боловч 
 	сэргээх нь тохиромжгүй удаан байдаг. Та нөөцүүдийн хуулбаруудыг 
 	газар дээр нь ба/эсвэл шууд авч болохоор хадгалж болох боловч 
 	файлуудыг сэргээх нь ялангуяа зөвшөөрөгдөөгүй хэрэглэгчдэд 
 	бас л тохиромжгүй хэвээр байдаг.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Файлын системийн хормын хувилбарууд. Энэ нь яг үнэндээ зөвхөн 
 	санамсаргүйгээр файлыг устгасан тохиолдолд тустай, гэхдээ 
 	энэ нь тийм тохиолдолд <emphasis>маш</emphasis> тус болохуйц 
 	байдаг бөгөөд хурдан, ажиллахад хялбар байдаг.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Бүх файлын систем ба/эсвэл дискнүүдийн хуулбарууд (бүхэл машины үе үе давтагдах 
 	&man.rsync.1;). Энэ нь ерөнхийдөө онцгой шаардлага бүхий сүлжээнүүдэд хамгийн 
 	ашигтай байдаг. Дискний эвдрэл, гэмтлийн эсрэг ерөнхий хамгаалалтын хувьд 
 	энэ нь ихэвчлэн <acronym>RAID</acronym>-с чанарын хувьд муу байдаг. Санамсаргүйгээр 
 	устгасан файлуудыг сэргээхэд энэ нь <acronym>UFS</acronym> хормын хувилбартай 
 	дүйцэхээр боловч та алийг дээдэлдгээс хамаарах юм.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><acronym>RAID</acronym>.  Диск эвдрэх, гэмтэх үед зогсох хугацааг 
 	багасгаж зайлсхийдэг. Маш бага шаардлагатай хэдий ч дискний эвдрэлүүдтэй илүүтэй 
 	зууралдах (учир нь та олон дисктэй) хэрэгтэй болдог.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Файлуудын байрлалыг (хурууны хээ) шалгах. Үүнд &man.mtree.8; хэрэгсэл их 
 	ашигтай байдаг. Энэ нь нөөцлөх техник биш боловч танд өөрийн нөөцүүддээ хандахаар 
 	болох үед та хэрэг болох болно. Энэ нь сайтаас гаднах шууд 
 	бус нөөцүүдийн хувьд ялангуяа чухал бөгөөд үе үе шалгагдаж байх ёстой.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Үүнээс илүү олон техникийг бодож олох нь амархан бөгөөд тэдгээрийн 
 	ихэнх нь дээр дурдсан техникүүдийн өөр хувилбарууд юм. Тусгайлсан шаардлагууд нь 
 	ихэвчлэн тусгайлсан техникт хүргэдэг (жишээ нь шууд ажиллаж байгаа мэдээллийн 
 	баазыг нөөцлөх нь зөвхөн мэдээллийн санд зориулагдсан аргыг дундын шат 
 	болгон ихэвчлэн ашиглахыг шаарддаг). Ямар аюулуудаас та хамгаалахыг хүсэж байгаа болон 
 	тэдгээр тус бүртэй хэрхэн ажиллахаа мэдэх нь чухал юм.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="backup-basics">
     <title>Нөөцлөлтийн үндсүүд</title>
 
     <para>Гурван гол нөөцлөх програм бол &man.dump.8;, &man.tar.1; болон 
 	&man.cpio.1; юм.</para>
 
     <sect2>
       <title>Dump ба Restore</title>
       <indexterm>
         <primary>нөөцлөх програм хангамж</primary>
 	<secondary>dump / restore</secondary>
       </indexterm>
       <indexterm><primary><command>dump</command></primary></indexterm>
       <indexterm><primary><command>restore</command></primary></indexterm>
 
       <para>Уламжлалт &unix; нөөцлөх програмууд нь <command>dump</command> ба 
 	<command>restore</command> юм. Тэдгээр нь файлын системүүдээр үүсгэгдсэн 
 	файлууд, холбоосууд болон сангуудын хийсвэр ойлголтуудын доор хөтчүүд дээр дискний 
 	блокуудын цуглуулга хэлбэрээр ажилладаг. <command>dump</command> нь 
 	төхөөрөмж дээрх бүхэл файлын системийг нөөцөлдөг. Файлын системийн зөвхөн 
 	хэсгийг эсвэл нэгээс илүү файлын систем дагуу байрлах сангийн модыг энэ нь нөөцөлж 
 	чаддаггүй. <command>dump</command> нь файлууд болон сангуудыг соронзон хальс уруу 
 	бичдэггүй, харин файлууд болон сангуудаас тогтох түүхий өгөгдлийн блокуудыг 
 	бичдэг.</para>
 
       <note><para>Хэрэв та өөрийн root сандаа <command>dump</command>-г 
 	хэрэглэвэл та <filename>/home</filename>,
         <filename>/usr</filename> эсвэл бусад олон сангуудыг нөөцлөхгүй бөгөөд 
 	үүний учир бол эдгээр нь ихэвчлэн бусад файлын системүүдийн холбох цэгүүд буюу 
 	эсвэл тэдгээр файлын системүүд уруу заасан симболын холбоосууд байдаг.</para></note>
 
       <para><command>dump</command> нь өөрийн хөгжлийн эхний өдрүүд болох 
 	AT&amp;T UNIX-ийн 6-р хувилбараас (1975 он орчим) үлдсэн кодтой 
 	байдаг. Анхдагч параметрүүд нь өнөөдөр байгаа өндөр нягтралтай (62,182 ftpi хүртэл) 
 	зөөвөрлөгчид биш 9 зам (6250 bpi) бүхий соронзон хальсанд тохирдог. Одоогийн соронзон хальсны 
 	хөтчүүдийн багтаамжийг хэрэглэхийн тулд эдгээр анхдагчуудыг тушаалын мөрөөс дарж 
 	өөрчлөх ёстой.</para>
 
       <indexterm><primary><filename>.rhosts</filename></primary></indexterm>
       <para>Мөн сүлжээгээр өөр компьютерт холбогдсон соронзон хальсны хөтөч уруу өгөгдлийг 
 	<command>rdump</command> болон <command>rrestore</command> 
 	тушаал ашиглан нөөцлөх боломжтой байдаг. Энэ хоёр програм нь алсын соронзон хальсны 
 	хөтчид хандахдаа &man.rcmd.3; болон &man.ruserok.3;-д тулгуурладаг. 
 	Тиймээс нөөцлөлтийг хийж байгаа хэрэглэгч алсын компьютерийн 
 	<filename>.rhosts</filename> файл дотор жагсаагдсан байх ёстой. 
 	<command>rdump</command> болон <command>rrestore</command> 
 	тушаалуудад өгөх нэмэлт өгөгдлүүд нь алсын компьютер дээр ашиглаж болохоор 
 	байх ёстой. <hostid>komodo</hostid> гэж нэрлэгдсэн Sun уруу холбогдсон 
 	Exabyte соронзон хальсны хөтөч уруу FreeBSD компьютераас <command>rdump</command> 
 	хийхдээ дараах тушаалыг ашиглана:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/sbin/rdump 0dsbfu 54000 13000 126 komodo:/dev/nsa8 /dev/da0a 2>&amp;1</userinput></screen>
 
       <para>Болгоомжлоорой: <filename>.rhosts</filename> танин нэвтрэлтийг 
 	зөвшөөрөх нь аюулгүй байдлын асуудлууд үүсгэдэг. Өөрийн нөхцөл байдлыг 
 	анхааралтай үнэлэх хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Мөн <command>dump</command> болон <command>restore</command> 
 	тушаалыг илүү аюулгүй загвараар <command>ssh</command> дээгүүр ашиглах 
 	бас боломжтой байдаг.</para>
 
       <example>
 	<title><application>ssh</application>-ээр <command>dump</command>-г ашиглах нь</title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>/sbin/dump -0uan -f - /usr | gzip -2 | ssh -c blowfish \
           targetuser@targetmachine.example.com dd of=/mybigfiles/dump-usr-l0.gz</userinput></screen>
 
       </example>
 
       <para>Эсвэл <command>dump</command>-ийн дотор байдаг нэг арга болох <envar>RSH</envar> орчны хувьсагчийг 
 	тохируулан ашиглаж болно:</para>
 
       <example>
 	<title><application>ssh</application>-ээр <envar>RSH</envar> тохируулан <command>dump</command>-г 
 		ашиглах нь</title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>RSH=/usr/bin/ssh /sbin/dump -0uan -f targetuser@targetmachine.example.com:/dev/sa0 /usr</userinput></screen>
 
       </example>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><command>tar</command></title>
       <indexterm>
         <primary>нөөцлөх програм хангамж</primary>
         <secondary><command>tar</command></secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&man.tar.1; нь бас AT&amp;T UNIX-ийн 6-р хувилбараас (1975 он орчим) 
 	эхтэй. <command>tar</command> нь файлын системтэй хамт ажилладаг; 
 	энэ нь файлууд болон сангуудыг соронзон хальс уруу бичдэг. <command>tar</command> 
 	нь &man.cpio.1;-д байдаг бүрэн хэмжээний тохируулгуудыг дэмждэггүй боловч 
 	энэ нь <command>cpio</command>-ийн хэрэглэдэг ховор тушаалын дамжуулах 
 	хоолойг шаарддаггүй.</para>
 
       <indexterm><primary><command>tar</command></primary></indexterm>
 
       <para>FreeBSD 5.3 болон түүнээс хойшх хувилбарт GNU <command>tar</command> 
 	болон анхдагч <command>bsdtar</command> тушаалууд байдаг. GNU хувилбарыг 
 	<command>gtar</command> гэж ажиллуулж болдог. Энэ нь <command>rdump</command>-тай 
 	адил дүрмийг ашиглаж алсын төхөөрөмжүүдийг дэмждэг. 
 	<hostid>komodo</hostid> гэж нэрлэгдсэн Sun уруу холбогдсон 
 	Exabyte соронзон хальсны хөтөч уруу <command>tar</command> 
 	хийхдээ дараах тушаалыг ашиглана:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/bin/gtar cf komodo:/dev/nsa8 . 2>&amp;1</userinput></screen>
 
       <para>Алсын соронзон хальсны хөтөч уруу өгөгдлийг илгээхдээ <command>rsh</command> болон 
 	дамжуулах хоолой ашиглан <command>bsdtar</command> тушаалаар үүнийг бас 
 	хийж болно.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar cf - . | rsh <replaceable>hostname</replaceable> dd of=<replaceable>tape-device</replaceable> obs=20b</userinput></screen>
 
       <para>Хэрэв та сүлжээгээр нөөцлөхийн аюулгүй байдалд санаа зовж байгаа бол 
 	<command>rsh</command>-ийн оронд <command>ssh</command> тушаалыг 
 	ашиглах хэрэгтэй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><command>cpio</command></title>
       <indexterm>
         <primary>нөөцлөх програм хангамж</primary>
         <secondary><command>cpio</command></secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&man.cpio.1; нь соронзон зөөвөрлөгчид зориулагдсан &unix;-ийн 
 	анхны файл солилцох соронзон хальсны програм юм. <command>cpio</command> нь 
 	(бусад олон тохируулгуудын дотроос) байт солилцохыг хийх, хэд хэдэн төрлийн 
 	архивын хэлбэршүүлэлтүүдийг бичих болон өгөгдлийг өөр програм уруу хоолойгоор 
 	гаргах зэрэг тохируулгуудтай байдаг. Сүүлийн боломж нь <command>cpio</command>-г 
 	суулгацын зөөвөрлөгчийн хувьд сайн сонголт болгодог. <command>cpio</command> нь 
 	сангийн модоор хэрхэн явахаа мэддэггүй бөгөөд файлуудын жагсаалтыг 
 	<filename>stdin</filename>-ээс хангаж өгөх ёстой.</para>
       <indexterm><primary><command>cpio</command></primary></indexterm>
 
       <para><command>cpio</command> нь сүлжээгээр нөөцлөхийг дэмждэггүй. 
 	Та дамжуулах хоолой болон <command>rsh</command>-ийг ашиглаж өгөгдлийг 
 	алсын соронзон хальсны хөтөч уруу илгээж болно.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>for f in <replaceable>directory_list; do</replaceable></userinput>
 <userinput>find $f &gt;&gt; backup.list</userinput>
 <userinput>done</userinput>
 &prompt.root; <userinput>cpio -v -o --format=newc &lt; backup.list | ssh <replaceable>user</replaceable>@<replaceable>host</replaceable> "cat &gt; <replaceable>backup_device</replaceable>"</userinput></screen>
 
       <para><replaceable>directory_list</replaceable> нь таны нөөцлөхийг хүссэн 
 	сангуудын жагсаалт бол
 	<replaceable>user</replaceable>@<replaceable>host</replaceable> нь 
 	нөөцлөлтийг хийж байгаа хэрэглэгч/хостын нэрийн хослол бөгөөд 
 	<replaceable>backup_device</replaceable> нь нөөцлөлт хийгдэх төхөөрөмж 
 	(өөрөөр хэлбэл <filename>/dev/nsa0</filename>) юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><command>pax</command></title>
       <indexterm>
         <primary>нөөцлөх програм хангамж</primary>
         <secondary><command>pax</command></secondary>
       </indexterm>
       <indexterm><primary><command>pax</command></primary></indexterm>
       <indexterm><primary>POSIX</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>IEEE</primary></indexterm>
 
       <para>&man.pax.1; нь <command>tar</command> болон <command>cpio</command> 
 	тушаалын IEEE/&posix;-ийн хариулт юм. Жил ирэх тутам <command>tar</command> болон 
 	<command>cpio</command> тушаалуудын төрөл бүрийн хувилбарууд нь хоорондоо мэдэгдэхүйц 
 	нийцгүй болж ирсэн юм. Тэдгээртэй тэмцэж бүр мөсөн стандартчилахын оронд 
 	&posix; нь архивын шинэ хэрэгсэл үүсгэсэн юм. <command>pax</command> нь 
 	өөрийн шинэ хэлбэршүүлэлтээс гадна <command>cpio</command> болон <command>tar</command> 
 	тушаалуудын төрөл бүрийн хэлбэршүүлэлтийн ихэнхийг уншиж бичихийг оролддог. 
 	Энэ тушаалын олонлог нь  <command>tar</command> тушаалынхтай биш харин 
 	<command>cpio</command> тушаалынхтай илүү төстэй байдаг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="backups-programs-amanda">
       <title><application>Amanda</application></title>
       <indexterm>
         <primary>нөөцлөх програм хангамж</primary>
         <secondary><application>Amanda</application></secondary>
       </indexterm>
       <indexterm><primary><application>Amanda</application></primary></indexterm>
 
       <!-- Remove link until <port> tag is available -->
       <para><application>Amanda</application> (Advanced Maryland
         Network Disk Archiver) нь нэг програм биш клиент/сервер програм юм. 
 	<application>Amanda</application> сервер нь ганц соронзон хальсны хөтөч уруу 
 	<application>Amanda</application> клиенттэй, <application>Amanda</application> 
 	сервер уруу сүлжээгээр холбогдсон дурын тооны компьютерийг нөөцлөх болно. 
 	Хэд хэдэн том дискнүүд бүхий сайтууд дээр байдаг нийтлэг асуудлууд нь өгөгдлийг 
 	соронзон хальс уруу нөөцлөхөд шаардагдах хугацаа  нь уг үйлдлийн хувьд зориулагдсан 
 	хугацаанаас илүү гарах явдал юм. <application>Amanda</application> нь 
 	энэ асуудлыг шийддэг. <application>Amanda</application> нь 
 	хэд хэдэн файлын системүүдийг нэг зэрэг нөөцлөхдөө <quote>holding disk буюу хүлээгдэх диск</quote>ийг
 	ашигладаг. <application>Amanda</application> нь 
 	<quote>архивын олонлогууд</quote> буюу <application>Amanda</application>-ийн 
 	тохиргооны файлд жагсаагдсан бүх файлын системүүдийн бүрэн нөөцлөлтүүдийг үүсгэхэд хэсэг хугацаанд 
 	хэрэглэгдсэн бүлэг соронзон хальснуудыг үүсгэдэг. <quote>Архивын олонлогууд</quote> нь бас 
 	файлын системүүдийн шөнө болгоны нэмэгдсэн (эсвэл ялгаатай) нөөцлөлтүүдийг агуулдаг. 
 	Эвдэрсэн файлын системийг сэргээх нь хамгийн сүүлийн бүрэн нөөцлөлт болон нэмэгдсэн 
 	нөөцлөлтүүдийг шаарддаг.</para>
 
       <para>Тохиргооны файл нь нөөцлөлтүүд болон <application>Amanda</application>-ийн 
 	үүсгэдэг сүлжээний урсгалыг нарийн хянах боломжийг хангадаг. <application>Amanda</application>
 	нь өгөгдлийг соронзон хальс уруу бичихийн тулд дээр дурдсан нөөцлөлтийн програмуудыг 
 	ашиглана. <application>Amanda</application> нь порт эсвэл багц хэлбэрээр 
 	байдаг бөгөөд анхдагчаар суулгагдаагүй байдаг.</para>
       </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Юу ч хийхгүй байх</title>
 
       <para><quote>Юу ч хийхгүй байх</quote> нь компьютерийн програм биш боловч энэ нь 
 	хамгийн их ашиглагддаг нөөцлөлтийн стратеги юм. Ямар ч эхний зардал байхгүй. 
 	Мөрдөх нөөцлөлтийн төлөвлөгөө байхгүй. Зүгээр л үгүй гэх хэрэгтэй. Хэрэв таны 
 	өгөгдөлд ямар нэг асуудал тохиолдвол шүд зуугаад л тэвчих хэрэгтэй!</para>
 
       <para>Хэрэв таны цаг болон өгөгдөл нь тийм ч чухал биш эсвэл юу ч биш бол 
 	<quote>Do nothing буюу юу ч хийхгүй байх</quote> нь таны компьютерийн 
 	хувьд хамгийн тохиромжтой нөөцлөлтийн програм болох юм. Гэхдээ &unix; 
 	нь ашигтай хэрэгсэл юм, та зургаан сарын дотор үнэтэй файлуудын цуглуулгатай  болж 
 	үүнийг мэдрэх болно.</para>
 
       <para><quote>Юу ч хийхгүй байх</quote> нь <filename>/usr/obj</filename> 
 	болон таны компьютераар яг үүсгэгдэж болох бусад сангийн моднуудын хувьд зөв 
 	нөөцлөх арга болдог. Үүний жишээ нь энэ гарын авлагын  HTML эсвэл &postscript;-с
 	тогтох хувилбарын файлууд байж болох юм. Эдгээр баримтын хэлбэршүүлэлтүүд нь 
 	SGML оролтын файлуудаас үүсгэгддэг. HTML эсвэл &postscript; файлуудын 
 	нөөцлөлтийг үүсгэх нь шаардлагагүй юм. SGML файлууд нь байнга нөөцлөгддөг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Аль нөөцлөлтийн програм хамгийн шилдэг нь вэ?</title>
       <indexterm>
         <primary>LISA</primary>
       </indexterm>
 
       <para>&man.dump.8; <emphasis>Үе.</emphasis> Элизабет Д. Звики
 	энд дурдагдсан бүх нөөцлөлтийн програмуудыг зовоосон тест хийсэн. Өөрийн бүх өгөгдөл 
 	болон &unix; файлын системүүдийн онцлогуудыг хадгалах цэвэр сонголт бол 
 	<command>dump</command> болсон байна. Элизабет маш их төрөл бүрийн ховор 
 	нөхцөлүүдийг  (зарим нь тийм ч ховор биш) агуулсан файлын системүүдийг үүсгэж 
 	тэдгээр файлын системүүдийг нөөцлөн дараа нь сэргээж програм бүрийг тест хийсэн 
 	байна. Онцгой зүйлүүдэд цоорхойтой файлууд, хоосон блоктой болон цоорхойтой 
 	файлууд, сонин тэмдэгт бүхий нэрээс тогтсон файлууд, бичигдэх боломжгүй уншигдах 
 	боломжгүй файлууд, төхөөрөмжүүд, нөөцлөлтийн үед хэмжээгээ өөрчлөх файлууд, 
 	нөөцлөлтийн үед үүсгэгдэж/устгагдсан файлууд зэргийг дурдаж болох юм. 
 	Тэрээр үр дүнгээ 1991 оны 10 сард LISA дээр үзүүлсэн байна. 
 	<ulink url="http://berdmann.dyndns.org/zwicky/testdump.doc.html">Нөөцлөлт 
 	болон Архивын програмуудыг зовоох тест</ulink> холбоосыг үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Яаралтай сэргээх процедур</title>
 
       <sect3>
 	<title>Гамшгийн өмнө</title>
 
 	<para>Учирч болзошгүй гамшигт бэлтгэхийн тулд таны хийх ёстой дөрвөн 
 	үе шат байдаг.</para>
 	<indexterm>
     <primary><command>bsdlabel</command></primary>
   </indexterm>
 
 	<para>Эхлээд өөрийн диск бүрийн bsdlabel
 	(өөрөөр хэлбэл <command>bsdlabel da0 | lpr</command>), өөрийн 
 	файлын системийн хүснэгт (<filename>/etc/fstab</filename>) болон 
 	бүх ачаалалтын мэдэгдлүүдийг тус бүр хоёр хувь хэвлэх хэрэгтэй.</para>
 
 	<indexterm><primary>fix-it уян дискнүүд</primary></indexterm>
 	<para>Дараа нь ачаалах болон уян дискнүүд 
 	(<filename>boot.flp</filename> болон <filename>fixit.flp</filename>) 
 	таны бүх төхөөрөмжүүдийг агуулсан эсэхийг тодорхойлно. Хамгийн хялбараар 
 	шалгах арга нь уян дискний хөтөчдөө ачаалах уян дискийг хийж дахин ачаалж ачаалалтын 
 	мэдэгдлүүдийг шалгах явдал юм. Хэрэв таны бүх төхөөрөмжүүд байгаад ажиллаж 
 	байвал гуравдугаар алхам уруу алгасаарай.</para>
 
 	<para>Эсрэг тохиолдолд та өөрийн бүх дискийг холбож таны соронзон хальсны хөтчид хандаж чадах 
 	цөм бүхий тусгайлсан хоёр ачаалагдах уян диск бэлдэх хэрэгтэй. Эдгээр уян дискнүүд нь 
 	<command>fdisk</command>, <command>bsdlabel</command>,
 	  <command>newfs</command>, <command>mount</command> болон 
 	таны ашигладаг програмуудыг агуулсан байх ёстой. Эдгээр програмууд нь 
 	статикаар холбогдсон байх ёстой. Хэрэв та <command>dump</command>-г 
 	ашигласан бол уян диск нь <command>restore</command>-г агуулсан байх 
 	ёстой.</para>
 
 	<para>Гуравдугаарт нөөц соронзон хальснуудыг байнга үүсгэж байх хэрэгтэй. Таны сүүлийн нөөцлөлтөөс 
 	хойш хийгдсэн өөрчлөлтүүд буцааж авагдах боломжгүйгээр алга болж болох юм. Нөөц 
 	соронзон хальснууд уруу хийж болзошгүй бичилтийг хамгаалах хэрэгтэй.</para>
 
 	<para>Дөрөвдүгээрт уян дискнүүд (<filename>boot.flp</filename> болон 
 	  <filename>fixit.flp</filename> аль эсвэл хоёрдугаар үе дээр таны хийсэн 
  	тусгайлсан хоёр ачаалагдах уян дискнүүд.) болон нөөц соронзон хальснуудыг тест хийнэ. 
 	Процедурынхаа талаар тэмдэглэгээ хийх хэрэгтэй. Эдгээр тэмдэглэгээнүүдээ 
 	ачаалагдах уян дискнүүд, хэвлэсэн зүйл болон нөөц соронзон хальснуудтайгаа цуг хадгалах 
 	хэрэгтэй. Сэргээж байх үед таны анхаарал их сарнисан байж болох бөгөөд тэдгээр 
 	тэмдэглэгээнүүд чинь таныг өөрийн нөөц соронзон хальснуудаа устгахаас сэргийлэх болно 
 	(Яаж? <command>tar xvf /dev/sa0</command> тушаалын оронд та 
 	санамсаргүйгээр <command>tar cvf /dev/sa0</command> гэж бичээд өөрийн 
 	нөөц соронзон хальсыг дарж бичиж болох юм).</para>
 
 	<para>Аюулгүй байдлын нэмэгдэл арга хэмжээ болгож тухайг бүрт нь ачаалагдах уян 
 	дискнүүд болон нөөц соронзон хальс хоёрыг бэлдэж байх хэрэгтэй. Тус бүрийг нь тусад нь алсад 
 	өөр газар хадгалах хэрэгтэй. Тэр өөр газар нь яг тэр оффисийн байрны подвал байх 
 	ЁСГҮЙ. Дэлхийн Худалдааны Төвийн хэд хэдэн фирм үүнийг хэцүү замаар мэдэрсэн 
 	юм. Тэр өөр газар нь таны компьютерууд болон дискний хөтчүүдээс тусгаарлагдсан 
 	физикийн хувьд нэлээд зайтай газар байх ёстой.</para>
 
 	<example>
 	  <title>Ачаалагдах уян диск үүсгэх скрипт</title>
 
 	<programlisting><![ CDATA [#!/bin/sh
 #
 # create a restore floppy
 #
 # format the floppy
 #
 PATH=/bin:/sbin:/usr/sbin:/usr/bin
 
 fdformat -q fd0
 if [ $? -ne 0 ]
 then
 	 echo "Bad floppy, please use a new one"
 	 exit 1
 fi
 
 # place boot blocks on the floppy
 #
 bsdlabel -w -B /dev/fd0c fd1440
 
 #
 # newfs the one and only partition
 #
 newfs -t 2 -u 18 -l 1 -c 40 -i 5120 -m 5 -o space /dev/fd0a
 
 #
 # mount the new floppy
 #
 mount /dev/fd0a /mnt
 
 #
 # create required directories
 #
 mkdir /mnt/dev
 mkdir /mnt/bin
 mkdir /mnt/sbin
 mkdir /mnt/etc
 mkdir /mnt/root
 mkdir /mnt/mnt			# for the root partition
 mkdir /mnt/tmp
 mkdir /mnt/var
 
 #
 # populate the directories
 #
 if [ ! -x /sys/compile/MINI/kernel ]
 then
 	 cat << EOM
 The MINI kernel does not exist, please create one.
 Here is an example config file:
 #
 # MINI -- A kernel to get FreeBSD onto a disk.
 #
 machine         "i386"
 cpu             "I486_CPU"
 ident           MINI
 maxusers        5
 
 options         INET                    # needed for _tcp _icmpstat _ipstat
                                         #            _udpstat _tcpstat _udb
 options         FFS                     #Berkeley Fast File System
 options         FAT_CURSOR              #block cursor in syscons or pccons
 options         SCSI_DELAY=15           #Be pessimistic about Joe SCSI device
 options         NCONS=2                 #1 virtual consoles
 options         USERCONFIG              #Allow user configuration with -c XXX
 
 config          kernel	root on da0 swap on da0 and da1 dumps on da0
 
 device          isa0
 device          pci0
 
 device          fdc0	at isa? port "IO_FD1" bio irq 6 drq 2 vector fdintr
 device          fd0	at fdc0 drive 0
 
 device          ncr0
 
 device          scbus0
 
 device          sc0	at isa? port "IO_KBD" tty irq 1 vector scintr
 device          npx0	at isa? port "IO_NPX" irq 13 vector npxintr
 
 device          da0
 device          da1
 device          da2
 
 device          sa0
 
 pseudo-device   loop            # required by INET
 pseudo-device   gzip            # Exec gzipped a.out's
 EOM
 	 exit 1
 fi
 
 cp -f /sys/compile/MINI/kernel /mnt
 
 gzip -c -best /sbin/init > /mnt/sbin/init
 gzip -c -best /sbin/fsck > /mnt/sbin/fsck
 gzip -c -best /sbin/mount > /mnt/sbin/mount
 gzip -c -best /sbin/halt > /mnt/sbin/halt
 gzip -c -best /sbin/restore > /mnt/sbin/restore
 
 gzip -c -best /bin/sh > /mnt/bin/sh
 gzip -c -best /bin/sync > /mnt/bin/sync
 
 cp /root/.profile /mnt/root
 
 chmod 500 /mnt/sbin/init
 chmod 555 /mnt/sbin/fsck /mnt/sbin/mount /mnt/sbin/halt
 chmod 555 /mnt/bin/sh /mnt/bin/sync
 chmod 6555 /mnt/sbin/restore
 
 #
 # create minimum file system table
 #
 cat > /mnt/etc/fstab <<EOM
 /dev/fd0a    /    ufs    rw  1  1
 EOM
 
 #
 # create minimum passwd file
 #
 cat > /mnt/etc/passwd <<EOM
 root:*:0:0:Charlie &:/root:/bin/sh
 EOM
 
 cat > /mnt/etc/master.passwd <<EOM
 root::0:0::0:0:Charlie &:/root:/bin/sh
 EOM
 
 chmod 600 /mnt/etc/master.passwd
 chmod 644 /mnt/etc/passwd
 /usr/sbin/pwd_mkdb -d/mnt/etc /mnt/etc/master.passwd
 
 #
 # umount the floppy and inform the user
 #
 /sbin/umount /mnt
 echo "The floppy has been unmounted and is now ready."]]></programlisting>
 
         </example>
 
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Гамшгийн дараа</title>
 
 	<para>Түлхүүр асуулт бол: таны тоног төхөөрөмж амьд гарч чадсан уу? Байнгын 
 	нөөцлөлт хийж байсан болохоор програм хангамжийн талаар та санаа зовох хэрэггүй 
 	юм.</para>
 
 	<para>Хэрэв тоног төхөөрөмж эвдэрсэн бол компьютерийг ашиглахаасаа өмнө 
 	эвдэрсэн хэсгүүдийг солих шаардлагатай.</para>
 
 	<para>Хэрэв таны тоног төхөөрөмж зүгээр байгаа бол уян дискнүүдээ шалгаарай. 
 	Хэрэв та тусгайлан өөрчилсөн ачаалах уян диск ашиглаж байгаа бол ганц хэрэглэгчийн 
 	горим уруу ачаалах хэрэгтэй (<prompt>boot:</prompt> хүлээх мөрөн дээр 
 	<literal>-s</literal> гэж бичнэ). Дараагийн хэсгийг алгасаарай.</para>
 
 	<para>Хэрэв та <filename>boot.flp</filename> болон 
 	<filename>fixit.flp</filename> уян дискнүүдийг ашиглаж байгаа бол 
 	цааш нь уншаарай. <filename>boot.flp</filename> уян дискээ эхний уян дискний 
 	хөтөчдөө хийгээд компьютераа ачаалах хэрэгтэй. Эхний суулгах цэс дэлгэц дээр гарах 
 	болно. <literal>Fixit--Repair mode with CDROM or floppy.</literal> 
 	тохируулгыг сонгоно. <filename>fixit.flp</filename>-г асуухад нь хийнэ. 
 	Танд хэрэгтэй <command>restore</command> болон бусад програмууд 
 	<filename class="directory">/mnt2/rescue</filename> санд байрлана
 	(5.2 хувилбараас хуучин &os;-ийн хувьд 
 	<filename class="directory">/mnt2/stand</filename>).</para>
 
 	<para>Файлын систем бүрийг тус тусад нь сэргээнэ.</para>
 
 	<indexterm>
     <primary><command>mount</command></primary>
   </indexterm>
 	<indexterm><primary>root хуваалт</primary></indexterm>
 	<indexterm>
     <primary><command>bsdlabel</command></primary>
   </indexterm>
 	<indexterm>
     <primary><command>newfs</command></primary>
   </indexterm>
 	<para>Өөрийн эхний дискний root хуваалтыг <command>mount</command> (өөрөөр хэлбэл 
 	<command>mount /dev/da0a /mnt</command>) хийхийг оролдоорой. Хэрэв bsdlabel 
 	эвдэрсэн бол <command>bsdlabel</command> тушаалыг ашиглан дискийг дахин 
 	хувааж таны хэвлэж хадгалсан шошготой адил тааруулж хаяглах хэрэгтэй. 
 	<command>newfs</command> тушаал ашиглан файлын системүүдийг дахин үүсгэнэ. 
 	Уян дискний root хуваалтыг унших-бичихээр дахин холбох хэрэгтэй (<command>mount -u -o rw
 	    /mnt</command>). Энэ файлын системийн хувьд өгөгдлийг сэргээхийн тулд
 	өөрийн нөөцлөх програм болон соронзон хальснуудыг ашиглана (өөрөөр хэлбэл <command>restore vrf
 	    /dev/sa0</command>). Файлын системийг салгана (өөрөөр хэлбэл <command>umount
 	    /mnt</command>). Эвдэрсэн файлын систем бүрийн хувьд давтана.</para>
 
 	<para>Таны систем ажилласны дараа өөрийн өгөгдлийг шинэ соронзон хальс уруу нөөцлөх хэрэгтэй. 
 	Сүйрэл эсвэл өгөгдлийн алдагдалд хүргэсэн тэр явдал дахин болж болох юм. Одоо зарцуулсан 
 	нэг цаг таныг зовлонд учрахаас хожим аварч болох юм.</para>
       </sect3>
 
 <![ %not.published; [
 
       <sect3>
 	<title>* I Did Not Prepare for the Disaster, What Now?</title>
 
 	<para></para>
       </sect3>
 ]]>
 
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="disks-virtual">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Марк</firstname>
 	  <surname>Фонвил</surname>
 	  <contrib>Дахин зохион байгуулж өргөжүүлсэн </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <title>Сүлжээ, санах ой болон файл дээр тулгуурласан файлын системүүд</title>
     <indexterm><primary>виртуал дискнүүд</primary></indexterm>
     <indexterm>
       <primary>дискнүүд</primary>
       <secondary>виртуал</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Өөрийн компьютер уруу физикээр хийж болдог уян диск, CD-үүд, хатуу хөтчүүд гэх зэрэг 
 	дискнүүдээс гадна бусад хэлбэрийн дискнүүд буюу  <firstterm>виртуал дискнүүд</firstterm>ийг 
 	FreeBSD ойлгодог.</para>
 
     <indexterm><primary>NFS</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>Coda</primary></indexterm>
     <indexterm>
       <primary>дискнүүд</primary>
       <secondary>санах ой</secondary>
     </indexterm>
     <para>Эдгээрт <link linkend="network-nfs">Network File System буюу сүлжээний файлын систем</link> 
 	болон Coda зэрэг сүлжээний файлын системүүд, санах ой дээр тулгуурласан файлын 
 	системүүд болон файл дээр тулгуурласан файлын системүүд орно.</para>
 
     <para>FreeBSD-ийн ямар хувилбарыг ажиллуулж байгаагаас хамаарч та 
 	файл дээр болон санах ой дээр тулгуурласан файлын системүүдийг үүсгэж 
 	ашиглахдаа өөр өөр хэрэгслүүдийг хэрэглэх шаардлагатай болно.</para>
 
     <note>
       <para>Хэрэглэгчийн хувьд мэдэгдэлгүйгээр төхөөрөмжийн цэгүүдийг хуваарилахын тулд 
 	&man.devfs.5;-г ашиглана.</para>
     </note>
 
     <sect2 id="disks-mdconfig">
       <title>Файл дээр тулгуурласан файлын систем</title>
       <indexterm>
         <primary>дискнүүд</primary>
         <secondary>файл дээр тулгуурласан</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&man.mdconfig.8; хэрэгсэл нь FreeBSD дээр санах ой дээр тулгуурласан 
 	дискнүүд, &man.md.4;-г тохируулж идэвхжүүлэхэд хэрэглэгддэг.
 	&man.mdconfig.8;-г ашиглахын тулд та &man.md.4; модулийг ачаалах 
 	хэрэгтэй, эсвэл өөрийн цөмийн тохиргооны файлдаа дэмжлэгийг нэмэх 
 	хэрэгтэй болно:</para>
 
       <programlisting>device md</programlisting>
 
       <para>&man.mdconfig.8; тушаал нь гурван төрлийн санах ой дээр тулгуурласан 
 	виртуал дискийг дэмждэг: эдгээр нь &man.malloc.9;-р хуваарилагдсан санах 
 	ойн дискнүүд, файл эсвэл swap зай ашигласан санах ойн дискнүүд юм. 
 	Нэг боломжтой хэрэглээ нь файлд хадгалагдсан уян эсвэл CD дүрсийг 
 	холбох явдал юм.</para>
 
       <para>Байгаа файлын системийн дүрсийг холбохдоо:</para>
 
       <example>
 	<title><command>mdconfig</command> ашиглан байгаа файлын системийн дүрсийг холбох нь</title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t vnode -f <replaceable>diskimage</replaceable> -u <replaceable>0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/md<replaceable>0</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput></screen>
       </example>
 
       <para>&man.mdconfig.8; ашиглан шинэ файлын системийн дүрсийг үүсгэхдээ:</para>
 
       <example>
 	<title><command>mdconfig</command> тушаал ашиглан шинэ файл дээр тулгуурласан диск үүсгэх нь</title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=<replaceable>newimage</replaceable> bs=1k count=<replaceable>5</replaceable>k</userinput>
 5120+0 records in
 5120+0 records out
 &prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t vnode -f <replaceable>newimage</replaceable> -u <replaceable>0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -w md<replaceable>0</replaceable> auto</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs md<replaceable>0</replaceable>a</userinput>
 /dev/md0a: 5.0MB (10224 sectors) block size 16384, fragment size 2048
         using 4 cylinder groups of 1.25MB, 80 blks, 192 inodes.
 super-block backups (for fsck -b #) at:
  160, 2720, 5280, 7840
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/md<replaceable>0</replaceable>a <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>df <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 Filesystem 1K-blocks Used Avail Capacity  Mounted on
 /dev/md0a       4710    4  4330     0%    /mnt</screen>
       </example>
 
       <para>Хэрэв та <option>-u</option> тохируулгаар нэгжийн дугаарыг 
 	зааж өгөхгүй юм бол &man.mdconfig.8; нь хэрэглэгдээгүй төхөөрөмжийг 
 	сонгохын тулд &man.md.4; автомат хуваарилалтыг ашиглах болно. 
 	Хуваарилагдсан нэгжийн нэр нь stdout уруу <devicename>md4</devicename> 
 	мэтээр гарах болно. &man.mdconfig.8;-ийн тухай дэлгэрэнгүй 
 	мэдээллийг гарын авлагын хуудаснаас лавлана уу.</para>
 
       <para>&man.mdconfig.8; хэрэгсэл нь их ашигтай, гэхдээ энэ нь 
 	файл дээр тулгуурласан файлын систем үүсгэхийн тулд олон тушаалын мөрийг 
 	асуудаг. FreeBSD нь бас &man.mdmfs.8; гэж нэрлэгддэг хэрэгсэлтэй 
 	ирдэг, энэ програм нь &man.md.4;-г &man.mdconfig.8; тушаал 
 	ашиглан тохируулж &man.newfs.8; ашиглан UFS файлын систем түүн 
 	дээр тавьж &man.mount.8; ашиглан түүнийг холбодог. Жишээ нь 
 	хэрэв та дээрхтэй ижил файлын системийн дүрсийг үүсгэж холбохыг 
 	хүсвэл ердөө л дараах тушаалыг бичээрэй:</para>
 
       <example>
 	<title><command>mdmfs</command> тушаал ашиглан файл дээр тулгуурласан дискийг тохируулж холбох нь</title>
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=<replaceable>newimage</replaceable> bs=1k count=<replaceable>5</replaceable>k</userinput>
 5120+0 records in
 5120+0 records out
 &prompt.root; <userinput>mdmfs -F <replaceable>newimage</replaceable> -s <replaceable>5</replaceable>m md<replaceable>0</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>df <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 Filesystem 1K-blocks Used Avail Capacity  Mounted on
 /dev/md0        4718    4  4338     0%    /mnt</screen>
       </example>
 
       <para>Хэрэв та <option>md</option> тохируулгыг нэгжийн дугааргүй 
 	ашиглавал &man.mdmfs.8; нь ашиглагдаагүй төхөөрөмжийг автоматаар 
 	сонгохдоо &man.md.4; авто-нэгж боломжийг ашиглах болно. 
 	&man.mdmfs.8;-ийн тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг гарын авлагын 
 	хуудаснаас лавлана уу.</para>
 
     </sect2>
 
     <sect2 id="disks-md-freebsd5">
       <title>Санах ой дээр тулгуурласан файлын систем</title>
       <indexterm>
         <primary>дискнүүд</primary>
         <secondary>санах ойн файлын систем</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Санах ой дээр тулгуурласан файлын системийн хувьд 
 	<quote>swap backing буюу swap дээрх тулгуурлалтыг</quote> 
 	ихэнхдээ ашиглах хэрэгтэй. swap дээрх тулгуурлалтыг ашиглах нь санах ойн 
 	диск нь анхдагчаар диск уруу swap хийгдэнэ гэсэн үг биш бөгөөд харин ердөө л санах 
 	ойн диск нь санах ойн цөөрмөөс хуваарилагдаж хэрэв хэрэгцээтэй бол диск уруу 
 	swap хийгдэж болно гэсэн үг юм. Мөн &man.malloc.9; дээр тулгуурласан 
 	санах ойн дискийг үүсгэх боломжтой байдаг. Гэхдээ malloc дээр тулгуурласан 
 	санах ойн дискнүүдийг, ялангуяа том хэмжээтэйг нь ашиглах нь цөм санах ойгүй 
 	болох тохиолдолд системийг сүйрэлд хүргэж болох юм.</para>
 
       <example>
 	<title><command>mdconfig</command> тушаал ашиглан шинэ санах ой 
 		дээр тулгуурласан диск үүсгэх нь</title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t swap -s <replaceable>5</replaceable>m -u <replaceable>1</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs -U md<replaceable>1</replaceable></userinput>
 /dev/md1: 5.0MB (10240 sectors) block size 16384, fragment size 2048
         using 4 cylinder groups of 1.27MB, 81 blks, 192 inodes.
         with soft updates
 super-block backups (for fsck -b #) at:
  160, 2752, 5344, 7936
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/md<replaceable>1</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>df <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 Filesystem 1K-blocks Used Avail Capacity  Mounted on
 /dev/md1        4718    4  4338     0%    /mnt</screen>
       </example>
 
       <example>
 	<title><command>mdmfs</command> тушаал ашиглан шинэ санах ой 
 		дээр тулгуурласан диск үүсгэх нь</title>
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mdmfs -s <replaceable>5</replaceable>m md<replaceable>2</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>df <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 Filesystem 1K-blocks Used Avail Capacity  Mounted on
 /dev/md2        4846    2  4458     0%    /mnt</screen>
       </example>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Системээс санах ойн дискийг салгах нь</title>
       <indexterm>
         <primary>дискнүүд</primary>
         <secondary>санах ойн дискийг салгах нь</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Санах ой дээр тулгуурласан эсвэл файл дээр тулгуурласан файлын систем 
 	ашиглагдахгүй байгаа бол та бүх эх үүсвэрүүдийг системд суллаж өгөх 
 	шаардлагатай. Эхний хийх ёстой зүйл нь файлын системийг салгаад дараа нь 
 	&man.mdconfig.8; ашиглан дискийг системээс салгаж эх үүсвэрүүдийг 
 	суллана.</para>
 
       <para>Жишээ нь <filename>/dev/md4</filename>-г салгаж түүний хэрэглэсэн 
 	бүх эх үүсвэрүүдийг чөлөөлөхийн тулд дараах тушаалыг ажиллуулна:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -d -u <replaceable>4</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Тохиргоо хийгдсэн &man.md.4; төхөөрөмжүүдийн тухай мэдээллийг 
 	<command>mdconfig -l</command> тушаал ашиглан жагсааж болно.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="snapshots">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Том</firstname>
 	  <surname>Рөүдс</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 15 JUL 2002 -->
     </sect1info>
 
     <title>Файлын системийн хормын хувилбарууд</title>
 
     <indexterm>
       <primary>файлын системүүд</primary>
       <secondary>хормын хувилбарууд</secondary>
     </indexterm>
 
       <para>FreeBSD нь <link linkend="soft-updates">Soft Updates
 	буюу зөөлөн шинэчлэлтүүд</link>ийн хамт Файлын системийн хормын хувилбарууд
 	боломжийг санал болгодог.</para>
 
       <para>Хормын хувилбарууд нь заасан файлын системүүдийн дүрсийг үүсгэж 
 	тэдгээртэй файлтай ханддаг шиг хандах боломжийг хэрэглэгчид зөвшөөрдөг.
 	Хормын хувилбарын файлууд нь үйлдэл хийгдсэн файлын систем дээр 
 	үүсгэгдэх ёстой бөгөөд нэг файлын системийн хувьд 20-с ихгүй хормын 
 	хувилбаруудыг хэрэглэгч үүсгэж болно. Идэвхтэй хормын хувилбарууд нь 
 	супер блокт бичигддэг бөгөөд ингэснээр тэдгээр нь системийн дахин ачаалалтуудын 
 	үед салгах болон дахин холбох явцад тэсвэртэй байдаг. Хормын хувилбар нь 
 	хэрэггүй болсон үед энэ нь стандарт &man.rm.1; тушаалаар устгагдаж 
 	болно. Хормын хувилбарууд нь ямар ч дарааллаар устгагдаж болох 
 	бөгөөд гэхдээ ашиглагдсан бүх зайг дахин олж авахгүй байж болох юм. 
 	Учир нь өөр нэг хормын хувилбар чөлөөлөгдсөн блокуудын заримыг  
 	шаардаж болзошгүй юм.</para>
 
       <para>Өөрчлөгдөхгүй <option>snapshot</option> файл тохируулга нь 
 	хормын хувилбарыг эхлээд үүсгэсний дараа &man.mksnap.ffs.8; тушаалаар 
 	заагддаг. &man.unlink.1; тушаал нь хормын хувилбарын файлуудын хувьд 
 	орхидог бөгөөд учир нь энэ нь тэдгээрийг устгахыг зөвшөөрдөг байна.</para>
 
       <para>Хормын хувилбарууд нь &man.mount.8; тушаалаар үүсгэгддэг. 
 	<filename>/var</filename>-ийн хормын хувилбарыг 
 	<filename>/var/snapshot/snap</filename> файлд байрлуулахын тулд 
 	дараах тушаалыг ашиглана:</para>
 
 <screen>&prompt.root; <userinput>mount -u -o snapshot /var/snapshot/snap /var</userinput></screen>
 
       <para>Өөрөөр та хормын хувилбар үүсгэхийн тулд &man.mksnap.ffs.8;-г 
 	ашиглаж болно:</para>
 <screen>&prompt.root; <userinput>mksnap_ffs /var /var/snapshot/snap</userinput></screen>
 
       <para>Файлын систем (өөрөөр хэлбэл <filename>/var</filename>) дээр хормын хувилбарын 
 	файлуудыг &man.find.1; тушаал ашиглан олж болно:</para>
 <screen>&prompt.root; <userinput>find /var -flags snapshot</userinput></screen>
 
       <para>Хормын хувилбар үүсгэгдсэний дараа энэ нь хэд хэдэн хэрэглээтэй 
 	байдаг:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Зарим администраторууд хормын хувилбарын файлыг нөөцийн зорилгоор 
 		ашигладаг, учир нь хормын хувилбар нь CD-үүд эсвэл соронзон хальс уруу 
 		дамжуулагдаж болдог.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Файлын системийн бүрэн бүтэн байдлыг шалгадаг &man.fsck.8; нь 
 		хормын хувилбар дээр ажиллаж болдог. Файлын систем нь холбогдсон 
 		үедээ цэвэр байсан гэж үзвэл та үргэлж цэвэр (өөрчлөгдөөгүй) 
 		үр дүнг авах болно. Үүнийг гол нь арын &man.fsck.8; 
 		процесс хийдэг.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>&man.dump.8; хэрэгслийг хормын хувилбар дээр ажиллуулдаг. 
 		Хормын хувилбарын файлын систем болон цагтай нэг янз хуулбар 
 		хийгддэг. &man.dump.8; нь бас хормын хувилбарыг авч 
 		нөөц дүрсийг үүсгэж чаддаг бөгөөд дараа нь хормын хувилбарыг 
 		нэг тушаалаар <option>-L</option> тугийг ашиглан устгаж 
 		чаддаг.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Хормын хувилбарыг файлын системийн хөлдөөгдсөн дүрс маягаар 
 		&man.mount.8; хийдэг. <filename>/var/snapshot/snap</filename> 
 		хормын хувилбарыг &man.mount.8; хийхийн тулд доор дурдсаныг 
 		ажиллуулна:</para>
 
 <screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t vnode -f /var/snapshot/snap -u 4</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mount -r /dev/md4 /mnt</userinput></screen>
 
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Та одоо <filename>/mnt</filename>-д холбогдсон өөрийн хөлдөөгдсөн 
 	<filename>/var</filename> файлын системийн шатлалаар аялж болно. 
 	Хормын хувилбар үүсгэх үе дэх төлвийн адил төлөвт бүгд эхлээд байна. 
 	Цорын ганц өөр зүйл нь өмнөх хормын хувилбарууд нь тэг урттай файлууд 
 	маягаар гарч ирэх болно. Хормын хувилбарын хэрэглээг хязгаарлах 
 	үед үүнийг дараах тушаалыг ажиллуулан салгаж болно:</para>
 
 <screen>&prompt.root; <userinput>umount /mnt</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mdconfig -d -u 4</userinput></screen>
 
       <para><option>softupdates</option> буюу зөөлөн шинэчлэлтүүд болон 
 	файлын системийн хормын хувилбаруудын талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 	техникийн баримтуудыг оролцуулаад та Маршал Кирк МкКюзикийн вэб хуудас 
 	<ulink url="http://www.mckusick.com/"></ulink> 
 	уруу зочлон орж үзэж болно.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="quotas">
     <title>Файлын системийн ноогдлууд</title>
     <indexterm>
       <primary>бүртгэл хийх</primary>
       <secondary>дискний зай</secondary>
     </indexterm>
     <indexterm><primary>дискний ноогдлууд</primary></indexterm>
 
     <para>Quota буюу ноогдол нь хэрэглэгч эсвэл бүлгийн гишүүдийн хувьд дискний зай ба/эсвэл 
 	файлуудын тоог файлын систем тус бүрийн хувьд хуваарилж хязгаарлах боломжийг 
 	бүрдүүлэх үйлдлийн системийн нэг нэмэлт боломж юм. Энэ нь дурын нэг хэрэглэгч 
 	эсвэл бүлэг хэрэглэгчдийн хуваарилж болох эх үүсвэрүүдийг хязгаарлах шаардлагатай 
 	цаг хуваалцах систем дээр ихэвчлэн хэрэглэгддэг. Энэ нь нэг хэрэглэгч эсвэл 
 	бүлэг хэрэглэгчид бүх байгаа дискний зайг хэрэглэхээс хамгаалдаг юм.</para>
 
     <sect2>
       <title>Дискний ноогдлуудыг идэвхтэй болгохын тулд өөрийн системийг тохируулах нь</title>
 
       <para>Дискний ноогдлыг ашиглаж эхлэхээсээ өмнө ноогдлууд нь цөмд тохируулагдсан 
 	эсэхийг шалгах шаардлагатай. Дараах мөрийг өөрийн цөмийн тохиргооны файлд 
 	нэмж үүнийг хийнэ:</para>
 
       <programlisting>options QUOTA</programlisting>
 
       <para>Анхны <filename>GENERIC</filename> цөм нь үүнийг анхнаасаа идэвхжүүлээгүй 
 	байдаг болохоор та дискний ноогдлуудыг ашиглахын тулд тусгайлсан цөмийг тохируулж бүтээн 
 	суулгах хэрэгтэй болох юм. Цөмийн тохиргооны талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 	<xref linkend="kernelconfig">-с лавлана уу.</para>
 
       <para>Дараа нь та дискний ноогдлуудыг <filename>/etc/rc.conf</filename> файлд 
 	идэвхжүүлэх хэрэгтэй. Дараах мөрийг нэмж үүнийг хийнэ:</para>
 
       <programlisting>enable_quotas="YES"</programlisting>
       <indexterm>
         <primary>дискний ноогдлууд</primary>
         <secondary>шалгах нь</secondary>
       </indexterm>
       <para>Өөрийн ноогдлын эхлүүлэлтэд сайн хяналт тавихад хэрэгтэй нэмэлт тохиргооны 
 	хувьсагчууд байдаг. Ердийн үед ачаалалтын үеэр файлын систем бүрийн ноогдлын 
 	бүрэн бүтэн байдал  &man.quotacheck.8; програмаар шалгагддаг. 
 	&man.quotacheck.8; боломж нь ноогдлын мэдээллийн бааз дахь өгөгдөл 
 	файлын систем дээрх өгөгдлийг зөв тусгаж байгаа эсэхийг шалгаж байдаг.
 	Энэ нь хугацаа их шаардсан процесс бөгөөд таны систем ачаалах хугацаанд мэдэгдэхүйц 
 	нөлөөлдөг. Хэрэв та энэ алхмыг алгасахыг хүсвэл энэ зорилгоор хувьсагчийг 
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> файлд тохируулах хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>check_quotas="NO"</programlisting>
 
       <para>Төгсгөлд нь та файлын систем бүрийн хувьд дискний ноогдлуудыг идэвхжүүлэхийн 
 	тулд <filename>/etc/fstab</filename> файлыг засварлах хэрэгтэй. 
 	Энд та хэрэглэгч эсвэл бүлгийн ноогдлууд эсвэп хоёуланг нь өөрийн бүх файлын системийн 
 	хувьд идэвхжүүлэх боломжтой юм.</para>
 
       <para>Файлын систем дээр хэрэглэгч бүрийн хувьд ноогдлуудыг идэвхжүүлэхийн тулд 
 	өөрийн ноогдлууд идэвхжүүлэхийг хүсэж байгаа файлын системийн хувьд 
 	<filename>/etc/fstab</filename> файлын харгалзах оруулгын options буюу 
 	тохируулгыг заах талбарт <option>userquota</option> тохируулгыг нэмж 
 	өгөх хэрэгтэй. Жишээ нь:</para>
 
       <programlisting>/dev/da1s2g   /home    ufs rw,userquota 1 2</programlisting>
 
       <para>Үүнтэй төстэйгээр бүлгийн ноогдлуудыг идэвхжүүлэхийн тулд 
 	<option>userquota</option> тохируулгын оронд <option>groupquota</option> 
 	тохируулгыг ашиглах хэрэгтэй. Хэрэглэгч болон бүлгийн ноогдлуудыг хоёуланг нь 
 	идэвхжүүлэхийн тулд оруулгыг ингэж өөрчилнө:</para>
 
       <programlisting>/dev/da1s2g    /home    ufs rw,userquota,groupquota 1 2</programlisting>
 
       <para>Анхдагчаар ноогдлын файлууд файлын системийн root санд 
 	хэрэглэгчийн ноогдлын хувьд <filename>quota.user</filename>, бүлгийн 
 	ноогдлын хувьд <filename>quota.group</filename> нэрээр хадгалагддаг.  
 	Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.fstab.5;-с үзнэ үү. &man.fstab.5; 
 	гарын авлагын хуудас ноогдлын файлуудын хувьд өөр байрлалыг зааж өгч болохыг 
 	хэлдэг боловч ноогдлын төрөл бүрийн хэрэгслүүд үүнтэй зөв ажиллаж чаддаггүй 
 	болохоор ингэхийг зөвлөдөггүй юм.</para>
 
       <para>Энэ үед хүрээд та өөрийн системийг шинэ цөмтэй дахин ачаалах хэрэгтэй. 
 	<filename>/etc/rc</filename> нь таны <filename>/etc/fstab</filename> 
 	файлд идэвхжүүлсэн бүх ноогдлуудын хувьд эхний ноогдлын файлуудыг үүсгэдэг
 	тохирох тушаалуудыг автоматаар ажиллуулах бөгөөд ингэснээр ямар ч тэг урттай ноогдлын 
 	файлуудыг гараар үүсгэх шаардлагагүй юм.</para>
 
       <para>Ердийн үйлдлүүдийн үед &man.quotacheck.8;, &man.quotaon.8;, эсвэл 
 	&man.quotaoff.8; тушаалуудыг та заавал ажиллуулах ёсгүй юм. Гэхдээ 
 	тэдгээрийн хийдэг үйлдлүүдтэй танилцахын тулд тэдгээрийн гарын авлагын хуудаснуудыг 
 	уншихыг хүсэж болох юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Ноогдлын хязгаарлалтуудыг тохируулах нь</title>
       <indexterm>
         <primary>дискний ноогдлууд</primary>
         <secondary>хязгаарлалтууд</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Та ноогдлыг идэвхжүүлж өөрийн системийг тохируулсны дараа тэдгээр нь 
 	яг жинхэнэдээ идэвхтэй болсон эсэхийг шалгаарай. Үүнийг хийх хялбар арга нь 
 	дараах тушаалыг ажиллуулах явдал юм:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>quota -v</userinput></screen>
 
       <para>Та ноогдлууд идэвхжүүлэгдсэн файлын систем бүрийн хувьд дискний хэрэглээ 
 	болон тухайн үеийн ноогдлын хязгаарлалтуудын ерөнхий нэг мөр үр дүнг харах 
 	ёстой.</para>
 
       <para>Та одоо &man.edquota.8; тушаал ашиглан ноогдлын хязгаарлалтуудыг 
 	зааж өгч эхлэхэд бэлэн боллоо.</para>
 
       <para>Хэрэглэгч эсвэл бүлгийн хуваарилж болох дискний зай болон тэд хичнээн файл 
 	үүсгэж болох хэмжээний хязгаарлалтуудыг хүчлэн зааж өгч болох хэд хэдэн сонголт танд 
 	байдаг. Та хуваарилалтыг дискний зай (блок ноогдлууд) эсвэл файлын тоо (inode ноогдлууд) 
 	эсвэл хоёулангийн хослолоор хязгаарлан өгч болно. Эдгээр хязгаарлалт бүр дараа нь 
 	хоёр зэрэглэлт хуваагддаг: энэ нь хатуу ба зөөлөн хязгаарлалтууд юм.</para>
 
       <indexterm><primary>хатуу хязгаарлалт</primary></indexterm>
       <para>Хатуу хязгаарлалтаас илүү гарч болохгүй. Хэрэглэгч өөрийн хатуу хязгаарлалтад 
 	хүрэхэд асуудалтай байгаа файлын систем дээр хэрэглэгч ямар ч хуваарилалт хийж 
 	чадахгүй болно. Жишээ нь хэрэв хэрэглэгч файлын систем дээр 500 кбайт хатуу 
 	хязгаарлалттай бөгөөд 490 кбайтыг одоогоор ашиглаж байгаа бол хэрэглэгч 
 	зөвхөн 10 кбайтыг нэмж хуваарилж чадна. 11 кбайт нэмж хуваарилахыг оролдох нь 
 	амжилтгүй болох болно.</para>
 
       <indexterm><primary>зөөлөн хязгаарлалт</primary></indexterm>
       <para>Нөгөө талаас зөөлөн хязгаарлалтууд нь тодорхой хугацааны туршид илүү гарч 
 	болно. Энэ хугацааг энэрэнгүй хугацаа гэдэг бөгөөд анхдагчаар нэг долоо хоног 
 	байдаг. Хэрэв хэрэглэгч өөрийн зөөлөн хязгаарлалтаас илүү гарсан хэвээр 
 	энэрэнгүй хугацааг өнгөрөх юм бол зөөлөн хязгаарлалт нь хатуу хязгаарлалт болж 
 	дахин хуваарилалтыг зөвшөөрдөггүй. Хэрэглэгч зөөлөн хязгаарлалтаас доош 
 	орвол энэрэнгүй хугацаа дахин тавигдах болно.</para>
 
       <para>Дараах нь &man.edquota.8; тушаалыг ажиллуулах үед таны харж болох 
 	гаралтын жишээ юм. &man.edquota.8; тушаалыг ажиллуулахад 
 	<envar>EDITOR</envar> орчны хувьсагчид заагдсан засварлагч уруу 
 	эсвэл <envar>EDITOR</envar> хувьсагч заагдаагүй бол 
 	<application>vi</application> засварлагч уруу таныг оруулах бөгөөд энэ нь 
 	ноогдлын хязгаарлалтуудыг засварлах боломжийг танд олгоно.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>edquota -u test</userinput></screen>
 
       <programlisting>Quotas for user test:
 /usr: kbytes in use: 65, limits (soft = 50, hard = 75)
         inodes in use: 7, limits (soft = 50, hard = 60)
 /usr/var: kbytes in use: 0, limits (soft = 50, hard = 75)
         inodes in use: 0, limits (soft = 50, hard = 60)</programlisting>
 
       <para>Та ноогдлууд идэвхжүүлэгдсэн файлын систем бүрийн хувьд хоёр мөрийг ердийн үед 
 	харах болно. Нэг мөр нь блокийн хязгаарлалтад, нөгөө мөр нь inode хязгаарлалтад 
 	зориулагддаг. Ноогдлын хязгаарлалтуудыг өөрчлөхийн тулд та ердөө л утгыг шинэчлэхийг хүсэж 
 	байгаа утгаараа солих хэрэгтэй. Жишээ нь энэ хэрэглэгчийн блок хязгаарлалтыг 
 	зөөлөн хязгаарлалт 50, хатуу хязгаарлалт 75 байсныг зөөлөн хязгаарлалт 500 болон 
 	хатуу хязгаарлалт 600 болгон өсгөхийн тулд дараах:</para>
 
       <programlisting>/usr: kbytes in use: 65, limits (soft = 50, hard = 75)</programlisting>
 
       <para>мөрийг доорх шиг болгож өөрчлөх хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>/usr: kbytes in use: 65, limits (soft = 500, hard = 600)</programlisting>
 
       <para>Таныг засварлагчаас гарсны дараа шинэ ноогдлын хязгаарлалтууд 
 	байрандаа орох болно.</para>
 
       <para>Заримдаа ноогдлын хязгаарлалтуудыг зарим UID-ийн хүрээний хувьд 
 	зааж өгөх шаардлага гардаг. Үүнийг &man.edquota.8; тушаалд 
 	<option>-p</option> тохируулгыг ашиглан хийдэг. Эхлээд хэрэглэгчид 
 	хүссэн ноогдлын хязгаарлалтаа зааж өгөөд дараа нь 
 	<command>edquota -p protouser startuid-enduid</command> 
 	тушаалыг ажиллуулна. Жишээ нь хэрэв хэрэглэгч <username>test</username> 
 	хүссэн ноогдлын хязгаарлалттай байгаа бол энэ ноогдлын хязгаарлалтыг 
 	10,000-с 19,999 хүртэлх UID-уудад хувилж хамааруулахын тулд дараах тушаалыг 
 	ажиллуулна:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>edquota -p test 10000-19999</userinput></screen>
 
       <para>Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.edquota.8; гарын авлагын хуудаснаас үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Ноогдлын хязгаарлалтууд болон дискний хэрэглээг шалгах нь</title>
       <indexterm>
         <primary>дискний ноогдлууд</primary>
         <secondary>шалгах нь</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Ноогдлын хязгаарлалтууд болон дискний хэрэглээг шалгахын тулд 
 	та &man.quota.1; эсвэл &man.repquota.8; тушаалын нэгийг 
 	ашиглаж болно. &man.quota.1; тушаалыг хэрэглэгч эсвэл бүлгийн 
 	ноогдлууд болон дискний зайг шалгахад хэрэглэж болно. Хэрэглэгч нь 
 	зөвхөн өөрийн ноогдол болон өөрийн гишүүн бүлгийн ноогдлыг шалгаж 
 	чадна. Зөвхөн супер хэрэглэгч бүх хэрэглэгч болон бүлгийн ноогдлуудыг 
 	харж болно. &man.repquota.8; тушаалыг ноогдлууд идэвхжүүлэгдсэн 
 	файлын системүүдийн хувьд бүх ноогдлууд болон дискний хэрэглээний 
 	ерөнхий дүнг авахад хэрэглэж болно.</para>
 
       <para>Дараах нь хоёр файлын систем дээр ноогдлын хязгаарлалттай хэрэглэгчийн 
 	хувьд <command>quota -v</command> тушаалын жишээ гаралт 
 	юм.</para>
 
       <programlisting>Disk quotas for user test (uid 1002):
      Filesystem  usage    quota   limit   grace   files   quota   limit   grace
            /usr      65*     50      75   5days       7      50      60
        /usr/var       0      50      75               0      50      60</programlisting>
 
       <indexterm><primary>энэрэнгүй хугацаа</primary></indexterm>
       <para>Дээрх жишээний <filename>/usr</filename> файлын систем дээр 
 	хэрэглэгч 50 кбайтын зөөлөн хязгаарлалтыг 15 кбайтаар илүүдүүлсэн 
 	байгаа бөгөөд 5 хоногийн энэрэнгүй хугацаа үлдсэн байна. Од 
 	<literal>*</literal> тэмдэгт нь хэрэглэгч өөрийн ноогдлын хязгаарлалтаас 
 	илүү гарсныг харуулж байна.</para>
 
       <para>Ердийн үед хэрэглэгч ямар ч дискний зай ашиглаагүй байгаа тийм файлын системүүд, 
 	файлын системийн хувьд ноогдлын хязгаарлалт байсан ч гэсэн &man.quota.1; тушаалын 
 	гаралтад  харагддаггүй байна. <option>-v</option> тохируулга нь тэдгээр 
 	файлын системүүдийг харуулах бөгөөд дээрх жишээн дээр 
 	<filename>/usr/var</filename> файлын системийг харуулж 
 	байна.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>NFS дээгүүрх ноогдлууд</title>
       <indexterm><primary>NFS</primary></indexterm>
 
       <para>Ноогдлууд нь NFS сервер дээр ноогдлын дэд системээр хянагддаг. 
 	&man.rpc.rquotad.8; демон нь NFS клиентүүд дээр өөрсдийн ноогдлын 
 	статистикуудыг хэрэглэгчдэд үзэх боломжийг олгож ноогдлын мэдээллийг тэдгээр 
 	машинууд дээр &man.quota.1; тушаалд бэлэн болгож өгдөг.</para>
 
       <para><command>rpc.rquotad</command>-г 
 	<filename>/etc/inetd.conf</filename> файлд ингэж идэвхжүүлнэ:</para>
 
       <programlisting>rquotad/1      dgram rpc/udp wait root /usr/libexec/rpc.rquotad rpc.rquotad</programlisting>
 
       <para>Одоо <command>inetd</command>-г дахин ачаал:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/inetd restart</userinput></screen>
     </sect2>
   </sect1>
 
 
   <sect1 id="disks-encrypting">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Лаки</firstname>
 	  <surname>Грийн</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	  <affiliation>
 	    <address><email>shamrock@cypherpunks.to</email></address>
 	  </affiliation>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 11 MARCH 2003 -->
     </sect1info>
 
     <title>Дискний хуваалтуудыг шифрлэх нь</title>
     <indexterm>
       <primary>дискнүүд</primary>
       <secondary>шифрлэх нь</secondary></indexterm>
 
     <para>FreeBSD нь өгөгдөлд зөвшөөрөгдөөгүй хандах хандалтын эсрэг 
 	маш сайн шууд хамгаалалтуудыг санал болгодог. Файлын зөвшөөрлүүд болон 
 	Mandatory Access Control (MAC) буюу Албадмал Хандалт Хяналт 
 	(<xref linkend="mac">-г үзнэ үү) нь компьютер ассан, үйлдлийн систем 
 	идэвхтэй байх үед зөвшөөрөлгүй гуравдагч нөхдүүдийг өгөгдөлд хандахаас 
 	хамгаалахад тусалдаг. Гэхдээ хэрэв халдагч компьютерт физик хандалт олж аван 
 	компьютерийн хатуу хөтчийг өөр систем уруу зөөн эмзэг өгөгдлийг хуулж шинжилгээ хийж чадах 
 	бол үйлдлийн системийн мөрдүүлдэг зөвшөөрлүүд нь хамааралгүй болох юм.</para>
 
     <para>Халдагч хэрхэн хатуу диск эсвэл унтраасан компьютерийг эзэмшсэнээс үл хамаарч 
 	&os; дээрх <application>GEOM Based Disk Encryption (gbde)</application> 
 	буюу GEOM дээр тулгуурласан дискний шифрлэлт болон <command>geli</command> 
 	криптограф дэд системүүд нь компьютерийн файлын системүүд дээрх өгөгдлийг 
 	бүр чухал эх үүсвэрүүд бүхий, зорилгодоо хүрэхээр ихээхэн чармайсан халдагчдаас 
 	хамгаалж чадах юм. Зөвхөн тухайн файл бүрийг шифрлэдэг ярвигтай шифрлэлтийн 
 	аргуудаас ялгаатай нь <command>gbde</command> болон <command>geli</command> 
 	нь бүх файлын системүүдийг харагдаж мэдэгдэхгүйгээр шифрлэдэг. Хатуу дискний 
 	хавтгайд цэвэр текст хэзээ ч бичигддэггүй.</para>
 
     <sect2>
       <title><application>gbde</application>-ээр диск шифрлэх</title>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title><username>root</username> болно</title>
 
 	  <para><application>gbde</application>-г тохируулахад супер хэрэглэгчийн 
 		эрхүүдийг шаарддаг.</para>
 
 	  <screen>&prompt.user; <userinput>su -</userinput>
 Password:</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Цөмийн тохиргооны файлдаа &man.gbde.4; дэмжлэгийг нэмнэ</title>
 
 	  <para>Дараах мөрийг цөмийн тохиргооны файлдаа нэмнэ:</para>
 
 	  <para><literal>options GEOM_BDE</literal></para>
 
 	  <para>Цөмөө <xref linkend="kernelconfig">-д тайлбарласны дагуу дахин бүтээнэ.</para>
 
 	  <para>Шинэ цөм уруугаа дахин ачаална.</para>
 	</step>
 
         <step>
           <para>Цөмийг дахин бүтээхээс өөр нэг арга нь <command>kldload</command>
 		ашиглаж &man.gbde.4;-г ачаалах явдал юм:</para>
 
           <screen>&prompt.root; <userinput>kldload geom_bde</userinput></screen>
 
         </step>
       </procedure>
 
     <sect3>
       <title>Шифрлэгдсэн хатуу хөтчүүдийг бэлдэх нь</title>
 
       <para>Дараах жишээ нь таныг өөрийн систем уруу шинэ хатуу хөтөч нэмж 
 	ганц шифрлэгдсэн хуваалтыг агуулна гэж тооцдог. Энэ хуваалт нь 
 	<filename>/private</filename> гэж холбогдох болно. 
 	<application>gbde</application> нь 
 	<filename>/home</filename> болон <filename>/var/mail</filename>-г 
 	бас шифрлэхэд ашиглагддаг боловч энэ нь энэ танилцуулгын хүрээнээс хальж 
 	илүү төвөгтэй заавруудыг шаарддаг.</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title>Шинэ хатуу хөтчийг нэмнэ</title>
 
 	  <para>Шинэ хөтчийг систем уруу <xref
 	    linkend="disks-adding">-д тайлбарласны дагуу нэмнэ. Энэ жишээн 
 		дээр шинэ хатуу хөтчийн хуваалт <filename>/dev/ad4s1c</filename> 
 		гэж нэмэгдсэн байгаа. <filename>/dev/ad0s1<replaceable>*</replaceable></filename> 
 		төхөөрөмжүүд нь жишээ систем дээр байгаа стандарт FreeBSD хуваалтуудыг 
 		харуулж байна.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>ls /dev/ad*</userinput>
 /dev/ad0        /dev/ad0s1b     /dev/ad0s1e     /dev/ad4s1
 /dev/ad0s1      /dev/ad0s1c     /dev/ad0s1f     /dev/ad4s1c
 /dev/ad0s1a     /dev/ad0s1d     /dev/ad4</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>gbde цоож файлуудыг агуулах санг үүсгэнэ</title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>mkdir /etc/gbde</userinput></screen>
 
 	  <para><application>gbde</application> цоож файл нь шифрлэгдсэн хуваалтуудад 
 		хандахад <application>gbde</application>-д шаардагдах мэдээллийг 
 		агуулдаг. Цоож файлд хандах боломжгүй бол <application>gbde</application> 
 		нь шифрлэгдсэн хуваалтын агуулсан өгөгдлийг хөндлөнгийн их хүч шаардсан оролцоогүйгээр 
 		буцааж тайлж чадахгүй юм. Үүнийг програм хангамж дэмждэггүй. 
 		Шифрлэгдсэн хуваалт бүр тусдаа цоож файл ашигладаг.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>gbde хуваалтыг эхлүүлнэ</title>
 
 	  <para><application>gbde</application> хуваалт ашиглагдаж эхлэхээсээ өмнө 
 		эхэлж тохируулагдсан байх шаардлагатай. Энэ эхний тохируулга нь зөвхөн нэг 
 		удаа хийгдэх ёстой:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>gbde init /dev/ad4s1c -i -L /etc/gbde/ad4s1c.lock</userinput></screen>
 
 	  <para>&man.gbde.8; нь загварт төрөл бүрийн тохиргооны сонголтуудыг зааж 
 		өгөх боломжийг танд өгч таны засварлагчийг онгойлгох болно. UFS1
 	    	эсвэл UFS2-той ашиглахын тулд sector_size-г 2048 гэж заана:</para>
 
 	  <programlisting>$<!-- This is not the space you are looking
 for-->FreeBSD: src/sbin/gbde/template.txt,v 1.1 2002/10/20 11:16:13 phk Exp $
 #
 # Sector size is the smallest unit of data which can be read or written.
 # Making it too small decreases performance and decreases available space.
 # Making it too large may prevent filesystems from working.  512 is the
 # minimum and always safe.  For UFS, use the fragment size
 #
 sector_size     =       2048
 [...]
 </programlisting>
 
 	  <para>&man.gbde.8; нь өгөгдлийг аюулгүй болгоход хэрэглэгдэх ёстой нэвтрэх 
 		үгийг хоёр удаа бичихийг танаас хүснэ. Нэвтрэх үг нь хоёуланд нь адил 
 		байх ёстой. <application>gbde</application>-ийн таны өгөгдлийг 
 		хамгаалах чадвар таны сонгосон нэвтрэх үгийн чанараас бүхэлдээ 
 		хамаарна.
 	  <footnote>
           <para>Амархан тогтоож болох аюулгүй нэвтрэх үгийг хэрхэн сонгох талаар 
 		зөвлөгөөнүүдийг <ulink
 	    url="http://world.std.com/~reinhold/diceware.html">Diceware
 	    Passphrase</ulink> вэб хуудаснаас үзнэ үү.</para></footnote></para>
 
 	  <para><command>gbde init</command> тушаал нь таны 
 		<application>gbde</application> хуваалтад зориулж цоож файлыг 
 		үүсгэх бөгөөд энэ жишээн дээр <filename>/etc/gbde/ad4s1c.lock</filename> 
 		гэж хадгалагдсан байна.	<application>gbde</application> цоож файлууд
 		нь <filename>/etc/rc.d/gbde</filename> эхлүүлэх скриптээр 
 		зөв танигдахын тулд <quote>.lock</quote> гэж төгсөх ёстой.</para>
 
 	  <caution>
 	    <para><application>gbde</application> цоож файлууд нь шифрлэгдсэн 
 		хуваалтуудын агуулгатай цуг нөөцлөгдөх <emphasis>ёстой</emphasis>. 
 		Зөвхөн цоож файлыг устгах нь шийдсэн халдагч
 		<application>gbde</application> хуваалтыг буцааж тайлахаас 
 		хамгаалж чаддаггүй бөгөөд цоож файлгүйгээр хууль ёсны эзэмшигч 
 		нь шифрлэгдсэн хуваалт дээрх өгөгдөлд &man.gbde.8; болон түүнийг зохиогчийн 
 		ерөөсөө дэмждэггүй, их хүч шаардсан ажиллагаагүйгээр хандаж чадахгүй болох 
 		юм.</para>
 	  </caution>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Шифрлэгдсэн хуваалтыг цөмд залгана</title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>gbde attach /dev/ad4s1c -l /etc/gbde/ad4s1c.lock</userinput></screen>
 
 	  <para>Шифрлэгдсэн хуваалтыг эхэлж тохируулж байх үед таны сонгосон нэвтрэх 
 		үгийг оруулахыг танаас асуух болно. Шинэ шифрлэгдсэн төхөөрөмж 
 		<filename>/dev</filename> дотор 
 		<filename>/dev/device_name.bde</filename> гэж гарч 
 		ирнэ:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>ls /dev/ad*</userinput>
 /dev/ad0        /dev/ad0s1b     /dev/ad0s1e     /dev/ad4s1
 /dev/ad0s1      /dev/ad0s1c     /dev/ad0s1f     /dev/ad4s1c
 /dev/ad0s1a     /dev/ad0s1d     /dev/ad4        /dev/ad4s1c.bde</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Шифрлэгдсэн төхөөрөмж дээр файлын систем үүсгэнэ</title>
 
 	  <para>Шифрлэгдсэн төхөөрөмж цөмд залгагдсаны дараа та энэ төхөөрөмж дээр 
 		файлын систем үүсгэж болно. Шифрлэгдсэн төхөөрөмж дээр файлын 
 		систем үүсгэхийн тулд &man.newfs.8;-г ашиглана. Хуучин UFS1 
 		файлын системийг эхлүүлснээс шинэ UFS2 файлын системийг эхлүүлэх нь 
 		хамаагүй хурдан учраас &man.newfs.8;-г <option>-O2</option> 
 		тохируулгатай хэрэглэхийг зөвлөдөг.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>newfs -U -O2 /dev/ad4s1c.bde</userinput></screen>
 
 	  <note>
 	    <para>&man.newfs.8; тушаал нь төхөөрөмжийн нэрэндээ 
 		<filename><replaceable>*</replaceable>.bde</filename> гэж 
 		өргөтгөлөөр танигдах залгагдсан <application>gbde</application> 
 		хуваалт дээр хийгдэх ёстой.</para>
 	  </note>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Шифрлэгдсэн хуваалтыг холбоно</title>
 
 	  <para>Шифрлэгдсэн файлын системд зориулж холбох цэгийг үүсгэнэ.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>mkdir /private</userinput></screen>
 
 	  <para>Шифрлэгдсэн файлын системийг холбоно.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/ad4s1c.bde /private</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Шифрлэгдсэн файлын систем байгаа эсэхийг шалгана</title>
 
 	  <para>Шифрлэгдсэн файлын систем одоо &man.df.1;-д харагдаж 
 		ашиглахад бэлэн болох ёстой.</para>
 
 	  <screen>&prompt.user; <userinput>df -H</userinput>
 Filesystem        Size   Used  Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a      1037M    72M   883M     8%    /
 /devfs            1.0K   1.0K     0B   100%    /dev
 /dev/ad0s1f       8.1G    55K   7.5G     0%    /home
 /dev/ad0s1e      1037M   1.1M   953M     0%    /tmp
 /dev/ad0s1d       6.1G   1.9G   3.7G    35%    /usr
 /dev/ad4s1c.bde   150G   4.1K   138G     0%    /private</screen>
 	</step>
       </procedure>
     </sect3>
 
     <sect3>
       <title>Байгаа шифрлэгдсэн файлын системүүдийг холбох нь</title>
 
       <para>Ачаалалт бүрийн дараа ямар ч шифрлэгдсэн файлын системүүдийг 
 	ашиглаж эхлэхээсээ өмнө цөмд дахин залгаж, алдааг нь шалгаж холбож болно.
 	Шаардлагатай тушаалуудыг  <username>root</username> хэрэглэгч 
 	ажиллуулах ёстой гэж үздэг.</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title>gbde хуваалтыг цөмд залгана</title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>gbde attach /dev/ad4s1c -l /etc/gbde/ad4s1c.lock</userinput></screen>
 
 	  <para>Шифрлэгдсэн <application>gbde</application> хуваалтыг 
 		эхэлж тохируулж байх үед таны сонгосон нэвтрэх үгийг оруулахыг 
 		танаас асуух болно.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Файлын систем дээр алдааг шалгана</title>
 
 	  <para>Шифрлэгдсэн файлын системүүд нь автоматаар холбогдохын тулд 
 		<filename>/etc/fstab</filename> файлд одоохондоо 
 		жагсаагдах боломжгүй учир файлын системүүд дээр алдаа байгаа эсэхийг 
 		шалгаж тэдгээрийг холбохоос өмнө &man.fsck.8;-г гараар ажиллуулах ёстой.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>fsck -p -t ffs /dev/ad4s1c.bde</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Шифрлэгдсэн файлын системийг холбоно</title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/ad4s1c.bde /private</userinput></screen>
 
 	  <para>Шифрлэгдсэн файлын систем одоо ашиглахад бэлэн боллоо.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       <sect4>
 	<title>Шифрлэгдсэн хуваалтуудыг автоматаар холбох нь</title>
 
 	<para>Шифрлэгдсэн хуваалтыг автоматаар залган шалгаж холбох скриптийг үүсгэж 
 		болох боловч аюулгүй байдлын шалтгаанаас болоод скрипт нь 
 		&man.gbde.8; нууц үгийг агуулсан байх ёсгүй. Харин эдгээр 
 		скриптүүдийг гараар ажиллуулж нууц үгийг консол эсвэл &man.ssh.1;-ээр 
 		оруулахыг зөвлөдөг.</para>
 
 	<para>Өөр нэг арга нь <filename>rc.d</filename> скрипт байдаг. Энэ 
 		скриптийн нэмэлт өгөгдлүүдийг &man.rc.conf.5;-оор дамжуулж болно, 
 		жишээ нь:</para>
 
 	<programlisting>gbde_autoattach_all="YES"
 gbde_devices="ad4s1c"
 gbde_lockdir="/etc/gbde"</programlisting>
 
 	<para>Энэ нь <application>gbde</application> нэвтрэх үгийг ачаалах 
 	үед оруулахыг шаарддаг. Зөв нэвтрэх үгийг бичсэний дараа 
 	<application>gbde</application> шифрлэгдсэн хуваалт автоматаар 
 	холбогдох болно. Энэ нь <application>gbde</application>-г 
 	зөөврийн компьютер дээр хэрэглэж байгаа үед их ашигтай байдаг.</para>
       </sect4>
     </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>gbde-ийн ажиллуулдаг криптограф хамгаалалтууд</title>
 
 	<para>&man.gbde.8; нь 128-bit AES-ийг CBC горимд ашиглан сектор ачааг 
 	шифрлэдэг. Диск дээрх сектор бүр өөр өөр AES түлхүүрээр шифрлэгддэг. 
 	Секторын түлхүүрүүд хэрэглэгчийн оруулсан нэвтрэх үгээс хэрхэн гаргагддаг зэрэг 
 	<application>gbde</application>-ийн криптограф дизайны талаар 
 	дэлгэрэнгүйг &man.gbde.4;-ээс үзнэ үү.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Нийцтэй байдлын асуудлууд</title>
 
 	<para>&man.sysinstall.8; нь <application>gbde</application>-шифрлэгдсэн 
 	төхөөрөмжүүдтэй нийцгүй байдаг. Бүх 
 	<devicename><replaceable>*</replaceable>.bde</devicename> төхөөрөмжүүдийг 
 	&man.sysinstall.8; эхлүүлэхээс өмнө цөмөөс салгасан байх ёстой бөгөөд 
 	ингэхгүй бол энэ нь төхөөрөмжүүдийг шалгаж эхлэхдээ сүйрэх болно. Бидний жишээн 
 	дээр ашиглагдсан шифрлэгдсэн төхөөрөмжийг салгахдаа дараах тушаалыг 
 	ашиглана:</para>
 	<screen>&prompt.root; <userinput>gbde detach /dev/ad4s1c</userinput></screen>
 
       <para>Мөн &man.vinum.4; нь &man.geom.4; дэд системийг 
 	ашигладаггүйг анхаараарай, та <application>gbde</application>-г 
 	<application>vinum</application> эзлэхүүнүүдтэй ашиглаж 
 	болохгүй.</para>
       </sect3>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Даниэл</firstname>
 	    <surname>Гэрзо</surname>
 	    <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
 	<!-- Date of writing: 28 November 2005 -->
       </sect2info>
 
       <title><command>geli</command>-ээр диск шифрлэх нь</title>
 
       <para>Шинэ криптограф GEOM ангилал &os; 6.0-с эхлэн 
 	<command>geli</command> гэж орж иржээ. Үүнийг одоогоор 
 	&a.pjd; хөгжүүлж байгаа болно. <command>geli</command> нь 
 	<command>gbde</command>-ээс өөр бөгөөд энэ нь өөр боломжуудыг 
 	санал болгож криптограф үйлдэлдээ өөр схемийг ашигладаг.</para>
 
       <para>&man.geli.8;-ийн хамгийн чухал боломжууд бол:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>&man.crypto.9; тогтолцоог ашигладаг &mdash; 
 		криптограф тоног төхөөрөмж бэлэн болоход <command>geli</command>
 		түүнийг автоматаар ашигладаг.</para>
 	</listitem>
 	<listitem>
 	  <para>Олон криптограф алгоритмуудыг дэмждэг (одоогоор AES, Blowfish, 
 		болон 3DES).</para>
 	</listitem>
 	<listitem>
 	  <para>root хуваалтыг шифрлэх боломжийг олгодог. Шифрлэгдсэн root 
 		хуваалтад хандахад хэрэглэгддэг нэвтрэх үгийг систем ачаалахад 
 		асуудаг.</para>
 	</listitem>
 	<listitem>
 	  <para>Бие биеэндээ хамааралгүй хоёр түлхүүрүүдийг ашиглахыг 
 		зөвшөөрдөг (өөрөөр хэлбэл <quote>key</quote> болон 
 		<quote>company key</quote>).</para>
 	</listitem>
 	<listitem>
 	  <para><command>geli</command> нь хурдан байдаг. Энгийн сектороос сектор уруу 
 		шифрлэлтийг хийдэг.</para>
 	</listitem>
 	<listitem>
 	  <para>Мастер түлхүүрүүдийг нөөцлөх ба сэргээхийг зөвшөөрдөг. Хэрэглэгч 
 		өөрийн түлхүүрүүдийг устгах хэрэгтэй болоход нөөцөөс түлхүүрүүдийг 
 		сэргээж өгөгдөлд дахин хандах боломжтой болох юм.</para>
 	</listitem>
 	<listitem>
 	  <para>Дискийг санамсаргүй, нэг удаагийн түлхүүрээр залгахыг 
 		зөвшөөрдөг &mdash; энэ нь swap хуваалтууд болон түр зуурын 
 		файлын системүүдэд ашигтай байдаг.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para><command>geli</command>-ийн илүү боломжуудыг &man.geli.8;-ийн 
 	гарын авлагын хуудаснаас олж болно.</para>
 
       <para>Дараагийн алхмууд нь <command>geli</command>-ийн дэмжлэгийг &os; цөмд 
 	хэрхэн идэвхжүүлэхийг тайлбарлах бөгөөд шинэ <command>geli</command> 
 	шифрлэлт үзүүлэгчийг хэрхэн үүсгэх болон ашиглах талаар өгүүлэх болно.</para>
 
       <para><command>geli</command>-г ашиглахын тулд та &os; 6.0-RELEASE болон 
 	түүнээс дээшхи хувилбарыг хэрэглэж байх ёстой. Цөмд өөрчлөлтүүд шаардлагатай учраас 
 	супер хэрэглэгчийн эрхүүд хэрэгтэй болно.</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title>Цөмд <command>geli</command> дэмжлэгийг 
 		нэмэх нь</title>
 
 	  <para>Дараах мөрийг цөмийн тохиргооны файлд нэмнэ:</para>
 
 	  <programlisting>options GEOM_ELI
 device crypto</programlisting>
 
 	  <para>Цөмөө <xref linkend="kernelconfig">-д тайлбарласны дагуу дахин бүтээнэ.</para>
 
 	  <para>Мөн <command>geli</command> модулийг ачаалах үед дуудаж болно. 
 		Дараах мөрийг <filename>/boot/loader.conf</filename> файлд 
 		нэмнэ:</para>
 
 	  <programlisting>geom_eli_load="YES"</programlisting>
 
 	  <para>&man.geli.8; нь одоо цөмд дэмжигдсэн байх ёстой.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Мастер түлхүүр үүсгэх нь</title>
 
 	  <para>Дараах жишээ нь түлхүүр файлыг хэрхэн үүсгэх талаар тайлбарлах бөгөөд 
 		энэ нь <filename class="directory">/private</filename> доор 
 		холбогдсон шифрлэгдсэн үзүүлэгчийн Мастер түлхүүрийн хэсэг болон 
 		ашиглагдах болно. Түлхүүр файл нь Мастер түлхүүрийг шифрлэхэд 
 		хэрэглэгдэх зарим санамсаргүй өгөгдлийг өгөх болно. Мастер түлхүүр нь 
 		нэвтрэх үгээр бас хамгаалагдах болно. Үзүүлэгчийн секторын хэмжээ 
 		4kB том байх болно. Мөн энэ хэлэлцүүлэг нь <command>geli</command> 
 		үзүүлэгчийг хэрхэн залгаж түүн дээр файлын систем үүсгэх, хэрхэн түүнийг 
 		холбож ажиллах болон төгсгөлд нь хэрхэн салгах талаар тайлбарлах 
 		болно.</para>
 
 	  <para>Илүү сайн ажиллагааг хангахын тулд секторын том хэмжээг (4kB ч юм уу) 
 		ашиглахыг зөвлөдөг.</para>
 
 	  <para>Мастер түлхүүр нь нэвтрэх үгээр хамгаалагдах бөгөөд түлхүүр файлд зориулагдсан 
 		өгөгдлийн эх нь <filename>/dev/random</filename> байх болно. 
 		Бидний үзүүлэгч гэж нэрлэдэг <filename>/dev/da2.eli</filename>-ийн 
 		секторын хэмжээ 4kB байх болно.</para> 
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/random of=/root/da2.key bs=64 count=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>geli init -s 4096 -K /root/da2.key /dev/da2</userinput>
 Enter new passphrase:
 Reenter new passphrase:</screen>
 
 	  <para>Нэвтрэх үг болон түлхүүр файлыг хоёуланг нь заавал ашиглах шаардлагагүй; 
 		Мастер түлхүүрийг нууцлах аль ч аргыг тусад нь ашиглаж болно.</para>
 
 	  <para>Хэрэв түлхүүр файл <quote>-</quote> гэж өгөгдсөн бол стандарт 
 		оролтыг ашиглана. Энэ жишээ нь нэгээс олон түлхүүр файлыг 
 		хэрхэн ашиглаж болох талаар харуулж байна.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>cat keyfile1 keyfile2 keyfile3 | geli init -K - /dev/da2</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Үзүүлэгчийг үүсгэсэн түлхүүрийн тусламжтай залгах нь</title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>geli attach -k /root/da2.key /dev/da2</userinput>
 Enter passphrase:</screen>
 
 	  <para>Шинэ цэвэр текст төхөөрөмж 
 		<filename>/dev/<replaceable>da2</replaceable>.eli</filename>
 		гэж нэрлэгдэх болно.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>ls /dev/da2*</userinput>
 /dev/da2  /dev/da2.eli</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Шинэ файлын системийг үүсгэх нь</title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/random of=/dev/da2.eli bs=1m</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs /dev/da2.eli</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/da2.eli /private</userinput></screen>
 
 	<para>Шифрлэгдсэн файлын систем &man.df.1;-д харагдаж 
 		ашиглахад бэлэн болох ёстой:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>df -H</userinput>
 Filesystem     Size   Used  Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a    248M    89M   139M    38%    /
 /devfs         1.0K   1.0K     0B   100%    /dev
 /dev/ad0s1f    7.7G   2.3G   4.9G    32%    /usr
 /dev/ad0s1d    989M   1.5M   909M     0%    /tmp
 /dev/ad0s1e    3.9G   1.3G   2.3G    35%    /var
 /dev/da2.eli   150G   4.1K   138G     0%    /private</screen>
 
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Үзүүлэгчийг холбосныг салгаж залгасныг болиулах</title>
 
 	  <para>Шифрлэгдсэн хуваалт дээрх ажил хийгдэж дуусаад 
 		<filename class="directory">/private</filename> хуваалт 
 		хэрэггүй болох үед <command>geli</command> шифрлэгдсэн 
 		хуваалтыг холбосноо салган цөмд залгаснаа бас салгах нь зүйтэй 
 		юм.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>umount /private</userinput>
 &prompt.root; <userinput>geli detach da2.eli</userinput></screen>
 	</step>
       </procedure>
 
       <para>&man.geli.8;-ийг хэрэглэх тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг гарын авлагын хуудаснаас 
 	олж болно.</para>
 
       <sect3>
 	<title><filename>geli</filename> <filename>rc.d</filename> скриптийг ашиглах нь</title>
 
 	<para><command>geli</command> нь <command>geli</command>-ийн 
 	хэрэглээг хялбаршуулахад ашиглаж болох <filename>rc.d</filename> 
 	скрипттэй цуг ирдэг. <command>geli</command>-г &man.rc.conf.5;-оор 
 	тохируулах жишээг дараахаас харж болно:</para>
 
 	<programlisting>geli_devices="da2"
 geli_da2_flags="-p -k /root/da2.key"</programlisting>
 
 	<para>Энэ нь <filename>/dev/da2</filename>-г 
 	Мастер түлхүүр файл нь <filename>/root/da2.key</filename>-д байрлах 
 	<command>geli</command> үзүүлэгч гэж тохируулах бөгөөд 
 	үзүүлэгчийг залгаж байхдаа <command>geli</command> нь 
 	нэвтрэх үгийг ашиглахгүй (хэрэв <option>-P</option> сонголт 
 	<literal>geli init</literal> хийгдэх үед өгөгдсөн тохиолдолд энэ нь 
 	ашиглагдах боломжтой). Систем нь <command>geli</command> 
 	үзүүлэгчийг цөмөөс систем унтрахаас өмнө салгах болно.</para>
 
 	<para><filename>rc.d</filename>-г тохируулах талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл 
 		энэхүү гарын авлагын <link linkend="configtuning-rcd">rc.d</link> 
 		хэсэгт байгаа болно.</para>
       </sect3>
     </sect2>	
   </sect1>
 
 
   <sect1 id="swap-encrypting">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Крисчан</firstname>
 	  <surname>Брюффэр</surname>
 	  <contrib>Бичсэн </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Swap зайг шифрлэх</title>
     <indexterm>
       <primary>swap</primary>
       <secondary>шифрлэх</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>&os; дээрх swap-ийн шифрлэлт нь тохируулахад амархан байдаг бөгөөд 
 	&os; 5.3-RELEASE-с эхлээд ийм боломжтой болсон юм. &os;-ийн аль 
 	хувилбарыг ашиглаж байгаагаас хамаараад өөр өөр тохируулгууд байдаг бөгөөд 
 	тохиргоо нь нэлээн өөр өөр байдаг. &os; 6.0-RELEASE-с эхлээд 
 	&man.gbde.8; эсвэл &man.geli.8; шифрлэх системүүдийг swap-ийг 
 	шифрлэхэд ашиглаж болно. Өмнөх хувилбаруудад зөвхөн &man.gbde.8; 
 	байдаг. Энэ хоёр систем нь хоёулаа <filename>encswap</filename>
       <link linkend="configtuning-rcd">rc.d</link> скриптийг 
 	ашигладаг.</para>
 
     <para>Өмнөх <link linkend="disks-encrypting">Дискний хуваалтуудыг шифрлэх</link> 
 	хэсэг нь өөр өөр шифрлэх системүүдийн тухай богино хэлэлцүүлгийг агуулдаг.</para>
 
     <sect2>
       <title>Swap яагаад шифрлэгдэх ёстой вэ?</title>
 
       <para>Дискний хуваалтуудын шифрлэлтийн нэгэн адил swap зайн шифрлэлт нь эмзэг 
 	мэдээллийг хамгаалахын тулд хийгддэг. Нууц үгстэй ажилладаг програм байлаа гэж 
 	бодъё. Эдгээр нууц үгс нь физик санах ойд байгаа үед бүгд зүгээр байна. Гэхдээ 
 	хэрэв үйлдлийн систем нь бусад програмуудад зориулж зайг чөлөөлөхийн тулд санах 
 	ойн хуудаснуудыг swap хийж эхэлбэл нууц үгс нь дискний хавтгай дээр шифрлэгдэлгүй 
 	бичигдэж болох бөгөөд энэ нь өрсөлдөгчийн хувьд олж авахад амархан болох юм.
 	Swap зайг шифрлэх нь энэ тохиолдолд шийдэл болж болох юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Бэлтгэл</title>
 
       <note>
 	<para>Энэ хэсгийн үлдсэн хэсэгт <devicename>ad0s1b</devicename> нь 
 	swap хуваалт байх болно.</para>
       </note>
 
       <para>Энэ хүртэл swap нь шифрлэгдээгүй байгаа билээ. Аль хэдийн нууц үгс эсвэл бусад 
 	эмзэг өгөгдөл дискний хавтгайнууд дээр цэвэр текстээр байж болзошгүй юм. Үүнийг 
 	засварлахын тулд swap хуваалт дээрх өгөгдлийг санамсаргүй хаягдлаар дарж бичих 
 	хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/random of=/dev/ad0s1b bs=1m</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>&man.gbde.8; ашиглан swap шифрлэлт хийх</title>
 
       <para>Хэрэв &os; 6.0-RELEASE болон түүнээс шинэ хувилбар ашиглагдаж байгаа бол 
 	<literal>.bde</literal> дагаварыг <filename>/etc/fstab</filename>-ийн 
 	тохирох swap мөр дэх төхөөрөмжид нэмэх шаардлагатай:</para>
 
       <programlisting>
 # Device                Mountpoint      FStype  Options         Dump    Pass#
 /dev/ad0s1b.bde         none            swap    sw              0       0
       </programlisting>
 
       <para>&os; 6.0-RELEASE хувилбараас өмнөх системүүдэд дараах мөр нь 
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> файлд бас хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>gbde_swap_enable="YES"</programlisting>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>&man.geli.8; ашиглан swap шифрлэлт хийх</title>
 
       <para>Өөрөөр, swap шифрлэлтэд зориулж &man.geli.8;-г ашиглах процедур нь 
 	&man.gbde.8; ашиглахтай төстэй. <literal>.eli</literal> дагаварыг 
 	<filename>/etc/fstab</filename>-ийн тохирох swap мөр дэх төхөөрөмжид 
 	нэмэх шаардлагатай:</para>
 
       <programlisting>
 # Device                Mountpoint      FStype  Options         Dump    Pass#
 /dev/ad0s1b.eli         none            swap    sw              0       0
       </programlisting>
 
       <para>&man.geli.8; нь <acronym>AES</acronym> алгоритмийг анхдагчаар 
 	256 битийн урттай түлхүүртэй ашигладаг.</para>
 
       <para>Мөн эдгээр  анхдагчуудыг <filename>/etc/rc.conf</filename> файлд
 	<literal>geli_swap_flags</literal> тохируулгыг ашиглан 
 	өөрчилж болно. Дараах мөр нь <filename>encswap</filename> rc.d 
 	скриптийг <quote>detach on last close</quote> тохируулгыг зааж 4 
 	килобайтын секторын хэмжээтэй, 128 бит түлхүүрийн урттайгаар Blowfish 
 	алгоритм ашиглан &man.geli.8; swap хуваалт үүсгэ гэж хэлж байна:</para>
 
       <programlisting>geli_swap_flags="-e blowfish -l 128 -s 4096 -d"</programlisting>
 
       <para>&os; 6.2-RELEASE хувилбараас өмнөх системүүд дээр доор дурдсан мөрийг ашиглана:</para>
 
       <programlisting>geli_swap_flags="-a blowfish -l 128 -s 4096 -d"</programlisting>
 
       <para>&man.geli.8; гарын авлагын хуудсан дахь <command>onetime</command> тушаалын тайлбараас 
 	боломжит тохируулгуудын жагсаалтыг лавлана уу.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Ажиллаж байгаа эсэхийг шалгах</title>
 
       <para>Систем дахин ачаалагдсаны дараа шифрлэгдсэн swap-ийн зөв үйлдлийг 
 	<command>swapinfo</command> тушаал ашиглан шалгаж 
 	болно.</para>
 
       <para>Хэрэв &man.gbde.8; ашиглагдаж байвал:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>swapinfo</userinput>
 Device          1K-blocks     Used    Avail Capacity
 /dev/ad0s1b.bde    542720        0   542720     0%
       </screen>
 
       <para>Хэрэв &man.geli.8; ашиглагдаж байвал:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>swapinfo</userinput>
 Device          1K-blocks     Used    Avail Capacity
 /dev/ad0s1b.eli    542720        0   542720     0%
       </screen>
     </sect2>
   </sect1>
 </chapter>
 
 <!--
      Local Variables:
      mode: sgml
      sgml-declaration: "../chapter.decl"
      sgml-indent-data: t
      sgml-omittag: nil
      sgml-always-quote-attributes: t
      sgml-parent-document: ("../book.sgml" "part" "chapter")
      End:
 -->
diff --git a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/filesystems/chapter.sgml b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/filesystems/chapter.sgml
index 0a3553e664..4daa11d949 100644
--- a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/filesystems/chapter.sgml
+++ b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/filesystems/chapter.sgml
@@ -1,611 +1,611 @@
 <!--
      The FreeBSD Mongolian Documentation Project
 
-     Original revision 1.2
+     Original revision 1.3
      
      $FreeBSD$
 -->
 
 <chapter id="filesystems">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Том</firstname>
 	<surname>Рөүдс</surname>
 	<contrib>Бичсэн </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Файлын системийн дэмжлэг</title>
 
   <sect1 id="filesystems-synopsis">
     <title>Ерөнхий агуулга</title>
 
     <indexterm><primary>File Systems</primary></indexterm>
     <indexterm>
       <primary>File Systems Support</primary>
       <see>File Systems</see>
     </indexterm>
 
     <para>Файлын системүүд нь үйлдлийн системийн бүрэлдэхүүн хэсэг юм. 
       Тэдгээр нь хэрэглэгчдэд файл хуулж хадгалах, өгөгдөлд хандах боломжийг 
       бүрдүүлэх, тэгээд мэдээж хатуу хөтчүүдийг ашигтай болгодог. Өөр өөр 
       үйлдлийн системүүд нь нийтлэг нэг гол үзэлтэй бөгөөд тэр нь тэдгээрийн 
       эх файлын систем юм. &os; дээр энэ файлын систем нь бас 
       <acronym>UFS</acronym> гэгддэг эх Unix&trade; Файлын Систем дээр 
       бүтээгдсэн Түргэн Файлын Систем буюу <acronym>FFS</acronym> юм. 
       Энэ нь өгөгдөлд хандахад зориулж хатуу дискүүд дээр байрлуулагддаг 
       &os; дээрх эх файлын систем юм.</para>
 
     <para>&os; нь бас бусад үйлдлийн системийн өгөгдөлд өөр дээрээсээ 
       өөрөөр хэлбэл холбогдсон <acronym>USB</acronym> хадгалалтын төхөөрөмжүүд, 
       флэш хөтчүүд болон хатуу дискүүд дээр хадгалагдсан өгөгдөлд хандах боломжийг 
       бүрдүүлэх зорилгоор төрөл бүрийн олон файлын системийг дэмждэг. Бас зарим эх бус 
       файлын системүүдэд зориулсан дэмжлэг байдаг. Эдгээр нь &linux;-ийн Extended  
       буюу Өргөтгөсөн Файлын Систем (<acronym>EXT</acronym>), болон &sun;-ий Z 
       Файлын Систем (<acronym>ZFS</acronym>) зэрэг өөр үйлдлийн системүүд 
       дээр хөгжүүлэгдсэн файлын системүүд юм.</para>
 
     <para>&os; дээр төрөл бүрийн файлын системүүдэд зориулсан дэмжлэгийн 
       янз бүрийн түвшингүүд байдаг. Зарим нь цөмийн модулийг дуудахыг 
       шаарддаг бол зарим нь хэрэгслүүд суулгахыг шаардаж болох юм. Энэ бүлэг нь 
       &os;-ийн хэрэглэгчдэд өөрийн систем дээрээ &sun;-ий Z файлын системээс эхлээд 
       бусад файлын системүүдэд хандахад туслах зорилгоор хийгдсэн.</para>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншсаны дараа, та дараах зүйлсийг мэдэх болно:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Эх болон дэмжигдсэн файлын системүүдийн ялгаа.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&os; дээр ямар файлын системүүд дэмжигдсэн талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Эх бус файлын системүүдийг хэрхэн идэвхжүүлж, тохируулж 
 	  хандан ашиглах талаар.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншихаасаа өмнө та дараах зүйлсийг гүйцэтгэх хэрэгтэй:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>&unix; болон &os;-ийн үндсүүдийг 
 	  (<xref linkend="basics">) ойлгох.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Цөмийн тохиргоо/эмхэтгэлтийн 
 	  (<xref linkend="kernelconfig">) үндсийг мэддэг байх.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&os; дээр гуравдагчдын програм хангамжийг суулгаж 
 	  (<xref linkend="ports">) чаддаг байх.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&os; дээрх диск, хадгалалт болон төхөөрөмжийн нэрстэй 
 	  танилцсан байх (<xref linkend="disks">).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <!--
       Temporary warning to avoid listing experimental versions
       and production versions of FreeBSD with this technology.
     -->
     <warning>
       <para><acronym>ZFS</acronym> боломж нь туршилтын гэж тооцогддог. 
 	Зарим тохиргоонууд ажиллагааны хувьд дутуу, зарим хэсэг нь ерөөсөө ажиллахгүй 
 	байж болох юм. Цагийн явцад энэ боломж нь үйлдвэрлэлд ашиглагдахад  
 	бэлэн гэж тооцогдох бөгөөд энэ баримт нь тэр тохиолдолд таарахаар 
 	өөрчлөгдөх болно.</para>
     </warning>
   </sect1>
 
   <sect1 id="filesystems-zfs">
     <title>Z Файлын Систем</title>
 
     <para>&sun;-ий хөгжүүлсэн Z&nbsp; файлын систем нь цөөрөм хэлбэрийн 
       хадгалалтын аргыг ашиглахаар хийгдсэн шинэ технолог юм. Энэ нь 
       зай зөвхөн өгөгдөл хадгалалтад хэрэгтэй нөхцөлд ашиглагдана гэсэн 
       үг юм. Энэ нь өгөгдлийн хормын хувилбарууд, олон хуулбарууд, болон 
       өгөгдлийн хяналтын нийлбэрийг дэмжин өгөгдлийн максимум бүрэн бүтэн 
       байдалд зориулагдан бас хийгдсэн юм. <acronym>RAID</acronym>-Z 
       гэгддэг өгөгдлийн шинэ хуулбарлах загвар нэмэгдсэн.
       <acronym>RAID</acronym>-Z загвар нь <acronym>RAID</acronym>5-тай 
       төстэй боловч өгөгдлийн бичилтийн эвдрэлтээс хамгаалахаар 
       хийгдсэн.</para>
 
     <sect2>
       <title>ZFS тааруулалт</title>
 
       <para><acronym>ZFS</acronym> дэд систем нь системийн эх үүсвэрүүдийн 
 	ихэнхийг хэрэглэгдэг учир өдөр тутмын хэрэглээнд максимум үр ашгийг 
 	хангахад шаардлагатай зарим нэг тааруулалт шаардлагатай байдаг. &os; дээр 
 	туршилтын боломж гэгдэж байгаа боловч энэ нь ойрын ирээдүйд өөрчлөгдөж 
 	болох юм. Гэхдээ одоогоор дараах алхмуудыг зөвлөдөг.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Санах ой</title>
 
 	<para>Нийт системийн санах ой хамгийн багаа бодоход нэг гигабайт 
 	  байх ёстой бөгөөд хоёр болон түүнээс дээшхийг зөвлөдөг. Энд байгаа 
 	  бүх жишээнүүдэд систем нь нэг гигабайт санах ойтой, хэд хэдэн бусад 
 	  тааруулах аргын хамтаар байх болно.</para>
 
 	<para>Зарим хүмүүс нэг гигабайт санах ойгоос бага санах ойг амжилттай ашиглаж 
 	  чадсан боловч тийм хязгаарлагдмал физик санах ойтой систем ачаалал ихтэй 
 	  үед &os; нь санах ойн шавхалтаас болж үймэх нь маш боломжийн байх 
 	  болно.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Цөмийн тохиргоо</title>
 
 	<para>Хэрэгцээгүй драйверууд болон тохиргоонуудыг цөмийн тохиргооны 
 	  файлаас устгахыг зөвлөдөг. Ихэнх төхөөрөмжүүд модуль хэлбэрээр 
 	  байдаг болохоор тэдгээрийг <filename>/boot/loader.conf</filename> 
 	  файлын тусламжтай дуудаж болно.</para>
 
 	<para>i386 архитектурын хэрэглэгчид өөрсдийн цөмийн тохиргооны файлдаа 
 	  дараах тохиргоог нэмж цөмөө дахин бүтээж дахин ачаалах хэрэгтэй:</para>
 
 	<programlisting>options 	KVA_PAGES=512</programlisting>
 
 	<para>Энэ тохиргоо нь <varname>vm.kvm_size</varname> тохируулгыг 
 	  одоо байгаа 1&nbsp;GB (<acronym>PAE</acronym>-ийн хувьд 2&nbsp;GB) 
 	  хязгаарыг давах боломжийг бүрдүүлж цөмийн хаягийн талбарыг 
 	  өргөтгөх болно. Энэ тохиргооны хувьд хамгийн тохиромжтой утгыг 
 	  олохын тулд мегабайтаар хүссэн хаягийн талбараа дөрөвт (4) хуваана. 
 	  Энэ тохиолдолд 2&nbsp;GB-ийн хувьд <literal>512</literal> 
 	  байна.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Дуудагчийн тохируулгууд</title>
 
 	<para><devicename>kmem</devicename> хаягийн талбарыг &os;-ийн бүх 
 	  архитектур дээр ихэсгэх ёстой. Нэг гигабайт физик санах ойтой тест 
 	  систем дээр <filename>/boot/loader.conf</filename> файлд хийсэн 
 	  дараах тохируулгууд болон системийг дахин ачаалсны дараа амжилттай 
 	  болсон:</para>
 
 	<programlisting>vm.kmem_slze="330M"
 vm.kmem_size_max="330M"
 vfs.zfs.arc_max="40M"
 vfs.zfs.vdev.cache.size="5M"</programlisting>
 
 	<para>ZFS-тэй холбоотой тохируулгуудын талаар илүү дэлгэрэнгүй 
 	  зөвлөмжүүдийн жагсаалтыг 
 	  <ulink url="http://wiki.freebsd.org/ZFSTuningGuide"></ulink> хаягаас үзнэ үү.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><acronym>ZFS</acronym>-г ашиглах нь</title>
 
       <para><acronym>ZFS</acronym> цөөрмүүдийг систем эхлэх 
 	үед холбох боломжийг &os;-д олгох эхлүүлэх арга зам 
 	байдаг. Үүнийг тохируулахын тулд дараах тушаалуудыг 
 	ажиллуулна:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>echo 'zfs_enable="YES"' &gt;&gt; /etc/rc.conf</userinput>
 &prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/zfs start</userinput></screen>
 
 	<para>Энэ баримтын үлдсэн хэсэг <acronym>SCSI</acronym> дискүүд байна 
 	  гэж үзэх бөгөөд тэдгээр төхөөрөмжийн нэрс нь 
 	  <devicename><replaceable>da0</replaceable></devicename>
 	  болон <devicename><replaceable>da1</replaceable></devicename>
 	  юм.  <acronym>IDE</acronym> тоног төхөөрөмжийн хэрэглэгчид 
 	  <acronym>SCSI</acronym>-ийн оронд 
 	  <devicename><replaceable>ad</replaceable></devicename> төхөөрөмжүүдийг 
 	  ашигладаг.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Ганц дискийн цөөрөм</title>
 
 	<para>Ганц диск төхөөрөмж дээр <acronym>ZFS</acronym> үүсгэхийн 
 	  тулд <command>zpool</command> тушаалыг ашиглана:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool create example /dev/da0</userinput></screen>
 
 	<para>Шинэ цөөрмийг харахын тулд <command>df</command> 
 	  тушаалын гаралтыг үзнэ:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem  1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a   2026030  235230  1628718    13%    /
 devfs               1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d  54098308 1032846 48737598     2%    /usr
 example      17547136       0 17547136     0%    /example</screen>
 
 	<para>Энэ гаралт нь <literal>example</literal> цөөрөм 
 	  зөвхөн үүсгэгдээд зогсохгүй бас <emphasis>холбогдсон</emphasis> 
 	  гэдгийг тодорхой харуулж байна. Энэ нь энгийн файлын систем 
 	  шиг хандах боломжтой, үүн дээр файлууд үүсгэж хэрэглэгчид 
 	  дараах жишээн дээрх шиг үзэх боломжтой байна:</para>
 
 	<screen>&prompt.root <userinput>cd /example</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ls</userinput>
 &prompt.root; <userinput>touch testfile</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ls -al</userinput>
 total 4
 drwxr-xr-x   2 root  wheel    3 Aug 29 23:15 .
 drwxr-xr-x  21 root  wheel  512 Aug 29 23:12 ..
 -rw-r--r--   1 root  wheel    0 Aug 29 23:15 testfile</screen>
 
 	<para>Харамсалтай нь энэ цөөрөм <acronym>ZFS</acronym>-ийн 
 	  боломжуудын давуу талыг ашиглахгүй байна. Файлын системийг 
 	  энэ цөөрөм дээр үүсгэж түүн дээр шахалтыг идэвхжүүлнэ:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs create example/compressed</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zfs set compression=gzip example/compressed</userinput></screen>
 
 	<para><literal>example/compressed</literal> нь одоо 
 	  <acronym>ZFS</acronym> шахагдсан файлын систем боллоо. Зарим нэг том файлуудыг 
 	  <filename class="directory">/example/compressed</filename>
 	  хуулан түүн рүү хуулж үз.</para>
 
 	<para>Шахалтыг дараах тушаалаар болиулж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set compression=off example/compressed</userinput></screen>
 
 	<para>Файлын системийг салгахын тулд дараах тушаалыг ажиллуулж 
 	  <command>df</command> хэрэгслээр шалгана:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs umount example/compressed</userinput>
 &prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem  1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a   2026030  235232  1628716    13%    /
 devfs               1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d  54098308 1032864 48737580     2%    /usr
 example      17547008       0 17547008     0%    /example</screen>
 
 	<para>Файлын системийг дахин холбож дахин хандах боломжтой 
 	  болгоод <command>df</command> тушаалаар шалгана:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs mount example/compressed</userinput>
 &prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem         1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a          2026030  235234  1628714    13%    /
 devfs                      1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d         54098308 1032864 48737580     2%    /usr
 example             17547008       0 17547008     0%    /example
 example/compressed  17547008       0 17547008     0%    /example/compressed</screen>
 
 	<para>Цөөрөм болон файлын системийг <command>mount</command> 
 	  тушаалын гаралтыг шалган бас ажиглаж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mount</userinput>
 /dev/ad0s1a on / (ufs, local)
 devfs on /dev (devfs, local)
 /dev/ad0s1d on /usr (ufs, local, soft-updates)
 example on /example (zfs, local)
 example/data on /example/data (zfs, local)
 example/compressed on /example/compressed (zfs, local)</screen>
 
 	<para>Ажигласнаар <acronym>ZFS</acronym> файлын системүүд нь 
 	  үүсгэгдсэнийхээ дараагаар жирийн файлын системүүд шигээр 
 	  ашиглагдаж болно, гэхдээ өөр бусад олон боломжууд бас 
 	  байдаг. Дараах жишээн дээр шинэ файлын систем <literal>data</literal>
 	  үүсгэгдэж байна. Чухал файлууд энд хадгалагдах учир файлын 
 	  систем нь өгөгдлийн блок бүрийн хоёр хуулбарыг хадгалахаар 
 	  тохируулагдсан:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs create example/data</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zfs set copies=2 example/data</userinput></screen>
 
 	<para>Одоо <command>df</command>-г дахин ажиллуулж 
 	  өгөгдөл болон зайн хэрэглээг харах боломжтой:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem         1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a          2026030  235234  1628714    13%    /
 devfs                      1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d         54098308 1032864 48737580     2%    /usr
 example             17547008       0 17547008     0%    /example
 example/compressed  17547008       0 17547008     0%    /example/compressed
 example/data        17547008       0 17547008     0%    /example/data</screen>
 
 	<para>Цөөрөм дээрх файлын систем бүр ижил хэмжээтэй зайтай байгааг 
 	  хараарай. Файлын системүүд нь зөвхөн хэрэгцээтэй зайгаа ашиглаж 
 	  ижил цөөрмөөс авч байгааг харуулахын тулд <command>df</command> тушаалыг энэ 
 	  жишээнүүд дээр ашигласан шалтгаантай юм. <acronym>ZFS</acronym> 
 	  файлын систем нь эзлэхүүн болон хуваалтууд гэх мэт ойлголтуудаас 
 	  ангид байж хэд хэдэн файлын систем нэг цөөрмийг эзлэхийг зөвшөөрдөг. 
 	  Файлын системүүдийг устгаад дараа нь цөөрмийг хэрэгцээгүй болсон 
 	  болохоор устгана:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs destroy example/compressed</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zfs destroy example/data</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zpool destroy example</userinput></screen>
 
 	<para>Дискүүд муудаж эвдрэх нь тойрох боломжгүй нөхцөл юм. Энэ диск 
 	  муудсан үед өгөгдөл алдагдах болно. Эвдэрсэн хатуу дискээс болоод 
 	  өгөгдлийн алдагдлаас хамгаалах нэг арга нь <acronym>RAID</acronym>-г 
 	  ашиглах явдал юм. <acronym>ZFS</acronym> нь энэ боломжийг 
 	  дараагийн хэсэгт тайлбарлах өөрийн цөөрмийн дизайндаа дэмжсэн 
 	  байдаг.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><acronym>ZFS</acronym> RAID-Z</title>
 
 	<para>Өмнө хэлсэнчлэн энэ хэсэг нь хоёр 
 	  <acronym>SCSI</acronym> байх бөгөөд 
 	  <devicename>da0</devicename> болон
 	  <devicename>da1</devicename> гэж тооцно. 
 	  <acronym>RAID</acronym>-Z цөөрөм үүсгэхийн тулд
 	  дараах тушаалыг өгнө:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool create storage raidz da0 da1</userinput></screen>
 
 	<para><literal>storage</literal> zpool үүсгэгдсэн байх ёстой. 
 	  Өмнөх шиг &man.mount.8; болон &man.df.1; тушаалуудыг ашиглан 
 	  үүнийг шалгаж болно. Дээрх жагсаалтын төгсгөлд өөр илүү дискийн 
 	  төхөөрөмжүүдийг нэмэн хуваарилж болно. Хэрэглэгчийн файлууд удахгүй 
 	  байрлах <literal>home</literal> гэгдсэн шинэ файлын системийг 
 	  цөөрөмд хийнэ:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs create storage/home</userinput></screen>
 
 	<para>Одоо шахалтыг идэвхжүүлж хэрэглэгчийн гэрийн сангууд болон файлуудын 
 	  илүү хуулбаруудыг хадгалах боломжтой. Үүнийг өмнөх шиг дараах тушаалуудыг 
 	  ашиглан хийж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set copies=2 storage/home</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zfs set compression=gzip storage/home</userinput></screen>
 
 	<para>Үүнийг хэрэглэгчдийн шинэ гэрийн сан болгохын тулд 
 	  хэрэглэгчийн өгөгдлийг энэ сан руу хуулж тохирох тэмдэгт 
 	  холбоосуудыг үүсгэнэ:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>cp -rp /home/* /storage/home</userinput>
 &prompt.root; <userinput>rm -rf /home /usr/home</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ln -s /storage/home /home</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ln -s /storage/home /usr/home</userinput></screen>
 
 	<para>Одоо хэрэглэгчдийн хувьд шинээр үүсгэгдсэн 
 	  <filename class="directory">/storage/home</filename> файлын 
 	  систем дээр тэдний өгөгдөл хадгалагдсан байх болно. Шинэ хэрэглэгч 
 	  нэмж тэр хэрэглэгчээр нэвтэрч үзээрэй.</para>
 
 	<para>Дараа нь буцааж болох хормын хувилбар үүсгэж үзээрэй:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs snapshot storage/home@08-30-08</userinput></screen>
 
 	<para>Хормын хувилбар тохиргоо нь гэрийн сан ч биш эсвэл файл ч 
 	  биш зөвхөн жинхэнэ файлын системийг авахыг анхаараарай. 
 	  <literal>@</literal> тэмдэгт нь файлын системийн нэр эсвэл 
 	  эзлэхүүний нэрийн хооронд ашиглагдсан зааглагч юм. Хэрэглэгчийн 
 	  гэрийн сан устгагдах үед түүнийг доорх тушаалаар сэргээнэ:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs rollback storage/home@08-30-08</userinput></screen>
 
 	<para>Байгаа хормын хувилбаруудын жагсаалтыг авахын тулд 
 	  <command>ls</command>-г файлын системийн 
 	  <filename class="directory">.zfs/snapshot</filename>
 	  сан дотор ажиллуулна. Жишээ нь өмнө нь авсан хормын хувилбарыг 
 	  харахын тулд дараах тушаалыг гүйцэтгэнэ:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ls /storage/home/.zfs/snapshot</userinput></screen>
 
 	<para>Хэрэглэгчийн өгөгдөл дээр сар бүрийн хормын хувилбар үүсгэх 
 	  скрипт бичих боломжтой боловч хожим хормын хувилбарууд нь 
 	  ихээхэн хэмжээний дискийн хэмжээ эзлэх болно. Түрүүчийн 
 	  хормын хувилбарыг дараах тушаал ашиглан устгаж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs destroy storage/home@08-30-08</userinput></screen>
 
 	<para>Энэ бүх тестийн дараагаар 
 	  <filename class="directory">/storage/home</filename>
 	  санг бид одоо байгаа төлөвт нь байлгаад байх шалтгаан байх 
 	  ёсгүй юм. Үүнийг жинхэнэ 
 	  <filename class="directory">/home</filename> файлын систем 
 	  болгох хэрэгтэй:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set mountpoint=/home storage/home</userinput></screen>
 
 	<para><command>df</command> болон 
 	  <command>mount</command> тушаалуудыг ажиллуулснаар систем бидний 
 	  файлын системийг жинхэнэ <filename class="directory">/home</filename> 
 	  сан гэж үзэж байгааг харуулна:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mount</userinput>
 /dev/ad0s1a on / (ufs, local)
 devfs on /dev (devfs, local)
 /dev/ad0s1d on /usr (ufs, local, soft-updates)
 storage on /storage (zfs, local)
 storage/home on /home (zfs, local)
 &prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem   1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a    2026030  235240  1628708    13%    /
 devfs                1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d   54098308 1032826 48737618     2%    /usr
 storage       17547008       0 17547008     0%    /storage
 storage/home  17547008       0 17547008     0%    /home</screen>
 
 	<para>Ингэснээр <acronym>RAID</acronym>-Z тохиргоо дуусаж 
 	  байна. Шөнө бүрийн &man.periodic.8; ажиллах үед үүссэн 
 	  файлын системүүдийн талаар төлвийн шинэчлэлтүүдийг авахын тулд 
 	  дараах тушаалыг ажиллуулна:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>echo 'daily_status_zfs_enable="YES"' &gt;&gt; /etc/periodic.conf</userinput></screen>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><acronym>RAID</acronym>-Z-г сэргээх нь</title>
 
 	<para>Програм хангамжийн <acronym>RAID</acronym> бүр 
 	  өөрсдийн <literal>төлвийг</literal> хянах аргатай байдаг. 
 	  <acronym>ZFS</acronym> нь ч мөн адил. 
 	  <acronym>RAID</acronym>-Z төхөөрөмжүүдийн төлвийг дараах 
 	  тушаалаар харж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool status -x</userinput></screen>
 
 	<para>Хэрэв бүх цөөрмүүд эрүүл ба бүгд хэвийн бол дараах 
 	  мэдэгдэл гарна:</para>
 
 	<screen>all pools are healthy</screen>
 
 	<para>Хэрэв асуудал байвал магадгүй диск холболтгүй болчихвол 
 	  цөөрмийн төлөв иймэрхүү харагдах болно:</para>
 
 	<screen>  pool: storage
  state: DEGRADED
 status: One or more devices has been taken offline by the administrator.
 	Sufficient replicas exist for the pool to continue functioning in a
 	degraded state.
 action: Online the device using 'zpool online' or replace the device with
 	'zpool replace'.
  scrub: none requested
 config:
 
 	NAME        STATE     READ WRITE CKSUM
 	storage     DEGRADED     0     0     0
 	  raidz1    DEGRADED     0     0     0
 	    da0     ONLINE       0     0     0
 	    da1     OFFLINE      0     0     0
 
 errors: No known data errors</screen>
 
 	<para>Энэ нь төхөөрөмжийг администратор салгасан гэдгийг 
 	  харуулж байна. Ялангуяа энэ жишээний хувьд энэ нь үнэн юм. 
 	  Дискийг салгахын тулд дараах тушаалыг ашиглажээ:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool offline storage da1</userinput></screen>
 
 	<para>Одоо системийг унтраасны дараа <devicename>da1</devicename>-г 
 	  солих боломжтой. Систем буцаж ассаны дараа дараах тушаалыг ажиллуулж 
 	  дискийг солино:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool replace storage da1</userinput></screen>
 
 	<para>Эндээс төлвийг дахин шалгаж болох бөгөөд энэ удаад 
 	  төлвийн мэдээллийг авахын тулд <option>-x</option> өгөгдөлгүйгээр 
 	  үзнэ:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool status storage</userinput>
  pool: storage
  state: ONLINE
  scrub: resilver completed with 0 errors on Sat Aug 30 19:44:11 2008
 config:
 
 	NAME        STATE     READ WRITE CKSUM
 	storage     ONLINE       0     0     0
 	  raidz1    ONLINE       0     0     0
 	    da0     ONLINE       0     0     0
 	    da1     ONLINE       0     0     0
 
 errors: No known data errors</screen>
 
 	<para>Энэ жишээнээс харахад бүгд хэвийн харагдаж байна.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Өгөгдлийн шалгалт</title>
 
 	<para>Өмнө дурдсанчлан <acronym>ZFS</acronym> нь 
 	  хадгалагдсан өгөгдлийн бүрэн бүтэн байдлыг шалгахдаа 
 	  <literal>хяналтын нийлбэрийг</literal> ашигладаг. 
 	  Тэдгээр нь файлын системүүдийг үүсгэхэд автоматаар 
 	  идэвхждэг бөгөөд дараах тушаалыг ашиглан болиулж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set checksum=off storage/home</userinput></screen>
 
 	<para>Энэ нь ухаалаг санаа биш боловч хяналтын нийлбэрүүд нь 
 	  маш бага хадгалалтын зай эзэлдэг бөгөөд идэвжсэн байхдаа илүү 
 	  ашигтай байдаг. Бас тэдгээрийг идэвхжүүлснээр мэдэгдэхээр зардал  
 	  бас ажиглагддаггүй. Идэвхжсэн байх үед өгөгдлийн бүрэн бүтэн байдлыг 
 	  хяналтын нийлбэрийн шалгалт ашиглан <acronym>ZFS</acronym>
 	  шалгах боломжтой байдаг. Энэ процессийг <quote>цэвэрлэх</quote> 
 	  гэж хэлдэг. <literal>storage</literal> цөөрмийн өгөгдлийн 
 	  бүрэн бүтэн байдлыг шалгахын тулд дараах тушаалыг ажиллуулна:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool scrub storage</userinput></screen>
 
 	<para>Энэ процесс хадгалагдсан өгөгдлийн хэмжээнээс хамаарч 
 	  ихээхэн хэмжээний хугацаа шаардаж болох юм. Энэ нь бас 
 	  эдгээр үйлдлүүдийн зөвхөн нэг нь тухайн үед ажиллаж болохоор тийм 
 	  ихээр <acronym>I/O</acronym>-г ашигладаг байна. Цэвэрлэлт 
 	  дууссаны дараа төлөв шинэчлэгдэж төлвийн хүсэлтийг илгээн 
 	  харж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool status storage</userinput>
  pool: storage
  state: ONLINE
  scrub: scrub completed with 0 errors on Sat Aug 30 19:57:37 2008
 config:
 
 	NAME        STATE     READ WRITE CKSUM
 	storage     ONLINE       0     0     0
 	  raidz1    ONLINE       0     0     0
 	    da0     ONLINE       0     0     0
 	    da1     ONLINE       0     0     0
 
 errors: No known data errors</screen>
 
 	<para>Дууссан хугацаа энэ жишээн дээр цэврээр харуулагдаж байна. 
 	  Энэ боломж нь өгөгдлийн бүрэн бүтэн байдлыг урт хугацааны 
 	  турш хадгалахад баталгаа болж тусалдаг.</para>
 
 	<para>Z&nbsp; файлын системд зориулсан өөр олон тохиргоонууд 
-	  байдаг бөгөөд &man.zfs.1; болон &man.zpool.1; гарын авлагын 
+	  байдаг бөгөөд &man.zfs.8; болон &man.zpool.8; гарын авлагын 
 	  хуудсуудыг үзнэ үү.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
 
   <!--
       XXXTR: stub sections (added later, as needed, as desire,
       after I get opinions from -doc people):
 
       Still need to discuss native and foreign file systems.
 
   <sect1>
     <title>Device File System</title>
   </sect1>
 
   <sect1>
     <title>DOS and NTFS File Systems</title>
     <para>This is a good section for those who transfer files, using
       USB devices, from Windows to FreeBSD and vice-versa.  My camera,
       and many other cameras I have seen default to using FAT16.  There
       is (was?) a kde utility, I think called kamera, that could be used
       to access camera devices.  A section on this would be useful.</para>
 
     <para>XXXTR: Though!  The disks chapter, covers a bit of this and
       devfs under it's USB devices.  It leaves a lot to be desired though,
       see:
 http://www.freebsd.org/doc/en_US.ISO8859-1/books/handbook/usb-disks.html
       It may be better to flesh out that section a bit more.  Add the
       word "camera" to it so that others can easily notice.</para>
   </sect1>
 
   <sect1>
     <title>Linux EXT File System</title>
 
     <para>Probably NOT as useful as the other two, but it requires
       knowledge of the existence of the tools.  Which are hidden in
       the ports collection.  Most Linux guys would probably only use
       Linux, BSD guys would be smarter and use NFS.</para>
   </sect1>
 
   <sect1>
     <title>HFS</title>
 
     <para>I think this is the file system used on Apple OSX.  There are
       tools in the ports collection, and with Apple being a big
       FreeBSD supporter and user of our technologies, surely there
       is enough cross over to cover this?</para>
   </sect1>
   -->
 
 </chapter>
diff --git a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/network-servers/chapter.sgml b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/network-servers/chapter.sgml
index 1bcbe4d230..1815f83d7f 100644
--- a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/network-servers/chapter.sgml
+++ b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/network-servers/chapter.sgml
@@ -1,4652 +1,4652 @@
 <!--
      The FreeBSD Mongolian Documentation Project
 
-     Original revision 1.108
+     Original revision 1.109
 
      $FreeBSD$
 -->
 
 <chapter id="network-servers">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
         <firstname>Мюррей</firstname>
 	<surname>Стөүкли</surname>
 	<contrib>Дахин зохион байгуулсан </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Лодойсамбын</firstname>
 	<surname>Баянзул</surname>
 	<contrib>Орчуулсан  </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <!-- 23 July 2004 -->
   </chapterinfo>
 
   <title>Сүлжээний орчны Серверүүд</title>
 
   <sect1 id="network-servers-synopsis">
     <title>Ерөнхий агуулга</title>
 
     <para>Энэ бүлэгт &unix; системүүдэд өргөн хэрэглэгддэг, сүлжээний орчинд ажилладаг 
 зарим нэг үйлчилгээнүүдийн талаар авч үзнэ. Бид тэдгээр үйлчилгээнүүдийг хэрхэн 
 суулгах, тохируулах, турших болон үйлчилгээг хариуцах талаар үзэх болно. 
 Танд зориулж жишээ тохиргооны файлуудыг мөн оруулж өгсөн байгаа.</para>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншсаны дараа, та дараах зүйлсийг мэдэх болно:</para>
 
     <itemizedlist>
 
       <listitem>
 	<para><application>inetd</application> дэмоныг хэрхэн удирдах.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Сүлжээний орчны файл системийг хэрхэн зохион байгуулах.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хэрэглэгчийн бүртгэлийг хуваалцах сүлжээний орчны мэдээллийн серверийг хэрхэн зохион байгуулах.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>DHCP ашиглан автоматаар сүлжээний тохиргоог хэрхэн хийх.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Домэйн нэрийн серверийг хэрхэн зохион байгуулах.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><application>Apache</application> HTTP Серверийг хэрхэн зохион байгуулах.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>File Transfer Protocol буюу Файл Дамжуулах Протокол(FTP) Серверийг хэрхэн зохион байгуулах.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><application>Samba</application> ашиглан &windows; хэрэглэгчдэд зориулсан 
 файл болон хэвлэгч серверийг хэрхэн зохион байгуулах.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>NTP протокол ашиглан цаг болон өдрийг тохируулах хийгээд цагийн серверийг хэрхэн зохион байгуулах.</para>
       </listitem>
 
     </itemizedlist>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншихаасаа өмнө, та дараах шаардлагыг хангасан байх хэрэгтэй:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><filename>/etc/rc</filename> скриптүүдийн үндсийг ойлгосон байх.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Сүлжээний үндсэн нэр томъёоллыг мэддэг байх.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
       <para>Гуравдагч этгээдийн програмыг(<xref linkend="ports">) хэрхэн нэмж суулгахыг мэддэг байх.</para>
       </listitem>
 
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-inetd">
     <sect1info>
       <authorgroup>
         <author>
           <firstname>Шерн</firstname>
           <surname>Лий</surname>
           <contrib>Хувь нэмрээ оруулсан </contrib>
         </author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <contrib>&os; 6.1-RELEASE-д зориулж шинэчилсэн </contrib>
 	  <othername>&os; Баримтжуулах Төсөл</othername>
 	</author>
       </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Лодойсамбын</firstname>
 	<surname>Баянзул</surname>
 	<contrib>Орчуулсан  </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title><application>inetd</application> <quote>Супер-Сервер</quote></title>
 
     <sect2 id="network-inetd-overview">
       <title>Ерөнхий агуулга</title>
 
       <para>&man.inetd.8; нь олон тооны үйлчилгээний сүлжээний холболтыг удирддаг тул 
 заримдаа түүнийг <quote>Интернэт Супер-Сервер</quote> гэж нэрлэх нь бий. 
 Гаднаас үүсч буй холболтыг <application>inetd</application> хүлээн авч, аль програмтай холбогдохыг 
 тодорхойлон, тухайн процессийг салаалуулж, сокетийг түүн рүү чиглүүлнэ (програмын стандарт оролт, 
 гаралт болон алдааны дескриптороор үйлчилгээний сокетийг өгнө). Байнга ашиглагддаггүй үйлчилгээний хувьд 
 <application>inetd</application>-г ажиллуулах нь бүх дэмонг дангаар бие-даах горимд ажиллуулсантай 
 харьцуулахад системийн нийт ачааллыг бууруулж өгдөг. </para>
 
       <para>Голчлон, <application>inetd</application> нь бусад дэмонуудыг салаалуулахад хэрэглэгддэг 
 боловч <application>chargen</application>, <application>auth</application>, 
 ба <application>daytime</application> гэх мэт нилээд олон ердийн протоколуудыг шууд зохицуулан ажиллуулж чадна.</para>
 
       <para>Энэ хэсэгт <application>inetd</application>-н үндсэн тохиргоог тушаалын мөрний тохируулгаар, 
 мөн <filename>/etc/inetd.conf</filename> тохиргооны файлаар хэрхэн хийхийг үзэх болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-settings">
       <title>Тохиргоо</title>
 
       <para><application>inetd</application> нь &man.rc.8; системээр эхлүүлэгдэнэ. 
 	<literal>inetd_enable</literal> тохируулгын анхдагч утга нь <literal>NO</literal> бөгөөд, 
 	системийг суулгах явцад хэрэглэгчийн зааж өгсний дагуу <application>sysinstall</application> 
 	програмын тусламжтай идэвхжүүлж болно.</para> 
 
         <programlisting>inetd_enable="YES"</programlisting> 
 
       <para>эсвэл</para> 
 
         <programlisting>inetd_enable="NO"</programlisting>
 
       <para>гэсэн мөрийг <filename>/etc/rc.conf</filename> 
 	файл дотор байрлуулснаар <application>inetd</application>-г систем ачаалахад 
 	эхэлдэг болгож болно. Доор дурдсан:</para> 
 
 	<programlisting>/etc/rc.d/inetd rcvar</programlisting>
 
       <para>тушаалыг өгөн одоо идэвхтэй байгаа 
 	тохиргоог харж болно.</para>
 
       <para>Дээр нь, <literal>inetd_flags</literal> тохируулгаар дамжуулан 
 <application>inetd</application> програмд тушаалын мөрнөөс өөр бусад тохируулгуудыг 
 зааж өгч болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-cmdline">
       <title>Тушаалын мөрний тохируулгууд</title>
 
       <para>Ихэнх сервер дэмоны нэгэн адил, <application>inetd</application> нь 
 түүнийг өөрчлөн тохируулахад зориулагдсан олон тооны тохируулгуудын хамт ирдэг. 
 Тохируулгуудыг бүрнээр жагсаан бичвэл:</para>
 
       <para><command>inetd</command> <option>[-d] [-l] [-w] [-W] [-c maximum] [-C rate] [-a address | hostname]
            [-p filename] [-R rate] [-s maximum] [configuration file]</option></para>
 
       <para><filename>/etc/rc.conf</filename> файл доторх 
 <literal>inetd_flags</literal> тохируулгыг ашиглан 
 эдгээр тохируулгуудыг <application>inetd</application>-д дамжуулна. 
 Анхдагч байдлаар, <literal>inetd_flags</literal> нь <literal>-wW -C 60</literal> гэсэн 
 утгыг авсан байх ба энэ нь <application>inetd</application>-ны үйлчилгээнүүдийн хувьд 
 TCP wrapping буюу TCP-ийн дундын хяналтыг идэвхжүүлэх ба нэг IP хаягнаас аль нэг үйлчилгээнд 
 нэг минутанд 60-аас дээш удаа хүсэлт тавих боломжгүй болгоно.</para>
 
       <para>Хэдийгээр бид гаднаас хэтэрхий олон 
 тооны хандалт хийгдэж байгаа үед тохируулгаар түүнийг хэрхэн хязгаарлахыг 
 доор үзүүлж байгаа ч, анхлан суралцагчдад зөвлөхөд 
 эдгээр параметрүүдийг ихэвчлэн өөрчлөх шаардлагагүй байдаг. 
 Тохируулгуудын бүрэн жагсаалтыг &man.inetd.8; заавар хуудаснаас үзнэ үү.</para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>-c maximum</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Үйлчилгээг нэгэн зэрэг хамгийн ихдээ хэдэн удаа дуудаж болохыг заана; Анхдагч утга нь хязгааргүй. 
 Үйлчилгээ тус бүрээр <option>max-child</option> параметрийн тусламжтай 
 утгыг дарж өөрчилж болно.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>-C rate</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Үйлчилгээг нэг IP хаягнаас нэг минутын дотор хамгийн ихдээ хэдэн удаа 
 дуудаж болохыг заана; Анхдагч утга нь хязгааргүй. 
 Үйлчилгээ тус бүрээр <option>max-connections-per-ip-per-minute</option> параметрийн тусламжтай 
 утгыг дарж өөрчилж болно.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>-R rate</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Үйлчилгээг нэг минутын дотор хамгийн ихдээ хэдэн удаа дуудаж болохыг заана; 
 Анхдагч утга нь 256.  0-г тавьснаар хязгааргүй болгоно.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>-s maximum</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Үйлчилгээг нэг IP хаягнаас хамгийн ихдээ хэдэн удаа 
 дуудаж болохыг заана; Анхдагч утга нь хязгааргүй. 
 Үйлчилгээ тус бүрээр <option>max-child-per-ip</option> параметрийн тусламжтай 
 утгыг дарж өөрчилж болно.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-conf">
       <!-- XXX This section isn't very clear, and could do with some lovin' -->
       <title><filename>inetd.conf</filename></title>
 
       <para><application>inetd</application>-г <filename>/etc/inetd.conf</filename> 
 файлын тусламжтай тохируулна.</para>
 
       <para><filename>/etc/inetd.conf</filename> файлд өөрчлөлт хийсний дараа, 
 <application>inetd</application>-р тохиргооны файлыг дахин уншуулахдаа 
 дараах тушаалыг өгнө:</para>
 
       <example id="network-inetd-reread">
 	<title><application>inetd</application>-н тохиргооны файлыг дахин ачаалах нь</title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/inetd reload</userinput></screen>
       </example>
 
       <para>Тохиргооны файлын мөр бүр тусдаа дэмонг заана. 
 Файл доторх тайлбарууд нь мөрийн эхэнд <quote>#</quote> тэмдэгтэй байна. 
 <filename>/etc/inetd.conf</filename> файл доторх бичлэгүүдийн формат дараах 
 байдалтай байна:</para>
 
       <programlisting>service-name
 socket-type
 protocol
 {wait|nowait}[/max-child[/max-connections-per-ip-per-minute[/max-child-per-ip]]]
 user[:group][/login-class]
 server-program
 server-program-arguments</programlisting>
 
       <para>IPv4 ашигладаг &man.ftpd.8; дэмоны хувьд жишээ бичлэг дараах байдалтай байж болно:</para>
 
       <programlisting>ftp     stream  tcp     nowait  root    /usr/libexec/ftpd       ftpd -l</programlisting>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>service-name</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Тухайн дэмоны үйлчилгээний нэрийг заана. 
 Энэ нь <filename>/etc/services</filename> файл дотор бичигдсэн үйлчилгээнүүдийн нэг 
 байх ёстой бөгөөд аль портон дээр сонсохыг <application>inetd</application>-д хэлж өгнө. 
 Хэрэв шинэ үйлчилгээ үүсгэсэн бол түүнийг заавал <filename>/etc/services</filename> файл 
 дотор нэмсэн байх ёстой.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>socket-type</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><literal>stream</literal>,
 	      <literal>dgram</literal>, <literal>raw</literal>, эсвэл <literal>seqpacket</literal> эдгээрийн нэг байна. 
 <literal>stream</literal>-г холболтон дээр үндэслэсэн TCP дэмонуудын хувьд хэрэглэдэг бол, 
 <literal>dgram</literal>-г <acronym>UDP</acronym> протоколоор ажилладаг дэмонуудын хувьд хэрэглэнэ.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>protocol</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Доор дурдсанаас нэг нь байна:</para>
 
 	    <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	      <tgroup cols="2">
 		<thead>
 		  <row>
 		    <entry>Протокол</entry>
 		    <entry>Тайлбар</entry>
 		  </row>
 		</thead>
 		<tbody>
 		  <row>
 		    <entry>tcp, tcp4</entry>
 		    <entry>TCP IPv4</entry>
 		  </row>
 		  <row>
 		    <entry>udp, udp4</entry>
 		    <entry>UDP IPv4</entry>
 		  </row>
 		  <row>
 		    <entry>tcp6</entry>
 		    <entry>TCP IPv6</entry>
 		  </row>
 		  <row>
 		    <entry>udp6</entry>
 		    <entry>UDP IPv6</entry>
 		  </row>
 		  <row>
 		    <entry>tcp46</entry>
 		    <entry>TCP IPv4 ба v6 хоёул</entry>
 		  </row>
 		  <row>
 		    <entry>udp46</entry>
 		    <entry>UDP IPv4 ба v6 хоёул</entry>
 		  </row>
 		</tbody>
 	      </tgroup>
 	    </informaltable>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>{wait|nowait}[/max-child[/max-connections-per-ip-per-minute[/max-child-per-ip]]]</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><option>wait|nowait</option> нь <application>inetd</application>-р дуудагдсан 
 дэмон өөрийн сокетийг удирдаж чадах эсэхийг заана. 
 <option>dgram</option> төрлийн сокет дэмоны хувьд <option>wait</option> тохируулгыг 
 хэрэглэх ёстой байдаг бол, ихэвчлэн олон урсгалтай байдаг 
 <option>stream</option> сокет дэмоны хувьд <option>nowait</option> тохируулгыг хэрэглэх 
 хэрэгтэй байдаг. <option>wait</option> нь ихэвчлэн олон сокетийг нэг дэмонд 
 шилжүүлэн өгдөг бол, <option>nowait</option> нь шинээр үүссэн сокет тус бүрт 
 харгалзуулан хүүхэд дэмонг салаалуулан үүсгэдэг.</para>
 
 	    <para><application>inetd</application>-ийн салаалуулан үүсгэж 
 болох хамгийн их хүүхэд дэмоны тоог <option>max-child</option> 
 тохируулгын тусламжтай зааж өгч болно. Хэрэв 
 тухайн дэмоны ажиллаж болох тохиолдлыг 10-р хязгаарлах бол, 
 <option>nowait</option>-н ард <literal>/10</literal> гэж бичнэ. 
 <literal>/0</literal> нь хүүхдийн тоог хязгаарлахгүй гэсэн утгатай.</para>
 
 	    <para><option>max-child</option>-с гадна, нэг газраас тухайн дэмонтой 
 үүсгэж байгаа холболтын тоог хязгаарладаг өөр хоёр 
 тохируулгыг хэрэглэж болно. 
 <option>max-connections-per-ip-per-minute</option> нь тухайн ямар нэг IP хаягнаас 
 нэг минутанд үүсгэж болох холболтын тоог хязгаарлана, 
 жишээлбэл: 10 гэсэн утга нь тухайн ямар нэг IP хаягнаас 
 нэг минутын дотор тухайн үйлчилгээнд холбогдохоор оролдох 
 оролдлогын тоог 10-р хязгаарлана. <option>max-child-per-ip</option> нь 
 Тухайн ямар нэг IP хаяг дээр үүсгэгдсэн хүүхдийн тоог хязгаарлана. 
 Эдгээр тохируулгууд нь санаатай болон санамсаргүйгээр нөөцийг 
 хэтрүүлэн хэрэглэх, мөн Үйлчилгээг Зогсоох (DoS) халдлагаас хамгаалахад 
 хэрэгтэй байдаг.</para>
 
 	    <para>Хэрэглэхдээ, <option>wait</option> ба <option>nowait</option> 
 хоёрын аль нэгийг заавал хэрэглэх ёстой. Харин <option>max-child</option>,
 	      <option>max-connections-per-ip-per-minute</option> ба 
 	      <option>max-child-per-ip</option> тохируулгуудыг сонгон хэрэглэж болно.</para>
 
 	    <para>Stream төрлийн олон урсгалтай дэмоны хувьд, <option>max-child</option>,
 	      <option>max-connections-per-ip-per-minute</option> эсвэл <option>max-child-per-ip</option> хязгаарлалтуудын 
 алийг ч хэрэглэхгүй тохиолдолд ердөө: <literal>nowait</literal> байна.</para>
 
 	    <para>Дээрхтэй адил дэмон, 10 хүүхэд дэмоны хязгаарлалттай бол: <literal>nowait/10</literal> байна.</para>
 
 	    <para>Мөн адил дэмон, 10 хүүхэд дэмоны хязгаарлалттай, 
 минутанд нэг IP хаягнаас үүсгэх холболтын тоог 20-р хязгаарлах бол:
 	      <literal>nowait/10/20</literal> болно.</para>
 
 	    <para>Эдгээр тохируулгуудыг &man.fingerd.8; дэмоны анхдагч тохиргоон дээр 
 жишээ болгон харвал:</para>
 
 	    <programlisting>finger stream  tcp     nowait/3/10 nobody /usr/libexec/fingerd fingerd -s</programlisting>
 
 	    <para>Эцэст нь, 100 хүүхдийн хязгаарлалттай, нэг IP хаягнаас үүсэх холболтын 
 тоог 5-р хязгаарласан дэмоны жишээг авбал: <literal>nowait/100/0/5</literal> байх юм.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>user</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Энд тухайн дэмон ямар хэрэглэгчийн нэрээр ажиллахыг зааж өгнө. 
 Ихэвчлэн дэмонууд <username>root</username> хэрэглэгчийн нэр дээр ажилладаг. 
 Аюулгүй байдлын үүднээс, зарим серверүүд <username>daemon</username>, эсвэл 
 хамгийн бага эрхтэй <username>nobody</username> хэрэглэгчийн нэр дээр ажиллах нь 
 элбэг байдаг.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>server-program</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Энд гаднаас холболт хүлээн авахад ажиллуулах дэмоны 
 бүрэн замыг зааж өгнө. Хэрэв энэ дэмон <application>inetd</application>-р удирдагдсан 
 дотоод үйлчилгээ бол <option>internal</option> тохируулгыг хэрэглэх хэрэгтэй.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>server-program-arguments</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Үүнийг <option>server-program</option>-тай хамт, <literal>argv[0]</literal>-с эхлэн 
 програмын аргументыг зааж өгөх байдлаар хэрэглэнэ. Хэрэв командын 
 мөрөнд <command>mydaemon -d</command> гэсэн байдлаар хэрэглэдэг бол, <option>server-program-arguments</option>-н 
 утга <literal>mydaemon -d</literal> байна. Дахин хэлэхэд, хэрэв тухайн дэмон дотоод үйлчилгээний 
 нэг бол <option>internal</option>-г энд мөн хэрэглэнэ үү.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-security">
       <title>Аюулгүй байдал</title>
 
       <para>Үйлдлийн системийг суулгах үед хийсэн сонголтуудаас хамааран 
 <application>inetd</application>-н үйлчилгээнүүдийн ихэнх нь 
 идэвхтэй болсон байдаг. Хэрэв хэрэглэх 
 онцын шаардлага байхгүй бол тэдгээрийг идэвхгүй болгоно уу. 
 <filename>/etc/inetd.conf</filename> файл дотор, идэвхгүй болгох гэж 
 байгаа демоныхоо харгалзах мөрийн урд <quote>#</quote> 
 тэмдгийг тавьж өгнө. Дараа нь <link linkend="network-inetd-reread">inetd-н тохиргоог дахин 
 ачаална</link>. <application>fingerd</application> зэрэг зарим дэмонууд гадны халдагчид 
 хэрэгтэй мэдээллийг түгээж байдаг тул тэдгээр үйлчилгээг бүрмөсөн хааж 
 болох юм.</para>
 
       <para>Зарим дэмонууд аюулгүй байдлыг бодолцолгүйгээр бүтээгдсэн 
 байдаг ба холболт тогтоох харьцангуй урт болзоот хугацаатай, эсвэл болзоот 
 хугацааг огт зааж өгөөгүй байдаг. Энэ нь халдагчид тодорхой дэмон уруу холболт 
 тогтоох хүсэлтийг олон дахин илгээж, нөөцийг дуусгах замаар системд халдах 
 боломжийг олгодог. Хэрэв ямар нэг дэмоны хувьд үүссэн холболтын тоо 
 хэтэрхий олон байвал <option>max-connections-per-ip-per-minute</option>, 
 <option>max-child</option> эсвэл <option>max-child-per-ip</option> тохиргооны 
 тусламжтайгаар хязгаарлалт хийх нь оновчтой байдаг.</para>
 
       <para>Анхдагч байдлаар TCP-ийн дундын хяналт (гүйцэтгэл хялбаршуулалт) идэвхтэй байдаг. 
 <application>inetd</application>-р дуудагдсан дэмонуудын хувьд TCP хязгаарлалтыг хэрхэн 
 тавих талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.hosts.access.5; 
 заавар хуудаснаас үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-misc">
       <title>Элдэв зүйлс</title>
 
       <para><application>daytime</application>,
 	<application>time</application>,
 	<application>echo</application>,
 	<application>discard</application>,
 	<application>chargen</application>, ба <application>auth</application> бүгд 
 <application>inetd</application>-н дотоод үйлчилгээнүүд юм.</para>
 
       <para><application>auth</application> үйлчилгээ нь 
 сүлжээний орчинд, тодорхойлолт өгөх үйлчилгээ үзүүлдэг 
 бөгөөд тодорхой түвшинд тохиргоо хийх боломжтой байдаг бол 
 бусад үйлчилгээнүүдийг зөвхөн идэвхтэй эсвэл идэвхгүй болгох 
 боломжтой.</para>
 
       <para>Дээрх үйлчилгээнүүдийн талаар бүрэн дүүрэн мэдээллийг &man.inetd.8; заавар хуудаснаас 
 үзнэ үү.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
     <sect1 id="network-nfs">
     <sect1info>
       <authorgroup>
         <author>
           <firstname>Том</firstname>
           <surname>Рөүдс</surname>
           <contrib>Дахин зохион байгуулж, сайжруулсан </contrib>
         </author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
         <author>
           <firstname>Билл</firstname>
       	  <surname>Свингл</surname>
 	  <contrib>Бичсэн </contrib>
         </author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
         <author>
 	<firstname>Лодойсамбын</firstname>
 	<surname>Баянзул</surname>
 	  <contrib>Орчуулсан </contrib>
         </author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <title>Сүлжээний Файлын Систем (NFS)</title>
 
     <indexterm><primary>NFS</primary></indexterm>
     <para>FreeBSD дээр дэмжигддэг олон файлын системүүдийн нэг бол 
 Network File System буюу Сүлжээний Файлын Систем юм, мөн <acronym role="Network
       File System">NFS</acronym> гэж нэрлэнэ.  <acronym role="Network File
       System">NFS</acronym> нь сүлжээний орчинд файл болон санг 
 бусадтай хуваалцах  боломжийг олгодог. <acronym role="Network File System">NFS</acronym>-г 
 хэрэглэн, хэрэглэгчид болон програмууд алслагдсан систем рүү 
 дотоод файл руу хандаж байгаатай адилаар хандах боломжтой.</para>
 
     <para><acronym>NFS</acronym>-н тэмдэглүүштэй давуу талуудаас дурдвал:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Өргөн хэрэглэгддэг өгөгдлийг нэгтгэн нэг машин дээр 
 байрлуулж, түүнд алсаас хандах боломжтой болсноор 
 дотоод машинууд илүү бага диск хэрэглэх болно. </para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хэрэглэгчийн хувьд сүлжээнд байгаа машин бүр дээр тус 
 тусдаа гэрийн сантай байх шаардлагагүй болно. 
 Гэрийн санг нэг удаа <acronym>NFS</acronym> сервер дээр үүсгээд 
 түүнийгээ сүлжээгээр дамжин хэрэглэх боломжтой.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Уян диск, CDROM болон &iomegazip; төхөөрөмжүүдийг сүлжээний 
 бусад машинууд хэрэглэх боломжтой болно. 
 Ингэснээр сүлжээнд хэрэглэгдэх зөөвөрлөх боломжтой 
 хадгалах төхөөрөмжүүдийн тоог багасгана.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <sect2>
       <title><acronym>NFS</acronym> хэрхэн ажилладаг вэ</title>
 
       <para><acronym>NFS</acronym> нь үндсэн хоёр хэсгээс бүрдэнэ: 
 сервер болон нэг ба түүнээс дээш тооны харилцагч. Сервер машин дээр 
 хадгалагдаж байгаа өгөгдөл рүү харилцагч алсаас хандана. 
 Дээрх үйлдлийг зөв гүйцэтгэхийн тулд нилээд хэдэн процессийн 
 тохиргоог хийж, ажиллуулсан байх ёстой.</para>
 
       <para>Сервер дээр дараах дэмонууд ажиллаж байх ёстой:</para>
       <indexterm>
         <primary>NFS</primary>
         <secondary>сервер</secondary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary>файл сервер</primary>
         <secondary>UNIX харилцагчид</secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary><application>rpcbind</application></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary><application>mountd</application></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary><application>nfsd</application></primary>
       </indexterm>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <colspec colwidth="1*">
 	  <colspec colwidth="3*">
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Дэмон</entry>
 	      <entry>Тайлбар</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><application>nfsd</application></entry>
 	      <entry><acronym>NFS</acronym> харилцагчдаас ирэх 
 хүсэлтийг хүлээн авах <acronym>NFS</acronym> дэмон.</entry>
 	    </row>
 	    <row>
 	      <entry><application>mountd</application></entry>
 	      <entry>&man.nfsd.8;-с дамжиж ирсэн хүсэлтийг гүйцэтгэгч 
 <acronym>NFS</acronym> холбох дэмон.</entry>
 	    </row>
 	    <row>
 	      <entry><application>rpcbind</application></entry>
 	      <entry>Энэ дэмоны тусламжтай <acronym>NFS</acronym> 
 харилцагчид <acronym>NFS</acronym> сервер аль портон дээр 
 ажиллаж байгааг олж мэднэ.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>Харилцагч <application>nfsiod</application> гэсэн дэмонг мөн 
 ажиллуулж болно. <application>nfsiod</application> дэмон 
 <acronym>NFS</acronym> серверээс ирэх хүсэлтийг гүйцэтгэнэ. 
 Ингэх нь системийг хэвийн, алдаагүй ажиллуулахад зайлшгүй 
 шаардлагагүй боловч зарим үзүүлэлтүүдийг сайжруулдаг тул нэмэлт 
 байдлаар хэрэглэж болно. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 &man.nfsiod.8; хуудаснаас үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-configuring-nfs">
       <title><acronym>NFS</acronym>-н тохиргоог хийх</title>
       <indexterm>
         <primary>NFS</primary>
         <secondary>тохиргоо</secondary>
       </indexterm>
 
       <para><acronym>NFS</acronym>-н тохиргоог хийх нь харьцангуй 
 амархан. Ажиллах ёстой процессуудыг системтэй хамт автоматаар 
 асдаг болгохын тулд <filename>/etc/rc.conf</filename> файлыг бага зэрэг 
 өөрчлөхөд хангалттай.</para>
 
       <para><acronym>NFS</acronym> сервер дээрх <filename>/etc/rc.conf</filename> файл дотор 
 дараах тохируулгууд идэвхжсэн байгаа эсэхийг шалгана уу:</para>
 
       <programlisting>rpcbind_enable="YES"
 nfs_server_enable="YES"
 mountd_flags="-r"</programlisting>
 
       <para><application>mountd</application> нь <acronym>NFS</acronym> серверийг 
 идэвхжүүлсэн тохиолдолд өөрөө автоматаар ажиллана.</para>
 
       <para>Харилцагч талд, <filename>/etc/rc.conf</filename> файл дотор 
 дараах тохируулга идэвхтэй байгаа эсэхийг шалгана уу:</para>
 
       <programlisting>nfs_client_enable="YES"</programlisting>
 
       <para><filename>/etc/exports</filename> файл дотор 
 <acronym>NFS</acronym> ямар файл системүүдийг экспорт 
 хийхийг (заримдаа <quote>хуваалцах</quote> гэж мөн нэрлэнэ) зааж өгнө. 
 <filename>/etc/exports</filename> файлын мөр бүр нь нэг файл системд харгалзана. 
 Энэ файл системд хандах эрхтэй машинуудыг заахаас гадна, 
 ямар тохируулгаар хандахыг мөн зааж өгч болно. Энэ файл дотор бичигдэж 
 болох нилээд олон ийм тохируулгууд байгаа хэдий ч, бид тэдгээрээс 
 зөвхөн заримыг нь энд авч үзэх болно. Та бусад тохируулгуудын 
 талаар &man.exports.5; заавар хуудаснаас уншиж мэднэ үү.</para>
 
       <para>Доор <filename>/etc/exports</filename> файлаас хэдэн жишээ мөрийг үзүүлэв:</para>
 
       <indexterm>
         <primary>NFS</primary>
         <secondary>экспортлох жишээ</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Дараах жишээн дээрээс файл системийг 
 хэрхэн экспортлох санааг олж авах болно. Тохируулгууд нь 
 таны сүлжээний тохиргоо, нөхцөл байдлаас шалтгаалан 
 өөр байхыг анхаарна уу. Жишээ нь, <filename>/cdrom</filename> гэсэн санг 
 3 машин руу экспортлохын тулд дараах байдалтай бичнэ. Жишээн дээрх 
 3 машин сервертэй адил домэйн нэртэй, эсвэл таны <filename>/etc/hosts</filename> 
 файл дотор тодорхойлогдсон гэж үзсэн болно. <option>-ro</option> туг нь 
 экспортлогдож буй файл системийг зөвхөн унших боломжтой 
 болохыг заана. Энэ тугийг тавьснаар алсаас хандаж буй машин 
 энэ файл систем дээр ямар нэг өөрчлөлт хийх боломжгүй болно.</para>
 
       <programlisting>/cdrom -ro host1 host2 host3</programlisting>
 
       <para>Дараах жишээн дээр <filename>/home</filename> санг 
 IP хаягаар нь зааж өгсөн 3 машин руу экспортолж байна. 
 Ингэж IP хаягаар нь зааж өгөх нь дотоод сүлжээндээ 
 <acronym>DNS</acronym> сервер ажиллуулаагүй үед их хэрэгтэй байдаг. 
 Эсвэл <filename>/etc/hosts</filename> файл дотор дотоод хостуудын 
 нэрийг тохируулж болно; &man.hosts.5; хэсгийг дахин үзнэ үү. 
 <option>-alldirs</option> гэсэн туг нь дэд сангуудыг 
 холболтын цэг байхыг зөвшөөрч өгдөг. Өөрөөр хэлбэл, 
 дэд сангуудыг холболгүй орхиж, харилцагч зөвхөн өөрийн 
 хэрэгцээтэй байгаа сангаа холбохыг зөвшөөрнө гэсэн үг юм.</para>
 
       <programlisting>/home  -alldirs  10.0.0.2 10.0.0.3 10.0.0.4</programlisting>
 
       <para>Дараах жишээн дээр <filename>/a</filename> санг 
 хоёр өөр домэйноос 2 харилцагч хандаж болохоор 
 экспортолж байна. <option>-maproot=root</option> гэсэн туг нь 
 алслагдсан систем дээрх <username>root</username> хэрэглэгч 
 экспортлогдсон файл систем дээр <username>root</username> эрхээр 
 бичихийг зөвшөөрнө. Хэрэв <literal>-maproot=root</literal> тугийг тусгайлан зааж өгөөгүй бол, 
 хэдий алслагдсан систем дээрх хэрэглэгч <username>root</username> эрхтэй ч 
 экспортлогдсон файл систем дээр бичих эрхгүй болно.</para>
 
       <programlisting>/a  -maproot=root  host.example.com box.example.org</programlisting>
 
       <para>Харилцагч экспортлогдсон файл систем рүү хандахын 
 тулд эрх нь байх ёстой. Тухайн харилцагч <filename>/etc/exports</filename> 
 файл дотор бүртгэлтэй эсэхийг шалгаарай.</para>
 
       <para><filename>/etc/exports</filename> файл дотор мөр болгон нь 
 нэг файл системийг нэг хост руу экспортлох мэдээллийг 
 төлөөлнө. Алслагдсан хост аль нэг файл системийн хувьд 
 зөвхөн ганц удаа л тодорхойлогдсон байх ёстой ба үүнд харгалзах 
 ганцхан анхдагч бичлэг байж болно. Жишээ нь, <filename>/usr</filename> нь 
 нэг файл систем гэж бодъё. <filename>/etc/exports</filename> файл доторх 
 дараах бичлэгүүд нь буруу юм:</para>
 
       <programlisting># Invalid when /usr is one file system
 /usr/src   client
 /usr/ports client</programlisting>
 
       <para>Учир нь <filename>/usr</filename> гэсэн файл системийг <hostid>client</hostid> 
 гэсэн хост руу экспортолсон хоёр бичлэг байна. Энэ тохиолдолд 
 дараах форматаар бичвэл зөв болно:</para>
 
       <programlisting>/usr/src /usr/ports  client</programlisting>
 
       <para>Нэг хост руу экспортлогдож байгаа файл системийн хувьд 
 шинжүүдийг бүгдийг нэг мөрөнд жагсаан бичих ёстой. 
 Харилцагчийг зааж өгөөгүй мөрүүдийг энгийн хост гэж үзнэ. 
 Энэ нь файл системийг экспортлох боломжийг хязгаарлана, 
 гэвч энэ нь ихэнх хүмүүст хүнд асуудал биш байдаг.</para>
 
       <para>Дараагийн жишээн дээр <filename>/usr</filename> ба <filename>/exports</filename> 
 гэсэн дотоод файл системийг экспортолсон байна:</para>
 
       <programlisting># Export src and ports to client01 and client02, but only
 # client01 has root privileges on it
 /usr/src /usr/ports -maproot=root    client01
 /usr/src /usr/ports               client02
 # The client machines have root and can mount anywhere
 # on /exports. Anyone in the world can mount /exports/obj read-only
 /exports -alldirs -maproot=root      client01 client02
 /exports/obj -ro</programlisting>
 
       <para><filename>/etc/exports</filename> файл дотор гарсан 
 өөрчлөлтүүдийг хүчинтэй болгохын тулд, 
 өөрчлөлт орсон тухай бүрд <application>mountd</application> дэмонг 
 албадан <filename>/etc/exports</filename>-г дахин уншуулах хэрэгтэй болдог. 
 Үүний тулд эсвэл HUP дохиог ажиллаж байгаа дэмонд өгөх хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>kill -HUP `cat /var/run/mountd.pid`</userinput></screen>
 
       <para>эсвэл <command>mountd</command> &man.rc.8; скриптийг зохих параметрийн 
 хамт ажиллуулах хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/mountd onereload</userinput></screen>
 
       <para>rc скриптийг хэрэглэх зааврыг <xref linkend="configtuning-rcd"> хэсгээс 
 үзнэ үү.</para>
 
       <para>Бас нэг боломж нь, FreeBSD-г эхнээс нь ачаалж, бүх процессийг дахин 
 эхлүүлэх юм. Гэвч үүний тулд заавал системийг дахин ачаалах шаардлага байхгүй. 
 <username>root</username> эрхээр дараах тушаалуудыг өгснөөр зөвхөн хэрэгтэй процессуудаа 
 дахин эхлүүлэх боломжтой.</para>
 
       <para><acronym>NFS</acronym> сервер дээр:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>rpcbind</userinput>
 &prompt.root; <userinput>nfsd -u -t -n 4</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mountd -r</userinput></screen>
 
       <para><acronym>NFS</acronym> харилцагч дээр:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>nfsiod -n 4</userinput></screen>
 
       <para>Одоо алсын файл системийг холбоход бэлэн боллоо. 
 Доорх жишээнүүд дээр серверийн нэрийг <hostid>server</hostid>, 
 харилцагчийн нэрийг <hostid>client</hostid> гэж авсан болно. 
 Хэрэв та алсын файл системийг зөвхөн түр хугацаагаар холбох гэж байгаа 
 эсвэл тохиргоогоо шалгах гэж байгаа бол, харилцагч талд 
 <username>root</username> эрхээр дараах тушаалыг өгөхөд хангалттай:</para>
       <indexterm>
         <primary>NFS</primary>
         <secondary>холболт</secondary>
       </indexterm>
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount server:/home /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Энэ тушаалыг өгснөөр та сервер талд байгаа <filename>/home</filename> 
 гэсэн санг харилцагч талд байгаа <filename>/mnt</filename> сантай 
 холбох болно. Хэрэв бүх зүйл зөв тохируулагдсан бол, та харилцагч талын 
 <filename>/mnt</filename> сан дотор орж сервер дээр байгаа файлуудыг 
 харж чадах ёстой.</para>
 
       <para>Хэрэв систем шинээр ачаалах бүрд ямар нэг алсын 
 файл системийг холбох хүсэлтэй байгаа бол, 
 түүнийгээ <filename>/etc/fstab</filename> файл дотор нэмж бичих хэрэгтэй. 
 Жишээ нь:</para>
 
       <programlisting>server:/home	/mnt	nfs	rw	0	0</programlisting>
 
       <para>Боломжит бүх сонголтуудын талаар &man.fstab.5; заавар хуудаснаас үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Цоожлолт</title>
 
       <para>Зарим програмууд (ж.н. <application>mutt</application>) 
 зөв ажиллахын тулд файл цоожлолтыг шаарддаг. 
 <acronym>NFS</acronym>-н хувьд, <application>rpc.lockd</application>-г 
 файл цоожлолтонд хэрэглэж болно. Түүнийг идэвхжүүлэхийн тулд, 
 сервер болон харилцагч талд хоёуланд нь <filename>/etc/rc.conf</filename> 
 файл дотор дараах мөрүүдийг нэмж өгөх хэрэгтэй 
 (<acronym>NFS</acronym> сервер болон харилцагч талуудыг аль хэдийн тохируулчихсан 
 гэж үзэв):</para>
 
       <programlisting>rpc_lockd_enable="YES"
 rpc_statd_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Програмыг дараах байдалтай эхлүүлнэ:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/lockd start</userinput>
 &prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/statd start</userinput></screen>
 
       <para>Хэрэв <acronym>NFS</acronym> харилцагч болон <acronym>NFS</acronym> 
 сервер талуудын хооронд жинхэнэ файл цоожлолт хийгдэх 
 шаардлагагүй бол, <acronym>NFS</acronym> харилцагч талд &man.mount.nfs.8;-д 
 <option>-L</option> тохируулгыг өгөн дотоод цоожлолт хийлгэж болно. 
 Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.mount.nfs.8; заавар хуудаснаас үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Практик хэрэглээ</title>
 
       <para><acronym>NFS</acronym> нь олон практик хэрэглээтэй. Хамгийн элбэг 
 тохиолддог хэрэглээг доор жагсаав:</para>
 
       <indexterm>
         <primary>NFS</primary>
         <secondary>хэрэглээ</secondary>
       </indexterm>
       <itemizedlist>
         <listitem>
 	  <para>Олон машиныг нэг CDROM эсвэл төхөөрөмжийг дундаа 
 хэрэглэдэг байхаар зохион байгуулах. Энэ нь нэг програмыг 
 олон машин дээр суулгах хамгийн хямд, хялбар арга юм.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Том сүлжээний хувьд, бүх хэрэглэгчдийн гэрийн санг хадгалдаг 
 төвлөрсөн <acronym>NFS</acronym> серверийг тохируулах. Эдгээр гэрийн сангуудыг 
 дараа нь сүлжээний орчинд экспортолсноор хэрэглэгчид аль машин дээр 
 ажиллаж буйгаас үл хамааран өөрийн нэг л сан дотор ажиллах боломжтой 
 болно.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Олон машин дундаа нэг <filename>/usr/ports/distfiles</filename> 
 сантай байх. Ийм замаар, нэг портыг олон машин дээр суулгах 
 хэрэгтэй үед машин бүр дээр эх файлыг татаж авалгүйгээр хурдан суулгах 
 боломжтой болно.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-amd">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Вылий</firstname>
 	    <surname>Стилвэл</surname>
 	    <contrib>Хувь нэмрээ оруулсан </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Шерн</firstname>
 	    <surname>Лий</surname>
 	    <contrib>Дахин эмхтгэсэн </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Лодойсамбын </firstname>
 	    <surname>Баянзул</surname>
 	    <contrib>Орчуулсан </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
       <title><application>amd</application>-р автоматаар холбох нь</title>
 
       <indexterm><primary>amd</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>автоматаар холбогч дэмон</primary></indexterm>
 
       <para>&man.amd.8; (автоматаар холбогч дэмон)
 	нь алсын файл системийн файл эсвэл санд хэрэглэгч 
 хандах тухай бүрт уг файл системийг автоматаар холбодог. 
 Хэсэг хугацааны туршид идэвхгүй байгаа файл системийг 
 <application>amd</application> мөн автоматаар салгана. <application>amd</application>-г 
 хэрэглэснээр <filename>/etc/fstab</filename> дотор бичигддэг байнгын 
 холболтоос гадна, холболт хийх боломжийг олгодог.</para>
 
       <para><application>amd</application> нь өөрийгөө, <filename>/host</filename> ба <filename>/net</filename> 
 сангууд дээр NFS сервер байдлаар холбож ажиллах бөгөөд эдгээр 
 сангууд доторх файлд хандах үед, <application>amd</application> 
 харгалзах алсын холболтыг хайж олоод автоматаар холбох болно. 
 <filename>/net</filename> нь экспортлогдсон файл системийг 
 IP хаягаар нь холбоход, харин <filename>/host</filename> нь 
 хост нэрээр нь холбоход хэрэглэгдэнэ.</para>
 
       <para><filename>/host/foobar/usr</filename> сан доторх 
 файлд хандана гэдэг нь <application>amd</application>-г 
 <hostid>foobar</hostid> гэсэн хост дээр экспортлогдсон <filename>/usr</filename> 
 санг холбохын зааж өгнө.</para>
 
       <example>
 	<title>Экспортыг <application>amd</application>-р холбох</title>
 
 	<para>Алсын хост дээр байгаа боломжит холболтуудын 
 жагсаалтыг <command>showmount</command> тушаалын тусламжтай харж болно. 
 Жишээлбэл, <hostid>foobar</hostid> нэртэй хостын экспортыг харахын тулд:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>showmount -e foobar</userinput>
 Exports list on foobar:
 /usr                               10.10.10.0
 /a                                 10.10.10.0
 &prompt.user; <userinput>cd /host/foobar/usr</userinput></screen>
       </example>
 
       <para>Жишээн дээр үзүүлснээр <command>showmount</command> нь <filename>/usr</filename>-г 
 экспортлогдсон болохыг харуулж байна. <filename>/host/foobar/usr</filename> сан 
 дотор ороход, <application>amd</application> нь <hostid>foobar</hostid> гэсэн хост нэрийг 
 тайлахыг оролдох ба заасан санг холбоно.</para>
 
       <para><application>amd</application>-г эхлэл скриптүүдээр эхлүүлж болох ба 
 үүний тулд <filename>/etc/rc.conf</filename> файл дотор дараах мөрийг нэмэх хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>amd_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Мөн, <application>amd</application> програмд <varname>amd_flags</varname> тохируулгын 
 тусламжтай тугуудыг өгч болно. <varname>amd_flags</varname>-н анхдагч утга нь:</para>
 
       <programlisting>amd_flags="-a /.amd_mnt -l syslog /host /etc/amd.map /net /etc/amd.map"</programlisting>
 
       <para><filename>/etc/amd.map</filename> файл дотор экспортуудыг холбох анхдагч 
 тохируулгуудыг зааж өгсөн байна. <filename>/etc/amd.conf</filename> файл дотор 
 <application>amd</application>-н илүү дээд түвшний чанаруудыг тодорхойлж өгнө.</para>
 
       <para>Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.amd.8; ба &man.amd.conf.5; заавар хуудаснаас 
 үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-nfs-integration">
       <sect2info>
         <authorgroup>
           <author>
             <firstname>Жон</firstname>
             <surname>Линд</surname>
             <contrib>Хувь нэмрээ оруулсан </contrib>
           </author>
         </authorgroup>
         <authorgroup>
           <author>
             <firstname>Лодойсамбын</firstname>
             <surname>Баянзул</surname>
             <contrib>Орчуулсан </contrib>
           </author>
         </authorgroup>
 
       </sect2info>
       <title>Бусад системтэй нэгтгэхэд тохиолдох асуудлууд</title>
 
       <para>ISA PC системд зориулсан зарим Ethernet адаптерууд 
 учир дутагдалтай байдгаас сүлжээний орчинд ажиллахад, тэр дундаа 
 NFS-тэй ажиллахад нилээд асуудалтай байдаг. 
 Энэ асуудал зөвхөн FreeBSD-д тохиолддоггүй боловч FreeBSD систем үүнд нилээд 
 өртөмтгий байдаг.</para>
 
       <para>Энэ асуудал нь (FreeBSD) PC системийг өндөр үзүүлэлттэй машинуудтай (жишээлбэл, 
 Silicon Graphics, Inc.,  ба Sun Microsystems, Inc компаниудын хийсэн) 
 сүлжээнд холбох үед бараг үргэлж тохиолддог. NFS холболт хийхэд асуудалгүй, 
 зарим үйлдлүүдийг хийхэд амжилттай байх боловч, гаднаас ирж явж байгаа 
 хүсэлтүүдийг боловсруулж чадаж байгаа хэдий ч сервер гэнэт харилцагчид 
 хариу өгөхгүй болдог. Энэ асуудал мөн харилцагчийн хувьд, харилцагч 
 FreeBSD систем эсвэл ажлын машин байхаас үл шалтгаалан тохиолдоно. 
 Ихэнх системийн хувьд, нэгэнт ийм асуудалд орсон бол харилцагч талыг 
 ном ёсных нь дагуу унтраах боломжгүй болдог. Ганц авдаг арга хэмжээ бол системийг 
 хүчээр унтрааж асаах юм. Учир нь, NFS-н энэ асуудал одоо хир нь шийдэгдээгүй 
 байна.</para>
 
       <para>Хэдийгээр <quote>зөв</quote> шийдэл бол 
 FreeBSD системд тохирох илүү өндөр үзүүлэлттэй, илүү багтаамжтай 
 Ethernet адаптерийг олж авах боловч, 
 боломжит ажиллагааг хангахын тулд нэг арга байна. 
 Хэрэв FreeBSD систем нь <emphasis>сервер</emphasis> бол, харилцагч талаас 
 холболт хийхдээ <option>-w=1024</option> тохируулгыг оруулж өгөх явдал юм. 
 Хэрэв FreeBSD систем нь <emphasis>харилцагч</emphasis> бол, NFS файл системтэй 
 холбогдохдоо <option>-r=1024</option> тохируулгыг хэрэглэх юм. 
 Эдгээр тохируулгуудыг автомат холболтын хувьд 
 <filename>fstab</filename> бичлэгийн дөрөв дэх талбарыг ашиглан, 
 гар аргаар холболт хийх бол &man.mount.8; тушаалын <option>-o</option> 
 параметрыг ашиглан зааж өгч болно.</para>
 
       <para>NFS сервер болон харилцагчид өөр өөр сүлжээнд 
 байхад гардаг өөр нэг асуудлыг энэ асуудалтай 
 хольж хутгах тохиолдол байдгийг энд дурдах нь зүйтэй болов уу. 
 Хэрэв тийм бол, чиглүүлэгчид шаардлагатай <acronym>UDP</acronym> 
 мэдээллийг дамжуулж чадаж байгаа эсэхийг 
 <emphasis>нягталж</emphasis> үзээрэй. Үгүй бол, өөр юу ч хийлээ гээд 
 та үр дүнд хүрч чадахгүй.</para>
 
       <para>Дараах жишээн  дээр, <hostid>fastws</hostid> нь өндөр үзүүлэлттэй 
 ажлын машины хост (интерфэйс) нэр, <hostid>freebox</hostid> нь 
 бага үзүүлэлттэй Ethernet адаптертай FreeBSD системийн 
 нэр юм. Мөн, <filename>/sharedfs</filename> нь экспортлогдох гэж байгаа NFS 
 файл систем (&man.exports.5;-г үз), ба <filename>/project</filename> нь 
 харилцагч талын экспортлогдсон файл системийг холбох цэг байх болно. 
 Аль ч тохиолдолд, <option>hard</option> эсвэл <option>soft</option> ба <option>bg</option> 
 зэрэг нэмэлт тохируулгууд таны хувьд хэрэгтэй байж болох юм.</para>
 
       <para>FreeBSD системийг (<hostid>freebox</hostid>) <hostid>freebox</hostid> дээр 
 <filename>/etc/fstab</filename> дотор харилцагч байдлаар зааж өгөх жишээ:</para>
 
       <programlisting>fastws:/sharedfs /project nfs rw,-r=1024 0 0</programlisting>
 
       <para><hostid>freebox</hostid> дээр гараар холбохдоо:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t nfs -o -r=1024 fastws:/sharedfs /project</userinput></screen>
 
       <para>FreeBSD системийг (<hostid>freebox</hostid>) <hostid>fastws</hostid> дээр 
   <filename>/etc/fstab</filename> дотор сервер байдлаар зааж өгөх жишээ:</para>
 
       <programlisting>freebox:/sharedfs /project nfs rw,-w=1024 0 0</programlisting>
 
       <para><hostid>fastws</hostid> дээр гараар холбохдоо:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t nfs -o -w=1024 freebox:/sharedfs /project</userinput></screen>
 
       <para>Бараг бүх 16-битийн Ethernet адаптерийн хувьд 
 унших ба бичих хэмжээн дээр дээрх байдлаар хязгаарлалт 
 хийлгүйгээр ажиллах боломжтой байдаг.</para>
 
       <para>Сонирхсон улсуудад толилуулахад, дээрх алдаа гарахад 
 чухам юу тохиолддог, яагаад засагдах боломжгүй болох талаар 
 дор тайлбарлав. NFS нь голчлон 8&nbsp;K (хэдийгээр илүү бага хэмжээтэй 
 хэсэг дээр ажиллаж чадах боловч) хэмжээтэй <quote>блок</quote>ууд дээр 
 ажилладаг. Хамгийн урт Ethernet пакет 1500&nbsp;байт орчим байх ба, 
 NFS <quote>блок</quote> нь хэд хэдэн Ethernet пакетуудад хуваагдах 
 хэрэгтэй болдог. Дээд түвшний програмын хувьд 
 энэ нь нэг нэгж хэвээр байх ба хүлээж аваад, нийлүүлээд, бататгал 
 хийхэд ч мөн нэг нэгж хэвээр байдаг. Өндөр үзүүлэлттэй ажлын машинууд 
 NFS нэгжийг бүрдүүлж байгаа тэдгээр пакетуудыг стандартад 
 заасны дагуу аль болох ойрхон ойрхон, нэг нэгээр нь цувуулж 
 гаргана. Жижиг, бага багтаамжтай картууд дээр, дээд түвшний програмд 
 дамжуулахаас өмнө сүүлийн пакет нь өмнөх пакетаа дарснаар 
 тухайн нэгжийг буцааж нийлүүлж, бататгах боломжгүй болно. 
 Үүнээс болж, ажлын машины болзоот хугацаа дуусаж бүхэл бүтэн 8&nbsp;K 
 нэгжийг дахин дамжуулах болно. Энэ үйл ажиллагаа дахин дахин хязгааргүй 
 давтагдах болно.</para>
 
       <para>Нэгжийн хэмжээг Ethernet пакетийн хэмжээнээс бага 
 байлгаснаар, бид Ethernet пакет тус бүрийг бататгаж 
 мухардалд орохоос сэргийлж чадна.</para>
 
       <para>Өндөр үзүүлэлттэй ажлын машинууд PC систем рүү өгөгдлийг 
 цацсаар байх үед давхцал үүссээр байх боловч, илүү сайн карт 
 ашигласнаар NFS <quote>нэгж</quote>ийн хувьд заавал тийм давхцал үүсэх 
 албагүй болно. Давхцал үүссэн тохиолдолд, түүнд өртсөн нэгжийг 
 дахин дамжуулах ба түүнийг хүлээн авч, нийлүүлж, бататгах боломж өндөртэй.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-nis">
     <sect1info>
       <authorgroup>
         <author>
           <firstname>Билл</firstname>
       	  <surname>Свингл</surname>
 	  <contrib>Бичсэн </contrib>
          </author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Эрик</firstname>
 	  <surname>Огрен</surname>
 	  <contrib>Сайжруулсан </contrib>
 	</author>
 	<author>
 	  <firstname>Удо</firstname>
 	  <surname>Эрделхофф</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
         <author>
           <firstname>Лодойсамбын</firstname>
       	  <surname>Баянзул</surname>
 	  <contrib>Орчуулсан </contrib>
          </author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <title>Сүлжээний Мэдээллийн Систем (NIS/YP)</title>
 
     <sect2>
       <title>Энэ юу вэ?</title>
       <indexterm><primary>NIS</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>Solaris</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>HP-UX</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>AIX</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>Linux</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>NetBSD</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>OpenBSD</primary></indexterm>
 
       <para><acronym role="Network Information System">NIS</acronym>,
         нь Network Information Services буюу Сүлжээний Мэдээллийн Үйлчилгээнүүд 
 гэсэн үгийн товчлол бөгөөд &unix; (анхандаа &sunos;) системүүдийн 
 удирдлагыг төвлөрүүлэх зорилгоор Sun Microsystems анх хөгжүүлсэн. 
 Одоо энэ салбарын үндсэн стандарт болжээ; бүх гол &unix; төрлийн системүүд 
 (&solaris;, HP-UX, &aix;, Линукс, NetBSD, OpenBSD, FreeBSD, гэх мэт) <acronym role="Network Information
         System">NIS</acronym>-г дэмждэг.</para>
 
       <indexterm><primary>шар хуудас</primary><see>NIS</see></indexterm>
 
       <para><acronym role="Network Information System">NIS</acronym> анх Yellow Pages буюу Шар Хуудас 
 гэсэн нэртэй байсан боловч худалдааны тэмдгийн асуудлаас болж 
 Sun нэрийг нь сольсон. Хуучин нэр (ба yp) нь одоо хир нь хэрэглэгдсээр байдаг.</para>
 
       <indexterm>
         <primary>NIS</primary>
         <secondary>домэйнууд</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Энэ нь RPC дээр үндэслэсэн, нэг NIS домэйнд байгаа 
 бүлэг машинууд дундаа адилхан тохиргооны файлтай боломжийг 
 олгодог харилцагч/сервер систем юм. Үүний тусламжтай 
 системийн администратор NIS харилцагч системийг 
 зайлшгүй байх үндсэн тохиргоотойгоор үүсгэх, тохиргооны өгөгдлийг 
 нэг дор нэмэх, хасах, өөрчлөх зэрэг үйлдлүүдийг хийх 
 боломжтой болдог.</para>
 
       <indexterm><primary>Windows NT</primary></indexterm>
 
       <para>Энэ нь &windowsnt;-н домэйн системтэй төстэй. 
 Хэдийгээр тэдгээрийн дотоод ажиллагаа нь ердөө ч адилхан биш боловч 
 үндсэн үүргийг нь адилтгаж болох юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Таны мэдэж байх ёстой Нэр томъёо/Процессууд</title>
 
       <para>NIS сервер эсвэл NIS харилцагч байдлаар ажилладаг NIS-г FreeBSD дээр 
 зохион байгуулахын тулд нилээд хэдэн нэр томъёо, чухал хэрэглэгчийн 
 процессуудтай та тааралдах болно:</para>
 
       <indexterm>
 	<primary><application>rpcbind</application></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
 	<primary><application>portmap</application></primary>
       </indexterm>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	<colspec colwidth="1*">
 	<colspec colwidth="3*">
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Нэр томъёо</entry>
 	      <entry>Тайлбар</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>NIS домэйн нэр</entry>
 
 	      <entry>NIS мастер сервер болон түүний бүх харилцагчид 
 (түүний зарц серверийг оруулаад) бүгд NIS домэйн нэртэй байна. 
 &windowsnt;-н домэйн нэртэй адилаар, NIS домэйн нэр <acronym>DNS</acronym>-тэй 
 ямар ч хамаагүй.</entry>
 	    </row>
 	    <row>
 	      <entry><application>rpcbind</application></entry>
 
 	      <entry><acronym>RPC</acronym>-г (Remote Procedure Call буюу Алсын Процедур Дуудах, NIS-н 
 ашигладаг сүлжээний протокол) идэвхтэй байлгахын тулд заавал ажиллаж 
 байх ёстой. Хэрэв <application>rpcbind</application> ажиллахгүй бол, 
 NIS сервер ажиллуулах, NIS харилцагч болох боломжгүй.</entry>
 	    </row>
 	    <row>
 	      <entry><application>ypbind</application></entry>
 
 	      <entry>NIS харилцагчийг NIS сервертэй <quote>холбоно</quote>. 
 NIS домэйн нэрийг системээс авч, <acronym>RPC</acronym> ашиглан сервертэй холбоно. 
 <application>ypbind</application> нь NIS орчны харилцагч-серверийн харилцааны цөм нь болж 
 өгдөг; Хэрэв харилцагчийн машин дээр <application>ypbind</application> үхвэл, 
 NIS сервер рүү хандах боломжгүй болно.</entry>
 	    </row>
 	    <row>
 	      <entry><application>ypserv</application></entry>
 	      <entry>Зөвхөн NIS сервер дээр ажиллаж байх ёстой; 
 энэ бол NIS сервер процесс өөрөө юм. Хэрэв &man.ypserv.8; үхвэл, 
 сервер NIS хүсэлтэд хариу өгөх боломжгүй болно (магадгүй, 
 түүний үүргийг үргэлжлүүлэх зарц сервер байгаа байх). Зарим 
 NIS-н хувьд (FreeBSD-гийх биш), анх холбогдож байсан сервер байхгүй болбол 
 өөр сервертэй холбоо тогтоохыг оролддоггүй хувилбарууд байдаг. 
 Ихэнхдээ, ийм үед ганц тус болох зүйл бол сервер процессийг 
 дахин эхлүүлэх (эсвэл серверийг бүхлээр нь), эсвэл харилцагч талын 
 <application>ypbind</application> процессийг дахин эхлүүлэх юм.</entry>
 	    </row>
 	    <row>
 	      <entry><application>rpc.yppasswdd</application></entry>
 	      <entry>Зөвхөн NIS эзэн сервер дээр ажиллаж байх ёстой өөр 
 нэг процесс; Энэ дэмон NIS харилцагч нарыг өөрсдийн нэвтрэх үгийг 
 солих боломжийг олгоно. Хэрэв энэ дэмон ажиллахгүй бол, 
 хэрэглэгчид NIS эзэн сервер рүү нэвтэрч орон тэнд нэвтрэх үгээ солих 
 хэрэгтэй болно.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
       <!-- XXX Missing: rpc.ypxfrd (not important, though) May only run
       on the master -->
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Хэрхэн ажилладаг вэ?</title>
 
       <para>NIS орчинд гурван төрлийн хост байна: 
 эзэн сервер, зарц сервер, ба харилцагч. Серверүүд нь 
 хостуудын тохиргооны мэдээллийг хадгалсан агуулахын үүргийг 
 гүйцэтгэнэ. Эзэн сервер энэ мэдээллийн бүрэн эрхтэй хуулбарыг 
 хадгалж байдаг бол, зарц сервер нь энэ мэдээллийн хуулбарыг 
 нөөцөнд хадгалж байдаг. Серверүүд харилцагчдыг эдгээр мэдээллээр 
 хангана.</para>
 
       <para>Олон файлд байгаа мэдээллийг энэ маягаар хуваалцаж хэрэглэнэ. 
 <filename>master.passwd</filename>, <filename>group</filename>, ба <filename>hosts</filename> гэсэн файлуудыг 
 ихэвчлэн NIS тусламжтай хуваалцана. Эдгээр файлд байдаг мэдээлэл 
 харилцагч талын нэг процессод хэрэгтэй боллоо гэхэд түүнийг өөрийн дотоодоос 
 хайхын оронд түүнд оноогдсон NIS серверээс асуулга хийнэ.</para>
 
       <sect3>
         <title>Машины төрөл</title>
 
         <itemizedlist>
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 	    <secondary>эзэн сервер</secondary>
 	  </indexterm>
           <listitem>
             <para><emphasis>NIS эзэн сервер</emphasis>. Энэ сервер, &windowsnt;-н анхдагч 
 домэйн сервер хянагчийн нэг адил, NIS харилцагчдын хэрэгцээний бүх файлуудыг 
 агуулсан байна. <filename>passwd</filename>, <filename>group</filename> ба NIS харилцагчийн хэрэглэх 
 бусад олон файлууд эзэн сервер дээр байна.</para>
 
             <note><para>Нэг машин нэгээс олон NIS домэйны хувьд NIS эзэн 
 сервер байж болно. Гэхдээ, энд бид бага хэмжээний NIS орчны талаар 
 ярилцах тул энэ талаар энд үзэхгүй.</para></note>
           </listitem>
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 	    <secondary>зарц сервер</secondary>
 	  </indexterm>
           <listitem>
             <para><emphasis>NIS зарц сервер</emphasis>. &windowsnt;-н нөөц домэйн хянагчтай адилаар, 
 NIS зарц сервер нь NIS эзэн серверийн өгөгдлийн файлын хуулбарыг хадгална. 
 NIS зарц серверүүд нь нөөцөнд байдаг. Тэдгээр нь мөн эзэн серверийн 
 ачааллыг хуваалцаж байдаг: NIS Харилцагчид нь хамгийн түрүүнд хариу өгсөн 
 серверт холбогдох ба үүний тоонд зарц серверүүд ч бас орно.</para>
           </listitem>
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 	    <secondary>харилцагч</secondary>
 	  </indexterm>
           <listitem>
             <para><emphasis>NIS харилцагч</emphasis>.  NIS харилцагч нь ихэнх 
 &windowsnt; ажлын машины адилаар, NIS серверт шалгуулж (эсвэл &windowsnt; ажлын 
 машины хувьд &windowsnt; домэйн хянагчид) нэвтэрнэ.</para>
           </listitem>
         </itemizedlist>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>NIS/YP-г хэрэглэх нь</title>
 
       <para>Энэ хэсэгт жишээ NIS орчныг үүсгэх болно.</para>
 
       <sect3>
         <title>Төлөвлөх</title>
 
         <para>Та өөрийгөө нэгэн их сургуулийн жижигхэн лабораторын 
 администратор гэж бод. Энэ лаб 15 FreeBSD машинаас бүрдэх ба 
 одоогоор төвлөрсөн удирдлага байхгүй; машин бүр өөрийн 
 <filename>/etc/passwd</filename> ба <filename>/etc/master.passwd</filename> файлуудтай. Эдгээр файлуудыг 
 адилхан байлгахын тулд гараараа зөөж тавьдаг; одоогийн байдлаар лабораторид шинэ 
 хэрэглэгч нэмэхийн тулд, бүх 15 машин дээр нэг бүрчлэн <command>adduser</command> 
 тушаалыг оруулах хэрэгтэй байгаа. Мэдээж үүнийг өөрчлөх хэрэгтэй, 
 иймээс та лабораторидоо NIS хэрэглэхээр боллоо. Машинуудаасаа хоёрыг 
 нь сервер болгохоор сонгож авлаа.</para>
 
         <para>Тиймээс, лабораторын тохиргоо дараах байдалтай байна:</para>
 
         <informaltable frame="none" pgwide="1">
           <tgroup cols="3">
             <thead>
               <row>
                 <entry>Машины нэр</entry>
                 <entry>IP хаяг</entry>
                 <entry>Машины үүрэг</entry>
               </row>
             </thead>
             <tbody>
               <row>
                 <entry><hostid>ellington</hostid></entry>
                 <entry><hostid role="ipaddr">10.0.0.2</hostid></entry>
                 <entry>NIS эзэн</entry>
               </row>
               <row>
                 <entry><hostid>coltrane</hostid></entry>
                 <entry><hostid role="ipaddr">10.0.0.3</hostid></entry>
                 <entry>NIS зарц</entry>
               </row>
               <row>
                 <entry><hostid>basie</hostid></entry>
                 <entry><hostid role="ipaddr">10.0.0.4</hostid></entry>
                 <entry>Факультетийн ажлын машин</entry>
               </row>
               <row>
                 <entry><hostid>bird</hostid></entry>
                 <entry><hostid role="ipaddr">10.0.0.5</hostid></entry>
                 <entry>Харилцагч машин</entry>
               </row>
               <row>
                 <entry><hostid>cli[1-11]</hostid></entry>
                 <entry><hostid role="ipaddr">10.0.0.[6-17]</hostid></entry>
                 <entry>Бусад харилцагч машинууд</entry>
               </row>
             </tbody>
           </tgroup>
         </informaltable>
 
         <para>Хэрэв та NIS зураглалыг анх удаа хийж байгаа бол, 
 хаанаас эхлэхээ эхлээд сайн бодох хэрэгтэй. Сүлжээ чинь ямар ч 
 хэмжээтэй байж болно, гол нь хэд хэдэн сонголт хийх хэрэгтэй.</para>
 
         <sect4>
           <title>NIS Домэйн Нэрийг сонгох нь</title>
 
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 	    <secondary>домэйннэр</secondary>
 	  </indexterm>
           <para>Өөрийн тань байнга хэрэглэдэг <quote>домэйн нэр</quote> байж болохгүй. 
 Залруулж хэлбэл <quote>NIS домэйн нэр</quote> байх ёстой. Харилцагч мэдээлэл 
 олж авахын тулд хүсэлтээ цацах үед NIS домэйн нэрийг хэрэглэнэ. 
 Үүгээр нэг сүлжээнд байгаа олон серверүүд хэн нь хэний асуултанд хариулах 
 ёстойгоо мэдэж авна. NIS домэйн нэрийг хоорондоо ямар нэг байдлаар 
 хамаатай бүлэг хостын нэр гэж ойлгож болно.</para>
 
 	  <para>Зарим байгууллагууд өөрийн Интернэтийн домэйн нэрийг 
 NIS домэйн нэрээр хэрэглэх нь байдаг. Энэ нь сүлжээний ямар нэг асуудлыг 
 задлан шинжлэх явцад түвэг удах тул энэ аргыг зөвлөдөггүй. NIS домэйн нэр нь 
 сүлжээний орчинд цор ганц байх ёстой бөгөөд төлөөлж байгаа бүлэг машинаа онцолсон 
 нэр байвал дөхөм байдаг. Жишээлбэл, Acme Inc. компаний Урлагийн хэлтэс <quote>acme-art</quote> 
 гэсэн NIS домэйнтой байж болох юм. Бид өөрсдийн жишээндээ <literal>test-domain</literal> гэсэн 
 домэйн нэрийг авлаа.</para>
 
 	  <indexterm><primary>SunOS</primary></indexterm>
           <para>Гэвч, зарим үйлдлийн системүүд (цохон дурдвал &sunos;) 
 өөрийн NIS домэйн нэрийг Интернэт домэйн нэрээр хэрэглэдэг. 
 Хэрэв таны сүлжээний нэг болон түүнээс дээш тооны машин 
 ийм асуудалтай бол, та Интернэт домэйн нэрээ NIS домэйндоо хэрэглэх 
 <emphasis>ёстой</emphasis>.</para>
         </sect4>
 
         <sect4>
           <title>Серверт тавигдах шаардлагууд</title>
 
 	  <para>NIS серверт зориулсан машин сонгон авахдаа 
 анхаарах хэд хэдэн зүйлс бий. NIS-тэй холбоотой нэг учир дутагдалтай 
 зүйл бол харилцагчдын серверээс хамаарах хамаарал юм. Хэрэв 
 харилцагч өөрийн NIS домэйныг асуухаар сервертэй холбогдож чадахгүй бол, 
 тэр машин ашиглагдах боломжгүй болдог. Хэрэглэгч болон бүлгийн мэдээлэл 
 дутуугаас ихэнх системүүд түр хугацаанд зогсдог. Тиймээс, дахин дахин 
 асааж унтраалгаад байхааргүй, эсвэл туршилтад хэрэглэгдэхээр 
 машиныг сонгох хэрэгтэй. NIS сервер нь тусдаа, зөвхөн NIS серверт зориулагдсан 
 машин байх ёстой. Хэрэв ачаалал багатай сүлжээнд ажиллаж байгаа бол, 
 NIS серверийг өөр үйлчилгээ ажиллаж байгаа машин дээр тавьж болох талтай. 
 Хамгийн гол нь NIS сервер чинь ажиллахгүй болбол, <emphasis>бүх</emphasis> NIS харилцагчид чинь 
 мөн ажиллахгүй болохыг санаарай.</para>
         </sect4>
       </sect3>
 
       <sect3>
         <title>NIS Серверүүд</title>
 
 	<para>Бүх NIS мэдээлэл он цагийн дарааллаараа 
 NIS эзэн сервер дээр хадгалагдаж байдаг. 
 Энэ мэдээллийг хадгалж байгаа өгөгдлийн санг NIS буулгалт гэж нэрлэнэ. 
 FreeBSD-д, эдгээр буулгалтууд <filename>/var/yp/[domainname]</filename> файл дотор байрлана. 
 <filename>[domainname]</filename> нь NIS домэйн нэр болно. Нэг NIS сервер хэд хэдэн 
 домэйныг зэрэг агуулж чадах тул домэйн тус бүрт зориулсан хэд хэдэн 
 ийм сан байж болно. Домэйн бүр өөрийн гэсэн буулгалтуудтай байна.</para>
 
 	<para>NIS эзэн болон зарц серверүүд бүх NIS хүсэлтийг <command>ypserv</command> дэмоны 
 тусламжтай удирдаж явуулна. <command>ypserv</command> нь NIS харилцагч нараас 
 ирж буй хүсэлтийг хүлээн авч, домэйныг хөрвүүлэн, уг домэйн нэрд харгалзах 
 өгөгдлийн файлын замыг хайж олоод, өгөгдлийг буцаан харилцагчид дамжуулах үүрэгтэй.</para>
 
         <sect4>
 	  <title>NIS Эзэн Серверийг зохион байгуулах нь</title>
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 	    <secondary>серверийн тохиргоо</secondary>
 	  </indexterm>
 	  <para>Эзэн NIS серверийг зохион байгуулах нь харьцангуй 
 ойлгомжтой. FreeBSD нь бэлэн NIS суучихсан ирдэг. Зөвхөн <filename>/etc/rc.conf</filename> 
 файл дотор дараах мөрүүдийг нэмэхэд л хангалттай, үлдсэнийг нь 
 FreeBSD таны өмнөөс хийгээд өгөх болно.</para>
 
           <procedure>
             <step>
               <para><programlisting>nisdomainname="test-domain"</programlisting>
                 Энэ мөр сүлжээ асахад (жишээ нь, систем дахин ачаалсны дараа) 
 NIS домэйн нэрийг <literal>test-domain</literal> болгоно.</para>
             </step>
             <step>
               <para><programlisting>nis_server_enable="YES"</programlisting>
                 Энэ мөр нь сүлжээ асахад NIS сервер процессуудыг 
 асаахыг хэлж өгнө.</para>
             </step>
             <step>
               <para><programlisting>nis_yppasswdd_enable="YES"</programlisting>
                 Энэ мөр нь <command>rpc.yppasswdd</command> дэмонг идэвхжүүлнэ. Дээр хэлсэнчлэн, 
 энэ дэмон нь харилцагч машин дээрээс хэрэглэгч өөрийн NIS нэвтрэх 
 үгийг солих боломжтой болгодог.</para>
             </step>
           </procedure>
 
           <note>
             <para>Таны NIS тохиргооноос хамааран, нэмэлт мөрүүдийг оруулах 
 хэрэгтэй болж магадгүй. <link
               linkend="network-nis-server-is-client">NIS сервер мөртлөө давхар NIS 
 харилцагч серверийн тухай хэсгээс</link>, доор, дэлгэрэнгүй 
 мэдээллийг авна уу.</para>
           </note>
 
           <para>Одоо, супер хэрэглэгчийн эрхээр <command>/etc/netstart</command> 
 тушаалыг өгөх л үлдлээ. Энэ нь таны <filename>/etc/rc.conf</filename> файл дотор 
 тодорхойлж өгсөн утгуудыг ашиглан бүх зүйлсийг таны өмнөөс 
 хийх болно.</para>
         </sect4>
 
         <sect4>
           <title>NIS Буулгалтуудыг эхлүүлэх нь</title>
           <indexterm>
             <primary>NIS</primary>
             <secondary>буулгалтууд</secondary>
           </indexterm>
           <para><emphasis>NIS буулгалтууд</emphasis> нь өгөгдлийн сангийн 
 файлууд бөгөөд <filename>/var/yp</filename> сан дотор хадгалагдана. 
 Тэдгээрийг NIS эзэн серверийн <filename>/etc</filename> сан дотор байгаа 
 <filename>/etc/master.passwd</filename> файлаас бусад тохиргооны файлуудаас үүсгэдэг.
 Энэ нь их учиртай. Мэдээж та өөрийн <username>root</username> болон удирдах 
 эрхтэй дансуудынхаа нэвтрэх үгийг NIS домэйн дахь бүх сервер дээр 
 тарааж тавих хүсэлгүй байгаа биз дээ. Тиймээс, 
 NIS буулгалтуудыг эхлүүлэхийн өмнө, дараах зүйлсийг хийх хэрэгтэй:</para>
 
           <screen>&prompt.root; <userinput>cp /etc/master.passwd /var/yp/master.passwd</userinput>
 &prompt.root; <userinput>cd /var/yp</userinput>
 &prompt.root; <userinput>vi master.passwd</userinput></screen>
 
           <para>Системийн дансуудад хамаарах мөрүүдийг (<username>bin</username>,
             <username>tty</username>, <username>kmem</username>,
             <username>games</username>, гэх мэт), мөн NIS харилцагч дээр тарааж 
 тавих хүсэлгүй байгаа дансуудад хамаарах мөрүүдийг (жишээлбэл 
 <username>root</username> ба бусад UID 0 (супер хэрэглэгчийн) дансууд) бүгдийг 
 устгах хэрэгтэй.</para>
 
           <note><para><filename>/var/yp/master.passwd</filename> файл бүлгийн болон нийтийн хувьд 
 унших эрхгүй (600 төлөв) байгааг нягтална уу! Шаардлагатай бол 
 <command>chmod</command> тушаалыг хэрэглээрэй.</para></note>
 
 	  <indexterm><primary>Tru64 UNIX</primary></indexterm>
 
           <para>Дээр дурдсаныг гүйцэтгэж дууссаны дараа, 
 сая NIS буулгалтуудыг эхлүүлнэ! FreeBSD нь танд үүнийг хийж өгөх 
 <command>ypinit</command> нэртэй скриптийг (холбогдох заавар хуудаснаас 
 дэлгэрэнгүй мэдээллийг авна уу) агуулж байдаг. 
 Энэ скрипт ихэнх &unix; үйлдлийн системд байдаг боловч, 
 заримд нь байхгүй байх тохиолдол бий. 
 Digital UNIX/Compaq Tru64 UNIX дээр энэ скрипт <command>ypsetup</command> гэсэн 
 нэртэй байдаг. Бид NIS эзэн серверийн хувьд буулгалтуудыг 
 үүсгэж байгаа тул <command>ypinit</command> тушаалыг <option>-m</option> 
 тохируулгын хамт өгнө. Дээрх алхмуудыг бүгдийг хийсний дараа, 
 NIS буулгалтуудыг үүсгэхдээ дараах тушаалыг өгнө:</para>
 
           <screen>ellington&prompt.root; <userinput>ypinit -m test-domain</userinput>
 Server Type: MASTER Domain: test-domain
 Creating an YP server will require that you answer a few questions.
 Questions will all be asked at the beginning of the procedure.
 Do you want this procedure to quit on non-fatal errors? [y/n: n] <userinput>n</userinput>
 Ok, please remember to go back and redo manually whatever fails.
 If you don't, something might not work.
 At this point, we have to construct a list of this domains YP servers.
 rod.darktech.org is already known as master server.
 Please continue to add any slave servers, one per line. When you are
 done with the list, type a &lt;control D&gt;.
 master server   :  ellington
 next host to add:  <userinput>coltrane</userinput>
 next host to add:  <userinput>^D</userinput>
 The current list of NIS servers looks like this:
 ellington
 coltrane
 Is this correct?  [y/n: y] <userinput>y</userinput>
 
 [..output from map generation..]
 
 NIS Map update completed.
 ellington has been setup as an YP master server without any errors.</screen>
 
           <para><command>ypinit</command> нь <filename>/var/yp/Makefile.dist</filename>-с 
 <filename>/var/yp/Makefile</filename>-г үүсгэсэн байх ёстой. 
 Үүсэхдээ, энэ файл таныг ганц NIS сервертэй орчинд 
 зөвхөн FreeBSD машинуудтай ажиллаж байна гэж үзнэ. 
 <literal>test-domain</literal> нь зарц сервертэй тул, 
 та <filename>/var/yp/Makefile</filename> файлыг засах хэрэгтэй:</para>
 
           <screen>ellington&prompt.root; <userinput>vi /var/yp/Makefile</userinput></screen>
 
 	  <para>Доорх мөрийг далдлах хэрэгтэй</para>
 
 	  <programlisting>NOPUSH = "True"</programlisting>
 
 	  <para>(хэрэв далдлагдаагүй бол).</para>
         </sect4>
 
         <sect4>
 	  <title>NIS Зарц Серверийг зохион байгуулах нь</title>
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 	    <secondary>зарц сервер</secondary>
 	  </indexterm>
 	  <para>NIS зарц серверийг зохион байгуулах нь 
 эзэн серверийг зохион байгуулахаас ч хялбар байдаг. 
 Зарц сервер рүү нэвтэрч ороод түрүүн хийсэн шигээ 
 <filename>/etc/rc.conf</filename> файлыг засах хэрэгтэй. 
 Ганц ялгаа нь <command>ypinit</command> тушаалыг өгөхдөө 
 <option>-s</option> тохируулгыг өгнө. <option>-s</option> тохируулга нь 
 NIS эзэн серверийн нэрийг хамт оруулахыг шаардах тул бидний 
 тушаалын мөр дараах байдалтай байна:</para>
 
   <screen>coltrane&prompt.root; <userinput>ypinit -s ellington test-domain</userinput>
 
 Server Type: SLAVE Domain: test-domain Master: ellington
 
 Creating an YP server will require that you answer a few questions.
 Questions will all be asked at the beginning of the procedure.
 
 Do you want this procedure to quit on non-fatal errors? [y/n: n]  <userinput>n</userinput>
 
 Ok, please remember to go back and redo manually whatever fails.
 If you don't, something might not work.
 There will be no further questions. The remainder of the procedure
 should take a few minutes, to copy the databases from ellington.
 Transferring netgroup...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring netgroup.byuser...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring netgroup.byhost...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring master.passwd.byuid...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring passwd.byuid...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring passwd.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring group.bygid...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring group.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring services.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring rpc.bynumber...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring rpc.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring protocols.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring master.passwd.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring networks.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring networks.byaddr...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring netid.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring hosts.byaddr...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring protocols.bynumber...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring ypservers...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring hosts.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 
 coltrane has been setup as an YP slave server without any errors.
 Don't forget to update map ypservers on ellington.</screen>
 
 	  <para>Одоо <filename>/var/yp/test-domain</filename> нэртэй сан 
 үүссэн байх ёстой. NIS эзэн серверийн буулгалтуудын хуулбарууд 
 энэ сан дотор байх ёстой. Эдгээр файлууд шинэчлэгдэж 
 байгаа эсэхийг нягтлаж байх хэрэгтэй. 
 Таны зарц серверийн <filename>/etc/crontab</filename> доторх дараах мөрүүд 
 үүнийг хийх болно:</para>
 
 	  <programlisting>20      *       *       *       *       root   /usr/libexec/ypxfr passwd.byname
 21      *       *       *       *       root   /usr/libexec/ypxfr passwd.byuid</programlisting>
 
 	  <para>Энэ хоёр мөр нь зарц сервер өөрийн буулгалтуудыг 
 эзэн сервертэй ижилхэн байлгахыг хүчилнэ. Хэдийгээр 
 эдгээр мөрүүдийг заавал хэрэглэх шаардлагагүй боловч, 
 эзэн сервер өөрийх нь NIS буулгалтад гарсан өөрчлөлтүүд 
 зарц серверүүдийн хувьд дамжигдсан эсэхийг шалгадаг,
 нэвтрэх үгийн тухай мэдээлэл нь системийн хувьд амин чухал зэргээс 
 дээрх шинэчлэлтийг хүчлэх нь зүгээр.</para>
 
           <para>Одоо, зарц сервер талд мөн <command>/etc/netstart</command> тушаалыг өгч 
 NIS серверийг ажиллуулна.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3>
         <title>NIS Харилцагчид</title>
 
 	<para>NIS харилцагч нь <command>ypbind</command> дэмоны тусламжтай 
 тодорхой нэг NIS сервертэй холбоо тогтооно. <command>ypbind</command> 
 системийн анхдагч домэйныг шалгах ба (<command>domainname</command> тушаалаар 
 өгөгдсөн), дотоод сүлжээнд RPC хүсэлтийг цацаж эхлэнэ. 
 Эдгээр хүсэлтүүд нь <command>ypbind</command>-н холбоо тогтоох гэж байгаа 
 домэйн нэрийг зааж өгнө. Хэрэв тухайн домэйнд 
 үйлчлэхээр тохируулагдсан сервер дээрх хүсэлтийг 
 хүлээн авбал, <command>ypbind</command>-д хариу өгөх ба хариуг  хүлээж авсан 
 тал серверийн хаягийг тэмдэглэж авна. Хэрэв хэд хэдэн сервер 
 хариу өгсөн бол (нэг эзэн ба хэд хэдэн зарц), <command>ypbind</command> 
 хамгийн түрүүнд хариу өгсөн серверийг сонгон авна. Түүнээс хойш, 
 харилцагч өөрийн бүх NIS хүсэлтүүдээ тэр сервер рүү явуулна. 
 <command>ypbind</command> нь хааяа сервер амьд байгаа эсэхийг нягтлахын тулд 
 <quote>ping</quote> хийж үзнэ. Хэрэв хангалттай хугацааны дотор хариу хүлээж 
 аваагүй бол, <command>ypbind</command> энэ домэйнтой холбоо тасарлаа гэж үзээд 
 өөр сервер олохын тулд хүсэлтээ цацаж эхэлнэ.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title>NIS Харилцагчийг зохион байгуулах</title>
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 	    <secondary>харилцагчийг тохируулах нь</secondary>
 	  </indexterm>
 	  <para>FreeBSD машин дээр NIS харилцагчийг зохион байгуулах нь 
 нилээд хялбар байдаг.</para>
 
 	  <procedure>
 	    <step>
 	      <para><filename>/etc/rc.conf</filename> файлыг нээгээд, NIS 
 домэйн нэрийг зааж өгөх ба сүлжээ асах үед <command>ypbind</command>-г 
 ажиллуулдаг болгохын тулд дараах мөрүүдийг нэмж бичнэ:</para>
 
 	      <programlisting>nisdomainname="test-domain"
 nis_client_enable="YES"</programlisting>
 	    </step>
 
 	    <step>
 	      <para>NIS серверээс хэрэгтэй нэвтрэх үгүүдийг импортолж 
 авахын тулд <filename>/etc/master.passwd</filename> файл дотор байгаа 
 бүх хэрэглэгчийн дансыг устгаад, файлын төгсгөлд 
 дараах мөрийг нэмэхийн тулд <command>vipw</command> тушаалыг 
 ашиглана:</para>
 
 	      <programlisting>+:::::::::</programlisting>
 
 	      <note>
 		<para>Энэ мөр нь NIS серверийн нэвтрэх үгийн буулгалтад 
 байгаа хүчинтэй хэрэглэгчид данс олгоно. Энэ мөрийг өөрчлөх замаар 
 NIS харилцагчийг хэд хэдэн янзаар тохируулж болно. Дэлгэрэнгүй 
 мэдээллийг доорх <link linkend="network-netgroups">netgroups
 		  section</link> хэсгээс үзнэ үү. Цааш гүнзгийрүүлэн судлах хүсэлтэй бол 
 <literal>NFS ба NIS-г удирдах нь</literal> тухай O'Reilly-н номыг үзнэ үү.</para>
 	      </note>
 
               <note>
                 <para>Дор хаяж нэг дотоод эрхийг (өөрөөр хэлбэл NIS-с импортолж аваагүй) 
 <filename>/etc/master.passwd</filename> файл дотор авч үлдэх хэрэгтэй. 
 Энэ данс <groupname>wheel</groupname> бүлгийн гишүүн байх ёстой. Хэрэв NIS дээр ямар нэг 
 асуудал гарлаа гэхэд энэ эрхээр алсаас нэвтрэн орж, <username>root</username> болоод 
 асуудлыг шийдвэрлэх болно.</para>
               </note>
             </step>
 
 	    <step>
 	      <para>NIS серверээс бүх бүлгүүдийг импортолж авахын тулд 
 дараах мөрийг <filename>/etc/group</filename> файлд нэмнэ:</para>
 
 	      <programlisting>+:*::</programlisting>
 	    </step>
 	  </procedure>
 
 	  <para>Үүний дараа, <command>ypcat passwd</command> тушаалыг өгч 
 NIS серверийн passwd буулгалтыг харж чадаж байх ёстой.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>NIS-н Аюулгүй байдал</title>
 
       <para>Ер нь ямар ч алсын хэрэглэгчийн хувьд өөрийн чинь 
 домэйн нэрийг мэдэж байвал RPC хүсэлтийг &man.ypserv.8;-д явуулж 
 NIS буулгалтыг харах боломжтой. Ийм төрлийн зөвшөөрөгдөөгүй 
 үйлдлээс сэргийлэхийн тулд &man.ypserv.8; нь зөвхөн зааж өгсөн  хостуудаас 
 ирсэн хандалтыг зөвшөөрдөг <quote>securenets</quote> гэсэн функцыг агуулж 
 байдаг. Систем анх ачаалахад, &man.ypserv.8; нь securenets-н мэдээллийг 
 <filename>/var/yp/securenets</filename> гэсэн файлаас ачаална.</para>
 
       <note>
 	<para>Энэ замыг <option>-p</option> тохируулгаар зааж өгөх ба янз бүр байж болно. 
 Энэ файлд сүлжээг сүлжээний багийн хамт зайгаар тусгаарлан 
 оруулж өгсөн байна. <quote>#</quote> тэмдгээр эхэлсэн мөрүүд нь тайлбар болно. 
 Жишээ securenets файл дараах байдалтай байна:</para>
       </note>
 
       <programlisting># allow connections from local host -- mandatory
 127.0.0.1     255.255.255.255
 # allow connections from any host
 # on the 192.168.128.0 network
 192.168.128.0 255.255.255.0
 # allow connections from any host
 # between 10.0.0.0 to 10.0.15.255
 # this includes the machines in the testlab
 10.0.0.0      255.255.240.0</programlisting>
 
       <para>Хэрэв &man.ypserv.8;-н хүсэлт хүлээж авсан хаяг 
 эдгээр дүрмүүдийн аль нэгэнд тохирч байвал хүсэлтийг 
 ердийн байдлаар боловсруулна. Хэрэв энэ хаяг ямар ч дүрмэнд 
 тохирохгүй байвал, хүсэлтийг үл анхаарах бөгөөд 
 анхааруулах бичлэгийг бүртгэлд нэмнэ. Хэрэв 
 <filename>/var/yp/securenets</filename> гэсэн файл байхгүй бол, 
 <command>ypserv</command> нь гаднаас ирсэн бүх хүсэлтийг хүлээн авна.</para>
 
       <para><command>ypserv</command> програм нь Wietse Venema-н <application>TCP Wrapper</application> багцыг 
 дэмждэг. Энэ нь администраторуудын хувьд <filename>/var/yp/securenets</filename>-ны оронд 
 <application>TCP Wrapper</application>-н тохиргооны файлыг хандалтыг хянахад хэрэглэх 
 боломжтой болгодог.</para>
 
       <note>
         <para>Хэдийгээр эдгээр хандалтыг хянах механизмууд нь 
 аюулгүй байдлыг адил түвшинд хангах боловч, 
 хоёул <quote>IP залилах</quote> халдлагад өртөмтгий байдаг. NIS-тэй холбоотой 
 бүх урсгалыг галт хана дээрээ хааж өгөх хэрэгтэй.</para>
 
         <para><filename>/var/yp/securenets</filename> хэрэглэж байгаа серверүүд 
 хуучин TCP/IP дээр ажиллаж байгаа зүй ёсны NIS харилцагчид үйлчилж 
 чадахгүй байж магадгүй. Учир нь, тэдгээр нь өргөн цацалт хийхдээ 
 хост битүүдийг бүгдийг тэглэдэг ба өргөн цацалтын хаягийг тооцоолохдоо 
 дэд сүлжээний багийг таньж чаддаггүй болно. Хэдийгээр эдгээр асуудлуудыг 
 харилцагчийн тохиргоог өөрчилснөөр шийдэж болох боловч, 
 бусад асуудлууд нь харилцагчийн системийг цааш ашиглах боломжгүй эсвэл 
 <filename>/var/yp/securenets</filename>-г болиулах шаардлагатай болдог.</para>
 
         <para>Ийм хуучин TCP/IP дээр ажилладаг сервер дээр 
 <filename>/var/yp/securenets</filename>-г хэрэглэх нь үнэхээр хэрэггүй бөгөөд 
 сүлжээний ихэнх хэсэгт NIS-г ашиглах боломжгүй байдаг.</para>
 
 	<indexterm><primary>TCP Wrapper-ууд</primary></indexterm>
         <para><application>TCP Wrapper</application> багцыг ашиглах нь 
 NIS серверийн хоцролтыг ихэсгэдэг. Энэ нэмэлт саатал нь 
 харилцагчийн програм дээр ялангуяа ачаалал ихтэй сүлжээнд, 
 эсвэл удаан NIS сервертэй бол хүлээх хугацаа дуусахад хүргэх талтай. 
 Хэрэв таны харилцагч систем чинь дээрх шинж тэмдгүүдийн аль нэгийг 
 агуулж байгаа бол та энэ харилцагч системээ NIS зарц сервер болгож өөрчлөн 
 хүчээр өөрөөсөө өөртөө холбогдохоор тохируулах хэрэгтэй.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Зарим хэрэглэгчдийн нэвтрэхийг хаах</title>
 
       <para>Манай лабораторын жишээн дээр, <hostid>basie</hostid> нэртэй нэг 
 машин байгаа. Энэ машиныг зөвхөн багш нар хэрэглэх ёстой. 
 Бид энэ машиныг NIS домэйн дотроос гаргахыг хүсэхгүй байгаа, дээр нь 
 эзэн NIS сервер дээр байгаа <filename>passwd</filename> файл нь 
 багш нар болон оюутнуудын дансыг хоёуланг агуулж байгаа. 
 Бид одоо яах ёстой вэ?</para>
 
       <para>NIS өгөгдлийн сан дотор бүртгэл нь байгаа ч, зарим 
 хэрэглэгчдийг тухайн машин руу нэвтрэхийг хаах нэг арга байна. 
 Үүний тулд <literal>-<replaceable>username</replaceable></literal> гэсэн мөрийг 
 харилцагч машин дээр <filename>/etc/master.passwd</filename> файлын төгсгөлд нэмэх 
 хэрэгтэй.  Энд <replaceable>username</replaceable> гэдэг нь 
 нэвтрэхийг нь хаах гэж байгаа хэрэглэгчийн нэр юм. 
 Дээрх үйлдлийг хийхдээ <command>vipw</command>-г ашиглахыг зөвлөж байна. 
 <command>vipw</command> нь <filename>/etc/master.passwd</filename> файл дотор хийгдсэн өөрчлөлтийг 
 хянах бөгөөд өөрчлөлт хийж дууссаны дараа нэвтрэх үгийн санг автоматаар 
 дахин үүсгэж өгдөг. Жишээ нь, хэрэв бид <username>bill</username> гэсэн хэрэглэгчийг 
 <hostid>basie</hostid> хост дээр нэвтрэхийг хаахыг хүсэж байгаа бол:</para>
 
         <screen>basie&prompt.root; <userinput>vipw</userinput>
 <userinput>[add -bill to the end, exit]</userinput>
 vipw: rebuilding the database...
 vipw: done
 
 basie&prompt.root; <userinput>cat /etc/master.passwd</userinput>
 
 root:[password]:0:0::0:0:The super-user:/root:/bin/csh
 toor:[password]:0:0::0:0:The other super-user:/root:/bin/sh
 daemon:*:1:1::0:0:Owner of many system processes:/root:/sbin/nologin
 operator:*:2:5::0:0:System &:/:/sbin/nologin
 bin:*:3:7::0:0:Binaries Commands and Source,,,:/:/sbin/nologin
 tty:*:4:65533::0:0:Tty Sandbox:/:/sbin/nologin
 kmem:*:5:65533::0:0:KMem Sandbox:/:/sbin/nologin
 games:*:7:13::0:0:Games pseudo-user:/usr/games:/sbin/nologin
 news:*:8:8::0:0:News Subsystem:/:/sbin/nologin
 man:*:9:9::0:0:Mister Man Pages:/usr/share/man:/sbin/nologin
 bind:*:53:53::0:0:Bind Sandbox:/:/sbin/nologin
 uucp:*:66:66::0:0:UUCP pseudo-user:/var/spool/uucppublic:/usr/libexec/uucp/uucico
 xten:*:67:67::0:0:X-10 daemon:/usr/local/xten:/sbin/nologin
 pop:*:68:6::0:0:Post Office Owner:/nonexistent:/sbin/nologin
 nobody:*:65534:65534::0:0:Unprivileged user:/nonexistent:/sbin/nologin
 +:::::::::
 -bill
 
 basie&prompt.root;</screen>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-netgroups">
       <sect2info>
         <authorgroup>
           <author>
             <firstname>Удо</firstname>
             <surname>Эрделхофф</surname>
             <contrib>Хувь нэмрээ оруулсан </contrib>
           </author>
         </authorgroup>
         <authorgroup>
           <author>
             <firstname>Лодойсамбын</firstname>
             <surname>Баянзул</surname>
             <contrib>Орчуулсан </contrib>
           </author>
         </authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>Netgroups-г Хэрэглэх нь</title>
       <indexterm><primary>netgroups</primary></indexterm>
 
       <para>Цөөхөн тооны машин эсвэл хэрэглэгчийн хувьд 
 тусгай дүрэм хэрэгтэй үед өмнөх хэсэгт дурдсан аргыг 
 хэрэглэх нь илүү тохиромжтой. Харин том сүлжээний хувьд 
 зарим хэрэглэгчийн чухал машин руу нэвтрэх эрхийг хаахаа мартах, 
 эсвэл бүх машиныг нэг бүрчлэн гараараа тохируулж өгөх, өөрөөр хэлбэл 
 NIS-н <emphasis>төвлөрсөн</emphasis> удирдлага гэсэн гол санааг ашиглаж чадахгүй байх 
 тохиолдлууд <emphasis>гарах болно</emphasis>.</para>
 
       <para>NIS-г хөгжүүлэгчид энэ асуудлыг шийдэхийн тулд 
 <emphasis>netgroups</emphasis> буюу сүлжээний бүлгүүд гэсэн шинэ зүйлийг бий болгожээ. 
 Түүний зорилго болон семантикийг &unix; файл системийн 
 жирийн бүлэгтэй дүйцүүлж болох юм. Гол ялгаанууд нь гэвэл 
 тоон дугаар байхгүй, мөн сүлжээний бүлгийг тодорхойлж өгөхдөө 
 хэрэглэгч болон өөр сүлжээний бүлгийг оруулж болдог.</para>
 
       <para>Сүлжээний бүлэг нь хэдэн зуун хэрэглэгч болон машинтай 
 том, төвөгтэй сүлжээтэй ажиллахад зориулж бүтээгдсэн юм. 
 Нэг талаар, хэрэв та үнэхээр тийм том сүлжээнд ажиллаж байгаа бол 
 энэ нь Сайн Зүйл юм. Харин нөгөө талаас, энэ байдал нь 
 жижигхэн сүлжээнд хялбар жишээн дээр сүлжээний бүлгийг тайлбарлах 
 бараг боломжгүй болгож байна. Энэ хэсгийн үлдсэн хэсэгт хэрэглэж 
 байгаа жишээн дээр энэ асуудлыг харуулахыг оролдлоо.</para>
 
       <para>NIS-г лабораторидоо нэвтрүүлсэн тань танай удирдлагуудын 
 анхаарлыг татсан гэж бодьё. Одоо оюутны хотхон дотор байгаа 
 бусад машиныг NIS домэйнд оруулж өргөтгөх ажлыг хийхийг танд 
 даалгажээ. Дараах хоёр хүснэгтэнд шинээр нэмэх хэрэглэгч болон 
 машины нэрийг товч тайлбарын хамт үзүүллээ.</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
         <tgroup cols="2">
           <thead>
             <row>
               <entry>Хэрэглэгчийн нэр</entry>
               <entry>Тайлбар</entry>
             </row>
           </thead>
 
           <tbody>
             <row>
               <entry><username>alpha</username>, <username>beta</username></entry>
               <entry>IT хэлтсийн ердийн ажилчид</entry>
             </row>
 
             <row>
               <entry><username>charlie</username>, <username>delta</username></entry>
               <entry>IT хэлтсийн шинэ дагалдан</entry>
             </row>
 
             <row>
               <entry><username>echo</username>, <username>foxtrott</username>, <username>golf</username>, ...</entry>
               <entry>бусад ердийн ажилчид</entry>
             </row>
 
             <row>
               <entry><username>able</username>, <username>baker</username>, ...</entry>
               <entry>дадлагажигчид</entry>
             </row>
           </tbody>
         </tgroup>
       </informaltable>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
         <tgroup cols="2">
           <thead>
             <row>
               <entry>Машины нэр</entry>
               <entry>Тайлбар</entry>
             </row>
           </thead>
 
           <tbody>
             <row>
               <!--  Names taken from "Good Omens" by Neil Gaiman and Terry
                     Pratchett.  Many thanks for a brilliant book.  -->
 
               <entry><hostid>war</hostid>, <hostid>death</hostid>,
               <hostid>famine</hostid>,
               <hostid>pollution</hostid></entry>
               <entry>Таны хамгийн чухал серверүүд. Зөвхөн IT хэлтсийн 
 ажилчид л нэвтрэх эрхтэй.</entry>
             </row>
             <row>
               <!-- gluttony was omitted because it was too fat -->
 
               <entry><hostid>pride</hostid>, <hostid>greed</hostid>,
               <hostid>envy</hostid>, <hostid>wrath</hostid>,
               <hostid>lust</hostid>, <hostid>sloth</hostid></entry>
               <entry>Харьцангуй чухал биш серверүүд. IT хэлтэст харъяалагддаг бүх 
 хүмүүс нэвтрэх эрхтэй.</entry>
             </row>
 
             <row>
               <entry><hostid>one</hostid>, <hostid>two</hostid>,
                 <hostid>three</hostid>, <hostid>four</hostid>,
                 ...</entry>
 
               <entry>Ердийн ажлын машинууд. Зөвхөн <emphasis>үндсэн</emphasis> ажилчид 
 нэвтрэх эрхтэй.</entry>
             </row>
 
             <row>
               <entry><hostid>trashcan</hostid></entry>
               <entry>Чухал зүйл байхгүй маш хуучин машин. 
 Дадлагажигчид хүртэл нэвтрэх эрхтэй.</entry>
             </row>
           </tbody>
         </tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>Хэрэв та дээрх хязгаарлалтуудыг 
 тус бүрд нь хэрэглэгчийг хаах замаар хийх гэж оролдвол 
 бүх машин дээр хаах хэрэглэгч тус бүрийн хувьд 
 <literal>-<replaceable>user</replaceable></literal> мөрийг <filename>passwd</filename> 
 файл дотор нэмж өгөх ёстой болно. Хэрэв нэг л мөрийг 
 нэмэхээ мартвал асуудалд орно гэсэн үг.</para>
 
       <para>Энэ байдалд сүлжээний бүлгийг ашиглах нь 
 нилээд олон давуу талтай. Хэрэглэгч бүрийг тус тусад нь 
 авч үзнэ; нэг хэрэглэгчийг нэг болон түүнээс дээш тооны 
 сүлжээний бүлэгт оноож, тухайн сүлжээний бүлгийн бүх гишүүдийн хувьд 
 нэвтрэхийг эсвэл зөвшөөрч эсвэл хаана.  Хэрэв та шинэ машин нэмбэл, 
 зөвхөн сүлжээний бүлгүүдийн хувьд л нэвтрэх эрхийг зааж өгнө. Хэрэв шинэ 
 хэрэглэгч нэмбэл, тухайн хэрэглэгчийг нэг болон түүнээс дээш 
 тооны сүлжээний бүлэгт нэмэхэд л хангалттай. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь нэг 
 нэгнээсээ хамааралгүй: <quote>хэрэглэгч ба машины бүх хувилбарт нэмэх...</quote> 
 шаардлагагүй болно. Хэрэв та NIS-г анхнаас нь бодлоготой хийх юм бол, 
 машинууд руу нэвтрэх эрхийг хянахдаа 
 зөвхөн ганцхан тохиргооны файлыг өөрчлөхөд хангалттай.</para>
 
       <para>Хамгийн эхний алхам бол NIS сүлжээний бүлгийн буулгалтыг 
 эхлүүлэх юм. FreeBSD-н &man.ypinit.8; нь энэ буулгалтыг анхдагч байдлаар 
 үүсгэдэггүй, гэвч хэрэв нэгэнт үүсгэчихвэл түүний NIS-тэй ажиллах хэсэг нь 
 энэ буулгалт дээр ажиллах чадвартай. Хоосон буулгалт үүсгэхийн тулд:</para>
 
       <screen>ellington&prompt.root; <userinput>vi /var/yp/netgroup</userinput></screen>
 
       <para>гэж бичээд дараах зүйлсийг нэмж бичнэ. Манай жишээний хувьд, 
 бидэнд дор хаяж дөрвөн сүлжээний бүлэг хэрэгтэй: IT ажилчид, 
 IT дагалдангууд, ердийн ажилчид болон дадлагажигчид.</para>
 
       <programlisting>IT_EMP  (,alpha,test-domain)    (,beta,test-domain)
 IT_APP  (,charlie,test-domain)  (,delta,test-domain)
 USERS   (,echo,test-domain)     (,foxtrott,test-domain) \
         (,golf,test-domain)
 INTERNS (,able,test-domain)     (,baker,test-domain)</programlisting>
 
       <para><literal>IT_EMP</literal>, <literal>IT_APP</literal> гэх мэт нь сүлжээний бүлгийн 
 нэр. Хаалтан дотор байгаа бүлэг нь хэрэглэгч нэмж байгаа нь. Бүлэг доторх 
 гурван талбар нь:</para>
 
       <orderedlist>
         <listitem>
           <para>Дараах зүйлүүд хүчинтэй байх хостын нэр. Хэрэв хостын нэр зааж өгөхгүй бол, 
 бүх хостын хувьд хүчинтэй гэсэн үг. Хэрэв хостын нэр зааж өгвөл, 
 та үл ойлгогдох, толгой эргүүлсэн хачин зүйлстэй тулгарах болно.</para>
         </listitem>
 
         <listitem>
           <para>Энэ сүлжээний бүлэгт хамаарах дансны нэр.</para>
         </listitem>
 
         <listitem>
           <para>Тухайн дансны NIS домэйн. Хэрэв та нэгээс олон NIS 
 домэйнд харъяалагддаг азгүй залуусын нэг бол, 
 өөрийн сүлжээний бүлэгт өөр NIS домэйноос данс импортолж болно.</para>
         </listitem>
       </orderedlist>
 
       <para>Эдгээр талбаруудын алинд ч орлуулагддаг тэмдэгт ашиглаж болно. 
 Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.netgroup.5; заавар хуудаснаас үзнэ үү.</para>
 
       <note>
         <indexterm><primary>сүлжээний бүлгүүд</primary></indexterm>
         <para>Сүлжээний бүлгүүдийн нэр 8-с дээш тэмдэгт байж 
 болохгүй, ялангуяа тухайн NIS домэйнд өөр үйлдлийн системтэй 
 машинууд ажиллаж байгаа бол. Нэрүүд нь том жижиг үсгийн ялгаатай; 
 сүлжээний бүлгийн нэрийг том үсгээр бичих нь 
 хэрэглэгчийн нэр, машины нэр болон сүлжээний бүлгийн нэрийг 
 хооронд нь ялгахад хялбар болгодог.</para>
 
         <para>Зарим NIS харилцагчид (FreeBSD-с бусад) олон тооны гишүүдтэй 
 сүлжээний бүлэгтэй ажиллаж чаддаггүй. Жишээлбэл, 
 &sunos;-н зарим хуучин хувилбарууд сүлжээний бүлэг 
 15-с дээш тооны <emphasis>гишүүн</emphasis>-тэй бол асуудалтай байдаг.  
 Энэ хязгаарыг давахын тулд 15 ба түүнээс доош тооны хэрэглэгчтэй 
 дэд сүлжээний бүлгүүд үүсгээд, дараа нь эдгээр дэд сүлжээний бүлгүүдээс 
 тогтсон жинхэнэ сүлжээний бүлэг үүсгэх замаар үүсгэж болно:</para>
 
         <programlisting>BIGGRP1  (,joe1,domain)  (,joe2,domain)  (,joe3,domain) [...]
 BIGGRP2  (,joe16,domain)  (,joe17,domain) [...]
 BIGGRP3  (,joe31,domain)  (,joe32,domain)
 BIGGROUP  BIGGRP1 BIGGRP2 BIGGRP3</programlisting>
 
         <para>Хэрэв танд нэг сүлжээний бүлэгт 225-с дээш хэрэглэгч хэрэгтэй 
 бол, дээрх үйлдлийг давтах маягаар цааш үргэлжлүүлж болно.</para>
       </note>
 
       <para>Шинээр үүсгэсэн NIS буулгалтаа идэвхжүүлэх болон тараах нь амархан:</para>
 
       <screen>ellington&prompt.root; <userinput>cd /var/yp</userinput>
 ellington&prompt.root; <userinput>make</userinput></screen>
 
       <para>Ингэснээр <filename>netgroup</filename>,
         <filename>netgroup.byhost</filename> ба 
         <filename>netgroup.byuser</filename> гэсэн гурван NIS буулгалт үүсэх болно. 
 Дээрх шинэ буулгалтууд идэвхтэй болсон эсэхийг &man.ypcat.1; ашиглан 
 шалгаарай:</para>
 
       <screen>ellington&prompt.user; <userinput>ypcat -k netgroup</userinput>
 ellington&prompt.user; <userinput>ypcat -k netgroup.byhost</userinput>
 ellington&prompt.user; <userinput>ypcat -k netgroup.byuser</userinput></screen>
 
       <para>Эхний тушаалын үр дүн <filename>/var/yp/netgroup</filename> файл доторхтой 
 төстэй байх ёстой. Хэрэв та хостоор тусгайлан сүлжээний бүлэг үүсгээгүй бол 
 хоёр дахь тушаалын үр дүнд юу ч гарах ёсгүй. Гурав дахь тушаалын 
 тусламжтай тухайн хэрэглэгчийн сүлжээний бүлгүүдийн жагсаалтыг 
 харахад хэрэглэгдэнэ.</para>
 
       <para>Харилцагчийг тохируулахад нилээд хялбар. 
 <hostid>war</hostid> нэртэй серверийг тохируулахын тулд, &man.vipw.8;-г 
 ажиллуулаад</para>
 
       <programlisting>+:::::::::</programlisting>
 
       <para>гэсэн мөрийг</para>
 
       <programlisting>+@IT_EMP:::::::::</programlisting>
 
       <para>гэсэн мөрөөр сольж бичих хэрэгтэй. 
 Ингэснээр, зөвхөн <literal>IT_EMP</literal> сүлжээний бүлэгт заагдсан 
 хэрэглэгчдийн мэдээлэл <hostid>war</hostid>-н нэвтрэх үгийн санд импортлогдож, 
 зөвхөн эдгээр хэрэглэгчид л энэ машин руу нэвтрэх эрхтэй боллоо.</para>
 
       <para>Харамсалтай нь, энэ хязгаарлалт нь 
 бүрхүүлийн <literal>~</literal> функцад, мөн хэрэглэгчийн нэр ба тоон дугаарыг 
 хооронд нь хөрвүүлдэг бүх дэд програмуудад хамаатай. Өөрөөр хэлбэл, 
 <command>cd ~<replaceable>user</replaceable></command> тушаал ажиллахгүй, 
 <command>ls -l</command> тушаал хэрэглэгчийн нэрийн оронд 
 түүний тоон дугаарыг харуулах ба <command>find . -user joe -print</command> тушаал 
 <errorname>Тийм хэрэглэгч байхгүй</errorname> гэсэн алдааны мэдээлэл өгч амжилтгүй 
 болох болно. Үүнийг засахын тулд, бүх хэрэглэгчдийн бүртгэлийг 
 <emphasis>сервер рүү нэвтрэх эрхгүйгээр</emphasis> импортлох хэрэгтэй болно.</para>
 
       <para>Үүний тулд өөр нэг мөрийг <filename>/etc/master.passwd</filename> файлд нэмж өгөх хэрэгтэй. 
 Энэ мөр нь:</para>
 
       <para><literal>+:::::::::/sbin/nologin</literal> гэсэн бичлэгийг агуулж байх ёстой бөгөөд, 
 энэ нь <quote>бүх бүртгэлийг импортол, гэхдээ импортлогдож байгаа бүртгэлүүдийн 
 бүрхүүлийг <filename>/sbin/nologin</filename>-р соль</quote> гэсэн утгатай. Үүнтэй адилаар 
 <literal>passwd</literal> файлын ямар ч талбарыг <filename>/etc/master.passwd</filename> файл дахь анхдагч 
 утгыг сольж бичсэнээр өөрчилж болно.</para>
 
       <!-- Been there, done that, got the scars to prove it - ue -->
       <warning>
         <para><literal>+:::::::::/sbin/nologin</literal> гэсэн мөр <literal>+@IT_EMP:::::::::</literal> гэсэн мөрийн 
 дараа бичигдсэн эсэхийг сайтар нягтлаарай. Үгүй бол, NIS-с импортлогдсон бүх 
 хэрэглэгчдийн бүрхүүл <filename>/sbin/nologin</filename> болчихно шүү.</para>
       </warning>
 
       <para>Дээрх өөрчлөлтийг хийсний дараа, 
 хэрэв IT хэлтэст шинэ ажилчин орвол, 
 зөвхөн ганцхан NIS буулгалтыг өөрчлөх боллоо. Чухал бус бусад серверийн хувьд 
 ижилхэн арга хэрэглэж, тэдгээрийн өөрийн <filename>/etc/master.passwd</filename> файл дотор байгаа 
 хуучин <literal>+:::::::::</literal> мөрийг:</para>
 
       <programlisting>+@IT_EMP:::::::::
 +@IT_APP:::::::::
 +:::::::::/sbin/nologin</programlisting>
 
       <para>гэсэн мөрөөр сольж бичих хэрэгтэй. Ердийн ажлын машины хувьд:</para>
 
       <programlisting>+@IT_EMP:::::::::
 +@USERS:::::::::
 +:::::::::/sbin/nologin</programlisting>
 
       <para>байх ёстой. Ингээд бүх зүйл асуудалгүй ажиллах болно. 
 Гэтэл хэдэн долоо хоногийн дараа дүрэм, журманд өөрчлөлт орлоо: 
 IT хэлтэс дадлагажигч авч эхэллээ. IT хэлтсийн дадлагажигчид 
 ердийн ажлын машин болон чухал бус серверүүдэд нэвтрэх эрхтэй; 
 IT дагалдангууд гол сервер рүү нэвтрэх эрхтэй болжээ. Одоо <literal>IT_INTERN</literal> 
 гэсэн шинэ сүлжээний бүлэг нэмж, энэ бүлэгт шинэ IT дадлагажигчдийг 
 нэмээд, энэ өөрчлөлтийг бүх машины тохиргоонд оруулж эхлэх хэрэгтэй... 
 Бидний хэлж заншсанаар: <quote>Төвлөрсөн төлөвлөгөөн дээрх алдаа, 
 бүх юмыг орвонгоор нь эргүүлнэ</quote>.</para>
 
       <para>Энэ мэт тохиолдолуудад NIS-н 
 өөр сүлжээний бүлгээс шинэ сүлжээний бүлэг үүсгэх боломж нь тус болно. 
 Нэг боломж нь үүрэг дээр үндэслэсэн сүлжээний бүлэг юм. 
 Жишээ нь, чухал серверүүд рүү нэвтрэх эрхийг хянахын тулд 
 <literal>BIGSRV</literal> гэсэн нэртэй сүлжээний бүлэг үүсгэж болох ба, 
 чухал бус серверүүдийн хувьд өөр <literal>SMALLSRV</literal> гэсэн бүрэг үүсгэж, 
 <literal>USERBOX</literal> гэсэн гурав дахь бүлгийг ердийн ажлын машинуудад зориулж 
 үүсгэж болох юм. Эдгээр сүлжээний бүлэг тус бүр 
 дээрх гурван төрлийн машинд нэвтрэх эрхтэй 
 сүлжээний бүлгүүдийг агуулна. NIS сүлжээний бүлгийн буулгалт 
 дараах байдалтай байна:</para>
 
       <programlisting>BIGSRV    IT_EMP  IT_APP
 SMALLSRV  IT_EMP  IT_APP  ITINTERN
 USERBOX   IT_EMP  ITINTERN USERS</programlisting>
 
       <para>Нэвтрэх эрхийг хязгаарлах энэ арга нь 
 ижил төрлийн хязгаарлалттай машинуудыг нэг бүлэг болговол илүү 
 үр дүнтэй ажиллана. Харамсалтай нь, заавал тийм байх албагүй. 
 Ихэнх тохиолдолд, машин тус бүрээр нэвтрэх эрхийг хязгаарлах 
 боломжтой байх шаардлага зайлшгүй тулгардаг.</para>
 
       <para>Машин дээр үндэслэсэн сүлжээний бүлэг тодорхойлох нь 
 дээрх мэтийн дүрэм журамд өөрчлөлт ороход хэрэглэж болох 
 хоёр дахь боломж юм. Энэ тохиолдолд, машин бүрийн 
 <filename>/etc/master.passwd</filename> файл дотор <quote>+</quote>-р эхэлсэн хоёр 
 мөр бичлэг байна. Эхнийх нь энэ машин руу нэвтрэх эрхтэй дансуудаас бүрдсэн 
 сүлжээний бүлгийг нэмж өгнө, хоёр дахь нь бусад дансуудыг 
 <filename>/sbin/nologin</filename> бүрхүүлтэйгээр нэмнэ. Сүлжээний бүлгийн нэрийг 
 машины нэрийг <quote>БҮХ ҮСГИЙГ ТОМООР</quote> байхаар сонгож авах нь 
 тохиромжтой. Өөрөөр хэлбэл, мөрүүд дараах байдалтай харагдах ёстой:</para>
 
       <programlisting>+@<replaceable>BOXNAME</replaceable>:::::::::
 +:::::::::/sbin/nologin</programlisting>
 
       <para>Бүх машины хувьд дээрх үйлдлийг хийж дууссаны дараа, 
 өөрийн <filename>/etc/master.passwd</filename> файлыг дахин өөрчлөх шаардлагагүй болно. 
 Бусад бүх өөрчлөлтүүдийг NIS буулгалтыг өөрчилснөөр шийдэх болно. Дээрх асуудалд 
 тохирох сүлжээний бүлгийн буулгалтыг зарим нэмэлт өөрчлөлтүүдийн хамт 
 дор жишээ болгож үзүүлэв:</para>
 
       <programlisting># Define groups of users first
 IT_EMP    (,alpha,test-domain)    (,beta,test-domain)
 IT_APP    (,charlie,test-domain)  (,delta,test-domain)
 DEPT1     (,echo,test-domain)     (,foxtrott,test-domain)
 DEPT2     (,golf,test-domain)     (,hotel,test-domain)
 DEPT3     (,india,test-domain)    (,juliet,test-domain)
 ITINTERN  (,kilo,test-domain)     (,lima,test-domain)
 D_INTERNS (,able,test-domain)     (,baker,test-domain)
 #
 # Now, define some groups based on roles
 USERS     DEPT1   DEPT2     DEPT3
 BIGSRV    IT_EMP  IT_APP
 SMALLSRV  IT_EMP  IT_APP    ITINTERN
 USERBOX   IT_EMP  ITINTERN  USERS
 #
 # And a groups for a special tasks
 # Allow echo and golf to access our anti-virus-machine
 SECURITY  IT_EMP  (,echo,test-domain)  (,golf,test-domain)
 #
 # machine-based netgroups
 # Our main servers
 WAR       BIGSRV
 FAMINE    BIGSRV
 # User india needs access to this server
 POLLUTION  BIGSRV  (,india,test-domain)
 #
 # This one is really important and needs more access restrictions
 DEATH     IT_EMP
 #
 # The anti-virus-machine mentioned above
 ONE       SECURITY
 #
 # Restrict a machine to a single user
 TWO       (,hotel,test-domain)
 # [...more groups to follow]</programlisting>
 
       <para>Хэрэв та хэрэглэгчдийнхээ дансыг удирдахын тулд 
 ямар нэг өгөгдлийн санг ашигладаг бол, дээрх буулгалтын эхний 
 хэсгийг өгөгдлийн сангийнхаа тайлан бэлтгэх багажуудыг 
 ашиглах үүсгэх боломжтой. Энэ замаар, шинэ хэрэглэгчид машинуудад 
 хандах эрхийг автоматаар олж авах болно.</para>
 
       <para>Эцэст нь анхааруулж хэлэх нэг зүйл байна: Машин дээр үндэслэсэн 
 сүлжээний бүлгийг хэрэглэхийг байнга зөвлөхгүй. Хэрэв 
 оюутны лабораторид зориулсан, хэдэн арван эсвэл хэдэн зуун 
 нэг ижил машинтай ажиллаж байгаа бол, NIS буулгалтыг тодорхой хэмжээнд барьж 
 байхын тулд машин дээр үндэслэсэн сүлжээний бүлгийн оронд үүрэг дээр үндэслэсэн 
 сүлжээний бүлгийг хэрэглэх хэрэгтэй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Санаж явах чухал зүйлс</title>
 
       <para>NIS орчинд ороод, өөрөөр хийх ёстой хэд хэдэн зүйлс байна.</para>
 
       <itemizedlist>
         <listitem>
           <para>Лабораторид шинэ хэрэглэгч нэмэх бүрдээ 
 <emphasis>зөвхөн</emphasis> эзэн NIS серверт нэмэх ёстой, 
 ба <emphasis>NIS буулгалтыг заавал дахин үүсгэх ёстой</emphasis>. 
 Хэрэв ингэхээ мартвал, шинэ хэрэглэгч эзэн NIS серверээс 
 өөр хаашаа ч нэвтэрч чадахгүй болно. Жишээ нь, 
 бид <username>jsmith</username> гэсэн шинэ хэрэглэгчийг лабораторид нэмэх боллоо:</para>
 
           <screen>&prompt.root; <userinput>pw useradd jsmith</userinput>
 &prompt.root; <userinput>cd /var/yp</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make test-domain</userinput></screen>
 
           <para><command>pw useradd jsmith</command>-н оронд <command>adduser jsmith</command>-г мөн хэрэглэж болно.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para><emphasis>Администратор эрхтэй дансуудыг NIS буулгалтад оруулах ёсгүй</emphasis>. 
 Администратор эрхээр орох ёсгүй хэрэглэгчдийн машин дээр администратор эрхтэй 
 дансууд болон нэвтрэх үгүүдийг тараах хүсэлгүй байгаа биз дээ.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para><emphasis>NIS эзэн болон зарц серверийн аюулгүй байдлыг хангаж, 
 ажиллахгүй байх хугацааг багасгах хэрэгтэй</emphasis>. Хэрэв хэн нэг нь 
 серверт нууцаар нэвтэрч, эсвэл унтрааж орхивол хүмүүсийг лабораторын машинууд руу 
 нэвтрэх боломжгүй болгож, саад болох болно.</para>
 
           <para>Энэ нь ямар ч төвлөрсөн удирдах системийн 
 гол сул тал юм. Хэрэв та өөрийн NIS серверийг хамгаалахгүй бол, 
 та маш олон ууртай хэрэглэгчидтэй таарах болно шүү!</para>
         </listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>NIS v1 нийцтэй байдал</title>
 
       <para> FreeBSD-н <application>ypserv</application> нь NIS v1 харилцагчдад үйлчлэх 
 зарим дэмжигчтэй ирдэг. FreeBSD-н NIS нь зөвхөн NIS v2 протоколыг хэрэглэдэг, 
 гэхдээ бусад нь хуучин системүүдтэй нийцтэй ажиллахын тулд 
 v1 протоколыг дэмждэг байхаар бүтээгдсэн байдаг. 
 Эдгээр системтэй хамт ирсэн <application>ypbind</application> дэмонууд 
 хэдийгээр үнэн хэрэг дээрээ хэзээ ч хэрэглэхгүй боловч 
 NIS v1 сервертэй холболт үүсгэхийг оролддог (ба 
 v2 серверээс хариу хүлээж авсан ч өргөн цацалт хийж 
 хайлтаа үргэлжлүүлдэг талтай). Хэдийгээр 
 ердийн харилцагчийн хүсэлтийг дэмждэг боловч, 
 <application>ypserv</application>-н энэ хувилбар v1 буулгалтыг зөөх хүсэлттэй ажиллаж чадахгүй; 
 иймээс, зөвхөн v1 протоколыг дэмждэг хуучин NIS серверүүдтэй 
 холбоотойгоор эзэн эсвэл зарц байдлаар ажиллаж чадахгүй. 
 Аз болоход, ийм серверийг одоо хэрэглэж байгаа газар байхгүй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-nis-server-is-client">
       <title>NIS Сервер мөртлөө NIS Харилцагч</title>
 
       <para> Сервер машин нь мөн NIS харилцагч байдлаар ажилладаг 
 олон сервертэй домэйнд <application>ypserv</application>-г ажиллуулахдаа 
 анхааралтай байх хэрэгтэй. Ийм серверийг өргөн цацалт хийлгэж, 
 өөр нэг сервертэй холбоо тогтоохыг зөвшөөрөхийн оронд өөрөө өөртэй нь 
 хүчээр холбох нь ихэвчлэн дээр байдаг. Хэрэв нэг сервер унтарч, бусад 
 серверүүд түүнээс хамааралтай байх юм бол хачин алдаанууд гарч болзошгүй. 
 Эцэст нь бүх харилцагчдын хүлээх хугацаа дуусаж, 
 бүгд өөр сервертэй холбогдохыг оролдох болно. Хэдийгээр бүх серверүүд 
 холболтуудаа сэргээж буцаад хэвийн байдалдаа орсон ч, саатлаас болж 
 харилцагчид холбогдож чадахгүй хэвээр байх болно.</para>
 
       <para>Хостыг ямар нэг сервертэй холбогдохыг 
 <command>ypbind</command> тушаалыг <option>-S</option> тугийн хамт ажиллуулж, 
 урдаас зааж өгч болно. Хэрэв NIS серверийг дахин ачаалах тоолонд энэ 
 тушаалыг гараар оруулах хүсэлгүй байгаа бол, дараах мөрүүдийг 
 өөрийн <filename>/etc/rc.conf</filename> файл дотор нэмээрэй:</para>
 
       <programlisting>nis_client_enable="YES"	# run client stuff as well
 nis_client_flags="-S <replaceable>NIS domain</replaceable>,<replaceable>server</replaceable>"</programlisting>
 
       <para>Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.ypbind.8; заавар хуудаснаас үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Нэвтрэх үгийн хэлбэр</title>
       <indexterm>
         <primary>NIS</primary>
 	<secondary>нэвтрэх үгийн хэлбэр</secondary>
       </indexterm>
       <para>NIS-г зохион байгуулах явцад ихэвчлэн тохиолддог асуудлуудын нэг бол 
 нэвтрэх үгийн хэлбэрийн нийцгүй байдал юм. Хэрэв таны NIS 
 сервер DES хувиргалттай нэвтрэх үгийг хэрэглэдэг бол, 
 зөвхөн DES хэрэглэдэг харилцагчид үйлчлэх чадвартай. Жишээлбэл, 
 хэрэв сүлжээнд чинь &solaris; NIS харилцагчид байгаа бол, 
 та бараг л DES хувиргалттай нэвтрэх үг хэрэглэх шаардлагатай гэсэн үг.</para>
 
       <para>Таны сервер болон харилцагчид ямар хэлбэрийн нэвтрэх үг хэрэглэдгийг 
 шалгахдаа <filename>/etc/login.conf</filename> файлыг үзээрэй. Хэрэв тухайн хост 
 DES хувиргалттай нэвтрэх үг хэрэглэдэг бол, <literal>default</literal> буюу анхдагч ангилал 
 нь дараах мөрүүдийг агуулсан байх болно:</para>
 
       <programlisting>default:\
 	:passwd_format=des:\
 	:copyright=/etc/COPYRIGHT:\
 	[Further entries elided]</programlisting>
 
       <para><literal>passwd_format</literal> нь өөр <literal>blf</literal> ба <literal>md5</literal> гэсэн 
 утгуудыг авч болно (Blowfish болон MD5 хувиргалттай нэвтрэх үгийн хувьд).</para>
 
       <para>Хэрэв та <filename>/etc/login.conf</filename> файлд өөрчлөлт хийсэн бол, 
 нэвтрэх чадварын санг дахин үүсгэх шаардлагатай. Үүний тулд дараах тушаалыг 
 <username>root</username> эрхээр өгөх хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cap_mkdb /etc/login.conf</userinput></screen>
 
       <note><para><filename>/etc/master.passwd</filename> файл дотор аль хэдийн үүссэн нэвтрэх үгийн 
 хэлбэр нь хэрэглэгч нэвтрэх чадварын сан дахин үүссэнээс хойш анх удаа нэвтрэх 
 үгээ солих хүртэл өөрчлөгдөхгүй.</para></note>
 
       <para>Мөн, таны сонгосон хэлбэрээр нэвтрэх үгүүдэд 
 хувиргалт хийгддэг болгохын тулд, 
 <filename>/etc/auth.conf</filename> файл доторх <literal>crypt_default</literal> утга 
 таны сонгосон хэлбэрийг хамгийн түрүүнд оруулсан байгаа эсэхийг 
 шалгах хэрэгтэй. Жишээ нь, DES хувиргалттай нэвтрэх үгийг хэрэглэх үед:</para>
 
       <programlisting>crypt_default	=	des blf md5</programlisting>
 
       <para>&os; дээр тулгуурласан NIS сервер болон харилцагч бүр дээр дээрх 
 үйлдлүүдийг хийснээр, нэвтрэх үгийн хэлбэр бүгд таарч байгаа гэдэгт 
 санаа амар байж болно. Хэрэв NIS харилцагч дээр нэвтэрч ороход асуудал 
 гарвал, асуудлыг тодруулах нэг газар байна. 
 Хэрэв та холимог сүлжээний хувьд NIS сервер босгох гэж байгаа бол, 
 ихэнх систем дээр зайлшгүй байх хамгийн бага стандарт тул, 
 бүх системүүд дээрээ DES ашиглах хэрэгтэйг санаарай.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-dhcp">
     <sect1info>
       <authorgroup>
         <author>
           <firstname>Грег</firstname>
       	  <surname>Саттер</surname>
 	  <contrib>Бичсэн </contrib>
         </author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
         <author>
           <firstname>Лодойсамбын</firstname>
       	  <surname>Баянзул</surname>
 	  <contrib>Орчуулсан </contrib>
         </author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <title>Автомат Сүлжээний Тохиргоо (DHCP)</title>
 
     <sect2>
       <title>DHCP гэж юу вэ?</title>
       <indexterm>
         <primary>Динамик Хостын Тохиргооны Протокол</primary>
         <see>DHCP</see>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary>Интернэт Програм Хангамжийн Консорциум(ISC)</primary>
       </indexterm>
 
       <para>DHCP, Dynamic Host Configuration Protocol буюу Динамик Хостын Тохиргооны Протокол нь 
 систем ямар байдлаар сүлжээнд холбогдох, 
 тухайн сүлжээнд харилцаанд орохын тулд шаардагдах 
 мэдээллийг хэрхэн олж авахыг зааж өгдөг. FreeBSD-н 
 6.0-с өмнөх хувилбарууд ISC (Internet Software Consortium) DHCP харилцагчийг 
 (&man.dhclient.8;) хэрэглэдэг. 
 Хамгийн сүүлийн хувилбар дээр OpenBSD&nbsp;3.7-с авсан 
 OpenBSD-н <command>dhclient</command>-г хэрэглэдэг. Энэ бүлэгт гарах 
 <command>dhclient</command>-р ISC ба OpenBSD DHCP харилцагчийг хоёуланг 
 нь төлөөлүүлсэн болно. DHCP серверийн хувьд ISC тархацын 
 серверийг авч үзэх болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Энэ хэсэгт авч үзэх зүйлс</title>
 
       <para>Энэ хэсэгт ISC ба OpenBSD DHCP харилцагчийн харилцагч талыг бүтээж байгаа элементүүд, 
 болон ISC DHCP системийн сервер талыг бүтээж байгаа элементүүдийг хоёуланг нь 
 авч үзэх болно. Харилцагч талын програм, <command>dhclient</command>, нь 
 FreeBSD-тэй нэгдмэл байдлаар ирдэг бол, сервер талын хэсэг нь 
 <filename role="package">net/isc-dhcp3-server</filename> портоос суулгах боломжтой байдлаар ирдэг. 
 &man.dhclient.8;, &man.dhcp-options.5;, ба &man.dhclient.conf.5; заавар хуудсууд болон доор өгөгдсөн зөвлөмжүүд 
 нь хэрэг болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Хэрхэн ажилладаг вэ?</title>
       <indexterm><primary>UDP</primary></indexterm>
       <para>Харилцагч машин дээр <command>dhclient</command> DHCP харилцагчийг 
 ажиллуулахад, тохиргооны мэдээллийг хүссэн хүсэлтийг цацаж эхэлнэ. 
 Анхдагч байдлаар, эдгээр хүсэлтүүд нь UDP 68-р портоос гарч, серверийн 
 UDP 67 порт руу илгээгдэнэ. Сервер харилцагчид IP хаяг болон сүлжээний баг, 
 чиглүүлэгч, DNS серверийн хаяг зэрэг хэрэгтэй мэдээллийг хариу илгээнэ. 
 Энэ бүх мэдээллийг DHCP <quote>түрээслэх</quote> хэлбэрээр өгөх ба зөвхөн тодорхой 
 хугацааны туршид хүчинтэй байна (DHCP серверийг хариуцагч тохируулж өгсөн байна). 
 Ийм байдлаар, сүлжээнд холбогдохоо больсон харилцагчийн ашиглагдаагүй 
 IP хаягуудыг автоматаар буцааж авах боломжтой болно.</para>
 
       <para>DHCP харилцагч серверээс өргөн мэдээллийг 
 авч чадна. Бүрэн жагсаалтыг &man.dhcp-options.5;-с олж үзэж болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>FreeBSD-тэй нэгдмэл байдал</title>
 
       <para>&os; нь ISC эсвэл OpenBSD DHCP харилцагч,
         <command>dhclient</command>-г өөртэйгөө бүрэн нэгтгэсэн байдаг (&os; хувилбараас хамааран). 
 DHCP сервер ажиллаж байгаа сүлжээнд сүлжээний тохиргоог хийх нарийн 
 чимхлүүр ажлаас хөнгөвчлөх үүднээс, DHCP харилцагчийг систем суулгагч 
 болон үндсэн системийн аль алинд хамт оруулж өгсөн байдаг. 
 <command>dhclient</command> нь FreeBSD-н 3.2-с хойших бүх тархацуудад нэгтгэгдсэн байгаа.</para>
         <indexterm>
           <primary><application>sysinstall</application></primary>
         </indexterm>
 
         <para><application>sysinstall</application> нь DHCP-г дэмждэг. <application>sysinstall</application>-р 
 сүлжээний интерфэйсийг тохируулахад асуудаг хоёр дахь асуулт бол: 
 <quote>Та энэ интерфэйсийг DHCP-р тохируулахыг хүсэж байна уу?</quote>. 
 Зөвшөөрсөн хариулт өгсөн тохиолдолд <command>dhclient</command>-г ажиллуулах бөгөөд, 
 хэрэв амжилттай бол сүлжээний тохиргоо автоматаар хийгдэнэ.</para>
 
         <para>Систем ачаалах үед DHCP ашигладаг болгохын тулд, 
 хоёр зүйлийг хийх хэрэгтэй:</para>
         <indexterm>
           <primary>DHCP</primary>
           <secondary>шаардлагууд</secondary>
         </indexterm>
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
             <para><devicename>bpf</devicename> төхөөрөмж цөмтэй хамт эмхэтгэгдсэн байх ёстой. 
 Үүний тулд, <literal>device bpf</literal> мөрийг цөмийн 
 тохиргооны файлд нэмж бичээд цөмийг дахин бүтээх 
 хэрэгтэй. Цөмийг бүтээх талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг <xref linkend="kernelconfig"> 
 хэсгээс авна уу.</para> 
 <para><devicename>bpf</devicename> төхөөрөмж нь FreeBSD-н <filename>GENERAL</filename> цөмийн нэг хэсэг 
 бөгөөд, DHCP-г ажиллуулахын тулд тусгайлан шинээр цөм бүтээх шаардлагагүй.</para>
 	    <note>
 <para>Аюулгүй байдлын талаар сэтгэл зовнидог хүмүүст зөвлөхөд, 
 <devicename>bpf</devicename> нь пакет шиншлэгчдийг зөв ажиллах боломжийг олгодог 
 төхөөрөмж болохыг анхааралдаа авна уу (хэдийгээр тэдгээр програм ажиллахын 
 тулд <username>root</username> эрх хэрэгтэй боловч). DHCP-г ашиглахын тулд 
 <devicename>bpf</devicename> <emphasis>заавал</emphasis> хэрэгтэй, гэвч хэрэв та аюулгүй байдлыг 
 маш ихээр анхааралдаа авдаг бол, зөвхөн хэзээ нэгэн цагт DHCP-г 
 ашиглахын тулд <devicename>bpf</devicename>-г цөмд нэмэх хэрэггүй.</para>
 	    </note>
 	  </listitem>
           <listitem>
             <para><filename>/etc/rc.conf</filename> файлыг нээгээд дараах мөрийг нэмж бичнэ:</para>
 
             <programlisting>ifconfig_fxp0="DHCP"</programlisting>
 
             <note>
               <para><xref linkend="config-network-setup">-д тайлбарласан ёсоор, 
 <literal>fxp0</literal>-г динамикаар тохируулах гэж байгаа 
 интерфэйсийн нэрээр сольж бичнэ.</para>
             </note>
 
             <para>Хэрэв таны <command>dhclient</command> өөр газар байгаа бол, эсвэл 
 хэрэв та <command>dhclient</command>-г нэмэлт тугуудын хамт ажиллуулах хүсэлтэй бол, 
 дараах мөрүүдийг нэмж бичнэ үү (эсвэл шаардлагатай хэсгийг засаж бичнэ үү):</para>
 
-            <programlisting>dhcp_program="/sbin/dhclient"
-dhcp_flags=""</programlisting>
+            <programlisting>dhclient_program="/sbin/dhclient"
+dhclient_flags=""</programlisting>
           </listitem>
         </itemizedlist>
 
         <indexterm>
           <primary>DHCP</primary>
           <secondary>сервер</secondary>
         </indexterm>
         <para>DHCP сервер <application>dhcpd</application> нь портуудын цуглуулгад байгаа 
 <filename role="package">net/isc-dhcp3-server</filename> портын нэг хэсэг байдлаар ирдэг. Энэ порт нь 
 ISC DHCP сервер болон түүний баримтуудыг агуулсан байдаг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Файлууд</title>
       <indexterm>
         <primary>DHCP</primary>
         <secondary>тохиргооны файлууд</secondary>
       </indexterm>
       <itemizedlist>
         <listitem><para><filename>/etc/dhclient.conf</filename></para>
           <para><command>dhclient</command> нь <filename>/etc/dhclient.conf</filename> гэсэн тохиргооны 
 файлыг шаарддаг. Ихэвчлэн энэ файл зөвхөн тайлбаруудаас бүрдэх ба 
 анхдагч утгууд нь харьцангуй өөрчлөх шаардлагагүйгээр өгөгдсөн байдаг. 
 Энэ тохиргооны файлыг &man.dhclient.conf.5; заавар хуудсанд тайлбарласан байгаа.</para>
         </listitem>
 
         <listitem><para><filename>/sbin/dhclient</filename></para>
           <para><command>dhclient</command> нь статикаар холбогдсон байх ба 
 <filename>/sbin</filename> дотор байрлана. &man.dhclient.8; хуудаснаас 
 <command>dhclient</command>-н талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг авна уу.</para>
         </listitem>
 
         <listitem><para><filename>/sbin/dhclient-script</filename></para>
           <para><command>dhclient-script</command> нь зөвхөн FreeBSD-д байдаг, DHCP харилцагчийг 
 тохируулах зориулалттай тусгай скрипт юм. Энэ скриптийг 
 &man.dhclient-script.8; заавар хуудсанд тайлбарласан байх ба, ажиллуулахын 
 тулд хэрэглэгч ямар нэг засвар хийх шаардлагагүй.</para>
         </listitem>
 
         <listitem><para><filename>/var/db/dhclient.leases</filename></para>
           <para>DHCP харилцагч нь түрээсэлж авсан хаягуудаа агуулсан өгөгдлийн 
 санг энэ файлд хадгалах бөгөөд бүртгэл маягаар бичдэг. &man.dhclient.leases.5; хэсэгт 
 илүү дэлгэрэнгүй тайлбар бий.</para>
         </listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Гүнзгийрүүлэн унших</title>
 
       <para>DHCP протокол нь бүрэн хэмжээгээр <ulink url="http://www.freesoft.org/CIE/RFC/2131/">RFC 2131</ulink>-д 
 тодорхойлогдсон байдаг. Нэмэлт эх үүсвэрүүд <ulink url="http://www.dhcp.org/"></ulink>-д мөн бий.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-dhcp-server">
 	<title>DHCP Серверийг Суулгах болон Тохируулах</title>
 
 	<sect3>
 	  <title>Энэ хэсэгт авч үзэх зүйлс</title>
 
 	  <para>Энэ хэсэгт ISC (Internet Software Consortium) DHCP серверийг 
 ашиглан FreeBSD системийг хэрхэн DHCP сервер байдлаар ажиллуулах 
 талаар авч үзэх болно.</para>
 
 	  <para>Сервер нь FreeBSD-н нэг хэсэг байдлаар ирдэггүй бөгөөд 
 ийм үйлчилгээ үзүүлэхийн тулд <filename role="package">net/isc-dhcp3-server</filename> портыг 
 суулгах хэрэгтэй болдог. Портуудын цуглуулгын хэрхэн ашиглах талаар 
 <xref linkend="ports"> хэсгээс дэлгэрэнгүй мэдээллийг авна уу.</para>
 	</sect3>
 
 	<sect3>
 	  <title>DHCP Серверийг суулгах нь</title>
 	  <indexterm>
 	    <primary>DHCP</primary>
 	    <secondary>суулгах</secondary>
 	  </indexterm>
 	  <para>FreeBSD системийг DHCP сервер байдлаар тохируулахын тулд, 
 &man.bpf.4; төхөөрөмж цөмд эмхэтгэгдсэн байх ёстой. Үүний тулд, 
 цөмийн тохиргооны файл дотор <literal>bpf төхөөрөмж</literal>ийг нэмээд цөмийг дахин 
 бүтээх хэрэгтэй. Цөмийг бүтээх талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 <xref linkend="kernelconfig"> хэсгээс үзнэ үү.</para>
 
 <para><devicename>bpf</devicename> төхөөрөмж нь FreeBSD-н <filename>GENERAL</filename> цөмийн нэг хэсэг бөгөөд, 
 DHCP-г ажиллуулахын тулд 
 тусгайлан шинээр цөм бүтээх шаардлагагүй.</para>
 	    <note>
 	      <para>Аюулгүй байдлын талаар сэтгэл зовнидог хүмүүст зөвлөхөд, 
 <devicename>bpf</devicename> нь пакет шиншлэгчдийг зөв ажиллах боломжийг олгодог 
 төхөөрөмж болохыг анхааралдаа авна уу (хэдийгээр тэдгээр програм ажиллахын 
 тулд <username>root</username> эрх хэрэгтэй боловч). DHCP-г ашиглахын тулд 
 <devicename>bpf</devicename> <emphasis>заавал</emphasis> хэрэгтэй, гэвч хэрэв та аюулгүй байдлыг 
 маш ихээр анхааралдаа авдаг бол, зөвхөн хэзээ нэгэн цагт DHCP-г 
 ашиглахын тулд <devicename>bpf</devicename>-г цөмд нэмэх хэрэггүй.</para>
 	    </note>
 
 	  <para>Үүний дараа <filename role="package">net/isc-dhcp3-server</filename> 
 порттой хамт ирсэн жишээ <filename>dhcpd.conf</filename> файлыг засах хэрэгтэй. 
 Анхдагч байдлаар, <filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf.sample</filename> гэсэн файл байх ба 
 өөрчлөлт хийхийнхээ өмнө энэ файлыг <filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf</filename> 
 нэртэйгээр хуулж тавих хэрэгтэй.</para>
 	</sect3>
 
 	<sect3>
 	  <title>DHCP Серверийг тохируулах</title>
 	  <indexterm>
 	    <primary>DHCP</primary>
 	    <secondary>dhcpd.conf</secondary>
 	  </indexterm>
 	  <para><filename>dhcpd.conf</filename> нь 
 дэд сүлжээ болон хостуудтай холбоотой өгөгдөл зарлалтаас 
 бүрдэх ба жишээн дээр тайлбарлавал илүү амархан байх болов уу:</para>
 
 	  <programlisting>option domain-name "example.com";<co id="domain-name">
 option domain-name-servers 192.168.4.100;<co id="domain-name-servers">
 option subnet-mask 255.255.255.0;<co id="subnet-mask">
 
 default-lease-time 3600;<co id="default-lease-time">
 max-lease-time 86400;<co id="max-lease-time">
 ddns-update-style none;<co id="ddns-update-style">
 
 subnet 192.168.4.0 netmask 255.255.255.0 {
   range 192.168.4.129 192.168.4.254;<co id="range">
   option routers 192.168.4.1;<co id="routers">
 }
 
 host mailhost {
   hardware ethernet 02:03:04:05:06:07;<co id="hardware">
   fixed-address mailhost.example.com;<co id="fixed-address">
 }</programlisting>
 
 	  <calloutlist>
 	    <callout arearefs="domain-name">
 	      <para>Энэ тохируулга нь анхдагч хайлтын домэйн байдлаар 
 харилцагчид өгөх домэйныг заана. Энэ талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 &man.resolv.conf.5; хэсгээс үзнэ үү.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="domain-name-servers">
 	      <para>Энэ тохируулга нь харилцагчийн хэрэглэх ёстой 
 DNS серверүүдийг таслалаар холбосон жагсаалт байна.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="subnet-mask">
 	      <para>Хэрэглэгчид өгөх сүлжээний багийг заана.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="default-lease-time">
 	      <para>Түрээслэлт (lease) хүчинтэй байх тийм тусгай хугацааг 
 		харилцагч хүсэж болох юм. Хэрэв харилцагч хүсээгүй бол сервер энд заасан дуусах 
 		хугацаагаар (секундээр) түрээс хийх болно.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="max-lease-time">
 	      <para>Серверийн түрээслүүлэх хамгийн дээд хугацааг заана. 
 Харилцагч үүнээс урт хугацаагаар түрээслэх хүсэлт тавибал 
 хүсэлтийг хүлээж авах боловч зөвхөн <literal>max-lease-time</literal> секундын туршид 
 хүчинтэй байна.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="ddns-update-style">
 	      <para>Түрээслэх болон эргүүлж авахад DHCP сервер 
 DNS-г шинэчлэхийг оролдох шаардлагатай эсэхийг зааж өгнө. 
 ISC шийдлийн хувьд, энэ тохируулга <emphasis>заавал</emphasis> байх ёстой.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="range">
 	      <para>Харилцагчид оноох IP хаягуудын хүрээг заана. Энэ хүрээнд багтах 
 IP хаягуудыг харилцагчид өгөх болно.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="routers">
 	      <para>Харилцагчид өгөх анхдагч гарцыг заана.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="hardware">
 	      <para>Хостын MAC хаягийг заана (ингэснээр DHCP сервер тухайн хостыг 
 хүсэлт тавихад таньж чадна).</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="fixed-address">
 	      <para>Хостод тогтмол IP хаяг оноохыг заана. 
 Энд хостын нэрийг хэрэглэж болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. 
 DHCP сервер IP хаяг түрээслүүлэх 
 хариуг өгөхөөс өмнө хост нэрийг тайлах болно.</para>
 	    </callout>
 	  </calloutlist>
 
 	  <para><filename>dhcpd.conf</filename> файлыг бичиж дууссаны дараа, 
 <filename>/etc/rc.conf</filename> файл дотор DHCP серверийг идэвхжүүлэх хэрэгтэй, 
 өөрөөр хэлбэл доорх мөрүүдийг нэмж бичих хэрэгтэй:</para>
 
 	  <programlisting>dhcpd_enable="YES"
 dhcpd_ifaces="dc0"</programlisting>
 
 	  <para><literal>dc0</literal>-г өөрийн тань DHCP сервер DHCP харилцагчдын хүсэлтийг 
 хүлээж авах ёстой интерфэйсийн нэрээр (эсвэл интерфэйсүүдийг зайгаар 
 тусгаарлан) сольж бичих хэрэгтэй.</para>
 
 	  <para>Дараа нь, доорх тушаалыг өгөн серверийг ажиллуулах хэрэгтэй:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/isc-dhcpd.sh start</userinput></screen>
 
 	  <para>Серверийнхээ тохиргооны файлд өөрчлөлт оруулах бүрдээ, 
 <literal>SIGHUP</literal> дохиог <application>dhcpd</application>-д өгөх нь бусад дэмонуудын 
 хувьд тохиргоог дахин дууддаг шиг биш харин тохиргоог дахин 
 ачаалах<emphasis>гүй</emphasis> болохыг анхаарах хэрэгтэй.  Процессийг зогсоохын 
 тулд <literal>SIGTERM</literal> дохиог өгөх хэрэгтэй ба дээрх тушаалыг өгөн дахин эхлүүлэх хэрэгтэй.</para>
 	</sect3>
 
 	<sect3>
 	  <title>Файлууд</title>
 	  <indexterm>
 	    <primary>DHCP</primary>
 	    <secondary>тохиргооны файлууд</secondary>
 	  </indexterm>
 	  <itemizedlist>
 	    <listitem><para><filename>/usr/local/sbin/dhcpd</filename></para>
 	      <para><application>dhcpd</application> нь статикаар холбогдсон байх ба 
 <filename>/usr/local/sbin</filename> дотор байрлана. Порттой хамт суусан 
 &man.dhcpd.8; заавар хуудаснаас <application>dhcpd</application>-н талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 авна уу.</para>
 	    </listitem>
 	    <listitem><para><filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf</filename></para>
 	      <para><application>dhcpd</application> нь <filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf</filename> гэсэн тохиргооны 
 файлыг шаарддаг. Энэ файл дотор харилцагчид өгөх бүх мэдээллээс гадна 
 серверийн өөрийн үйл ажиллагаатай холбоотой мэдээлэл байх ёстой. Энэ 
 тохиргооны файлыг портоос суусан &man.dhcpd.conf.5; заавар хуудсанд тайлбарласан байгаа.</para>
 	    </listitem>
 
         <listitem><para><filename>/var/db/dhcpd.leases</filename></para>
 	      <para>DHCP сервер нь түрээслүүлсэн хаягуудаа агуулсан 
 өгөгдлийн санг энэ файлд хадгалах бөгөөд бүртгэл маягаар бичдэг. 
 Портоос суусан &man.dhcpd.leases.5; заавар хуудсанд илүү дэлгэрэнгүй 
 тайлбар бий.</para>
 	    </listitem>
            <listitem><para><filename>/usr/local/sbin/dhcrelay</filename></para>
 	      <para><application>dhcrelay</application>-г нэг DHCP сервер 
 харилцагчаас хүлээн авсан хүсэлтийг өөр сүлжээнд байгаа 
 нөгөө DHCP сервер рүү дамжуулдаг, нарийн бүтэцтэй орчинд хэрэглэнэ. 
 Хэрэв энэ функцыг ашиглах шаардлагатай бол, 
 <filename role="package">net/isc-dhcp3-relay</filename> портыг суулгаарай. 
 Порттой хамт ирэх &man.dhcrelay.8; заавар хуудаснаас дэлгэрэнгүй 
 мэдээллийг авна уу.</para>
 	    </listitem>
 	  </itemizedlist>
 	</sect3>
 
       </sect2>
 
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-dns">
     <sect1info>
       <authorgroup>
         <author>
 	    <firstname>Шерн</firstname>
 	    <surname>Лий</surname>
             <contrib>Хувь нэмрээ оруулсан </contrib>
         </author>
 	<author>
 	  <firstname>Том</firstname>
 	  <surname>Родес</surname>
 	</author>
 	<author>
 	  <firstname>Даниэл</firstname>
 	  <surname>Гэрзо</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Лодойсамбын </firstname>
 	    <surname>Баянзул</surname>
 	    <contrib>Орчуулсан </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
 
     </sect1info>
     <title>Домэйн Нэрийн Систем (<acronym>DNS</acronym>)</title>
 
     <sect2>
       <title>Удиртгал</title>
       <indexterm><primary>BIND</primary></indexterm>
 
       <para>&os; анхдагч байдлаар <acronym>DNS</acronym> протоколын 
 хамгийн өргөн хэрэглэгддэг хэрэгжүүлэлт болох BIND (Berkeley
 	Internet Name Domain)-н аль нэг хувилбарыг агуулсан байдаг. 
 <acronym>DNS</acronym> нь нэрүүдийг <acronym>IP</acronym> хаягууд руу, мөн 
 эсрэгээр нь буулгахад хэрэглэгддэг протокол юм. 
 Жишээ нь, <hostid role="fqdn">www.FreeBSD.org</hostid>-г асуусан DNS асуулга явуулахад, 
 хариуд нь &os; Төсөлийн вэб серверийн <acronym>IP</acronym> хаяг ирэх бол, 
 <hostid	role="fqdn">ftp.FreeBSD.org</hostid>-н хувьд асуулга явуулахад, 
 хариуд нь харгалзах <acronym>FTP</acronym> машины <acronym>IP</acronym> хаяг ирэх болно. 
 Яг үүнтэй адилаар эсрэгээр нь хийж болно. Ямар нэг <acronym>IP</acronym>-р асуулга 
 явуулахад түүний хост нэрийг олж болно. <acronym>DNS</acronym> хайлт хийхийн тулд 
 тухайн системд домэйн нэрийн сервер ажиллаж байх ёстой.</para>
 
       <para>&os; нь одоо <acronym>BIND</acronym>9
 	<acronym>DNS</acronym> сервер програмын хамт ирдэг болсон. 
 Бидний суулгац нь файл системийн шинэчилсэн зохион байгуулалт, 
 автомат &man.chroot.8; тохиргоо зэрэг аюулгүй байдлыг дээд зэргээр 
 хангах функцүүдтэй ирдэг.</para>
 
       <indexterm><primary>DNS</primary></indexterm>
       <para><acronym>DNS</acronym> бол Интернэт дээр тулгуурласан, 
 бүрэн эрхт root буюу эх сервер, Top Level Domain буюу Дээд Түвшний Домэйн (<acronym>TLD</acronym>) 
 сервер, болон домэйн тус бүрийн мэдээллийг агуулж байдаг 
 бусад жижиг нэрийн серверүүдээс бүтсэн нарийн төвөгтэй 
 систем юм.</para>
 
       <para>BIND одоо 
 	Internet Software Consortium
 	<ulink url="http://www.isc.org/"></ulink>-н мэдэлд байдаг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Нэр Томъёо</title>
 
       <para>Энэ баримтыг ойлгохын тулд, <acronym>DNS</acronym>-тэй холбоотой 
 зарим нэр томъёог ойлгосон байх шаардлагатай.</para>
 
       <indexterm><primary>resolver</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>reverse DNS</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>root zone</primary></indexterm>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <colspec colwidth="1*">
 	  <colspec colwidth="3*">
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Нэр</entry>
 	      <entry>Тайлбар</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>Forward буюу Ердийн <acronym>DNS</acronym></entry>
 	      <entry>Хост нэрийг IP хаяг руу буулгана.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Origin буюу Үүсэл</entry>
 	      <entry>Тухайн бүсийн файлд хамрагдаж байгаа домэйныг заана.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><application>named</application>, BIND, нэрийн сервер</entry>
 	      <entry>&os;-н BIND нэрийн серверийг нэрлэх түгээмэл нэршил.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Resolver буюу Тайлагч</entry>
 	      <entry>Машин, бүсийн мэдээллийн талаар нэрийн серверээс асуулга 
 явуулахын тулд ашигладаг системийн процесс.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Reverse буюу Урвуу <acronym>DNS</acronym></entry>
 	      <entry>Ердийн <acronym>DNS</acronym>-н урвуу нь; <acronym>IP</acronym> 
 хаягийг хост нэр рүү буулгана.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Root zone буюу Эх бүс</entry>
 
 	      <entry>Интернэт бүсийн шатлалын эхлэл. 
 Файл системийн бүх файлууд эх санд харъяалагддаг шиг, 
 бүх бүсүүд эх бүсэд харъяалагдана.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Zone буюу Бүс</entry>
 	      <entry>Нэг бүрэн эрхт газраар удирдуулж байгаа 
 домэйн, дэд домэйн, эсвэл <acronym>DNS</acronym>-н нэг хэсэг.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <indexterm>
 	<primary>бүсүүд</primary>
 	<secondary>жишээнүүд</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Бүсүүдийн жишээ:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><hostid>.</hostid> бол эх бүс.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><hostid>org.</hostid> бол эх бүсийн доорх Top Level Domain буюу 
 Дээд Түвшний Домэйн (<acronym>TLD</acronym>).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><hostid role="domainname">example.org.</hostid> бол <hostid>org.</hostid> <acronym>TLD</acronym>-н 
 доорх бүс.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><hostid>1.168.192.in-addr.arpa</hostid> бол <hostid role="ipaddr">192.168.1.*</hostid> 
 <acronym>IP</acronym> хүрээнд багтаж байгаа бүх <acronym>IP</acronym> 
 хаягуудыг агуулсан бүс.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Хост нэр зүүн тал руугаа явах тусам илүү тодорхой 
 болж байгааг та бүхэн анзаарсан байх. Жишээлбэл, <hostid	role="domainname">example.org.</hostid> 
 нь <hostid>org.</hostid>-с илүү тодорхой, харин <hostid>org.</hostid> нь эх бүсээс 
 илүү тодорхой байна. Хост нэрийн зохион байгуулалт нь 
 файл системийнхтэй төстэй: <filename class="directory">/dev</filename> директор нь 
 эх директорт харъяалагдана, гэх мэт.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Нэрийн Сервер ажиллуулах Шалтгаанууд</title>
 
       <para>Нэрийн Серверүүд ихэвчлэн хоёр янз байна: authoritative буюу бүрэн эрхт нэрийн сервер, 
 ба caching буюу түр тогтоогч нэрийн сервер.</para>
 
       <para>Бүрэн эрхт нэрийн сервер нь дараах тохиолдлуудад хэрэгтэй:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><acronym>DNS</acronym> мэдээллийг өөртөө агуулж, энэ мэдээллийг нийтэд зарлан, 
 ирсэн асуулгуудад бүрэн эрхтэйгээр хариулах хүсэлтэй үед.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Бүртгэлтэй домэйны хувьд, жишээлбэл <hostid role="domainname">example.org</hostid>, 
 түүний дор орших хост нэрүүдэд <acronym>IP</acronym> хаяг оноож өгөх хэрэгтэй үед.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Бүлэг <acronym>IP</acronym> хаягуудад урвуу <acronym>DNS</acronym> мэдээлэл хэрэгтэй үед 
 (<acronym>IP</acronym>-с хост нэр рүү).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Нөөц эсвэл хоёрдогч нэрийн сервер, зарц гэж нэрлэнэ, 
 асуулгуудад хариулуулах шаардлагатай үед.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Түр тогтоогч нэрийн сервер дараах тохиолдлуудад хэрэгтэй:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Дотоод <acronym>DNS</acronym> сервер нь асуулгын хариуг 
 түр тогтоосноор гадаад нэрийн серверээс илүү хурдан хариу өгч 
 байгаа үед.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para><hostid role="fqdn">www.FreeBSD.org</hostid>-р асуулга явуулсан үед, тайлагч ихэвчлэн 
 үйлчилгээ авдаг <acronym>ISP</acronym>-нхаа нэрийн серверээс асуугаад хариуг олж авна. 
 Дотоод, түр тогтоогч <acronym>DNS</acronym> сервер ажиллуулснаар, 
 асуулгыг гадаад интернэтээс зөвхөн ганц удаа явуулах бөгөөд, 
 хариуг тогтоож авна. Түүнээс хойших асуулгуудад түр тогтоогч нэрийн сервер 
 хариулах ба гадагшаа дахин асуулга явуулах шаардлага байхгүй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Хэрхэн ажилладаг вэ?</title>
       <para>&os;-д BIND дэмонг ойлгомжтойгоор <application>named</application> гэж нэрлэнэ.</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Файл</entry>
 	      <entry>Тайлбар</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>&man.named.8;</entry>
 	      <entry>BIND дэмон.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&man.rndc.8;</entry>
 	      <entry>Нэрийн серверийг хянах хэрэгсэл.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/namedb</filename></entry>
 	      <entry>BIND-н бүсийн мэдээлэл хадгалагдаж байгаа сан.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename>/etc/namedb/named.conf</filename></entry>
 	      <entry>дэмоны тохиргооны файл.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>Тухайн бүс сервер дээр хэрхэн тохируулагдсанаас хамаарч 
 энэ бүстэй хамааралтай файлууд <filename class="directory">/etc/namedb</filename> 
 директорын <filename class="directory">master</filename>, 
 <filename class="directory">slave</filename>, эсвэл <filename class="directory">dynamic</filename> 
 гэсэн дэд сангуудад байрлана. Эдгээр файлуудад 
 гадны асуулгад хариу болгон өгөх <acronym>DNS</acronym> мэдээллүүд 
 байрлана.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>BIND-г ажиллуулах нь</title>
       <indexterm>
 	<primary>BIND</primary>
 	<secondary>ажиллуулах</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>BIND нь анхдагч байдлаар суучихсан ирдэг тул тохируулахад 
 хялбар байдаг.</para>
 
       <para><application>named</application>-н анхдагч тохиргоо нь 
 &man.chroot.8; орчинд ажиллах, тайлагч нэрийн сервер байдлаар хийгдсэн байдаг. 
 Энэ тохиргоогоор серверийг ажиллуулахын тулд дараах тушаалыг өгөх хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/named forcestart</userinput></screen>
 
       <para><application>named</application> дэмонг систем ачаалах үед 
 ажиллуулдаг болгохын тулд <filename>/etc/rc.conf</filename> дотор дараах мөрүүдийг нэмэх 
 хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>named_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Мэдээж <filename>/etc/namedb/named.conf</filename> файл дотор 
 өөр олон тохируулгууд байгаа боловч энэ баримтын мэдлээс халих 
 тул энд дурдсангүй. Хэрэв &os; дээрх <application>named</application>-н эхлэл 
 тохируулгуудын талаар сонирхож байгаа бол <filename>/etc/defaults/rc.conf</filename> 
 дотор байгаа <literal>named_<replaceable>*</replaceable></literal> тугуудыг нэг ороод үзээрэй. 
 Мөн &man.rc.conf.5; заавар хуудаснаас тусламж авч болно. <xref linkend="configtuning-rcd"> 
 хэсгийг уншихад илүүдэхгүй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Тохиргооны файлууд</title>
       <indexterm>
 	<primary>BIND</primary>
 	<secondary>тохиргооны файлууд</secondary>
       </indexterm>
 
       <para><application>named</application>-н тохиргооны файлууд нь 
 <filename class="directory">/etc/namedb</filename> директор дотор байрлах ба 
 хэрэв хялбар тайлагчаас өөр түвшинд ажиллах хэрэгтэй бол 
 ажиллуулахаасаа өмнө тохиргооны файлд засвар хийх хэрэгтэй. 
 Ихэнх тохиргоог энэ сан дотор гүйцэтгэнэ.</para>
 
       <sect3>
 	<title><command>make-localhost</command>-г хэрэглэх нь</title>
 
 	<para>localhost-н хувьд эзэн бүсийг тохируулахын тулд 
 <filename class="directory">/etc/namedb</filename> директорруу шилжээд дараах тушаалыг 
 өгнө:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>sh make-localhost</userinput></screen>
 
 	<para>Хэрэв бүх зүйл зүй ёсоор явагдвал, 
 <filename class="directory">master</filename> дэд директор дотор шинэ файл үүссэн байх ёстой. 
 Файлууд нь дотоод домэйны хувьд <filename>localhost.rev</filename>, 
 <acronym>IPv6</acronym> тохиргооны хувьд <filename>localhost-v6.rev</filename> гэсэн нэртэй байна. 
 Анхдагч тохиргооны файлын хувьд <filename>named.conf</filename> файл дотор 
 шаардлагатай мэдээллүүд байрлана.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><filename>/etc/namedb/named.conf</filename></title>
 
 	<programlisting>// &dollar;FreeBSD&dollar;
 //
 // Refer to the named.conf(5) and named(8) man pages, and the documentation
 // in /usr/share/doc/bind9 for more details.
 //
 // If you are going to set up an authoritative server, make sure you
 // understand the hairy details of how DNS works.  Even with
 // simple mistakes, you can break connectivity for affected parties,
 // or cause huge amounts of useless Internet traffic.
 
 options {
 	directory	"/etc/namedb";
 	pid-file	"/var/run/named/pid";
 	dump-file	"/var/dump/named_dump.db";
 	statistics-file	"/var/stats/named.stats";
 
 // If named is being used only as a local resolver, this is a safe default.
 // For named to be accessible to the network, comment this option, specify
 // the proper IP address, or delete this option.
 	listen-on	{ 127.0.0.1; };
 
 // If you have IPv6 enabled on this system, uncomment this option for
 // use as a local resolver.  To give access to the network, specify
 // an IPv6 address, or the keyword "any".
 //	listen-on-v6	{ ::1; };
 
 // In addition to the "forwarders" clause, you can force your name
 // server to never initiate queries of its own, but always ask its
 // forwarders only, by enabling the following line:
 //
 //	forward only;
 
 // If you've got a DNS server around at your upstream provider, enter
 // its IP address here, and enable the line below.  This will make you
 // benefit from its cache, thus reduce overall DNS traffic in the Internet.
 /*
 	forwarders {
 		127.0.0.1;
 	};
 */</programlisting>
 
 	<para>Тайлбар дээр хэлсэнчлэн 
 дээд гарцын түр тогтоогчоос хүртэхийн тулд 
 <literal>forwarders</literal>-г идэвхжүүлж болох юм. 
 Энгийн үед, нэрийн сервер нь хариултыг олтлоо давталттай байдлаар 
 хэд хэдэн нэрийн серверүүдээр дамжин асууна. 
 Энэ тохируулгыг идэвхжүүлснээр, дээд гарцынхаа нэрийн серверээс 
 (эсвэл зааж өгсөн нэрийн сервер) хамгийн түрүүнд асууж, энэ серверийн 
 түр санах ойд байгаа мэдээллээс хүртэхийг эрмэлзэнэ. 
 Хэрэв дээд гарцын нэрийн сервер нь олон асуулгад хариулдаг, хурдан үйлчилдэг 
 сервер байвал дээрх тохируулгыг идэвхжүүлсний үр ашиг гарна.</para>
 
 	<warning>
 	  <para><hostid role="ipaddr">127.0.0.1</hostid> энд ажиллах<emphasis>гүй</emphasis>. Энэ 
 <acronym>IP</acronym> хаягийг өөрийн дээд гарцын нэрийн серверээр сольж бичнэ үү.</para>
 	</warning>
 
 	<programlisting>	/*
 	 * If there is a firewall between you and nameservers you want
 	 * to talk to, you might need to uncomment the query-source
 	 * directive below.  Previous versions of BIND always asked
 	 * questions using port 53, but BIND versions 8 and later
 	 * use a pseudo-random unprivileged UDP port by default.
 	 */
 	 // query-source address * port 53;
 };
 
 // If you enable a local name server, don't forget to enter 127.0.0.1
 // first in your /etc/resolv.conf so this server will be queried.
 // Also, make sure to enable it in /etc/rc.conf.
 
 zone "." {
 	type hint;
 	file "named.root";
 };
 
 zone "0.0.127.IN-ADDR.ARPA" {
 	type master;
 	file "master/localhost.rev";
 };
 
 // RFC 3152
 zone "1.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.IP6.ARPA" {
 	type master;
 	file "master/localhost-v6.rev";
 };
 
 // NB: Do not use the IP addresses below, they are faked, and only
 // serve demonstration/documentation purposes!
 //
 // Example slave zone config entries.  It can be convenient to become
 // a slave at least for the zone your own domain is in.  Ask
 // your network administrator for the IP address of the responsible
 // primary.
 //
 // Never forget to include the reverse lookup (IN-ADDR.ARPA) zone!
 // (This is named after the first bytes of the IP address, in reverse
 // order, with ".IN-ADDR.ARPA" appended.)
 //
 // Before starting to set up a primary zone, make sure you fully
 // understand how DNS and BIND works.  There are sometimes
 // non-obvious pitfalls.  Setting up a slave zone is simpler.
 //
 // NB: Don't blindly enable the examples below. :-)  Use actual names
 // and addresses instead.
 
 /* An example master zone
 zone "example.net" {
 	type master;
 	file "master/example.net";
 };
 */
 
 /* An example dynamic zone
 key "exampleorgkey" {
 	algorithm hmac-md5;
 	secret "sf87HJqjkqh8ac87a02lla==";
 };
 zone "example.org" {
 	type master;
 	allow-update {
 		key "exampleorgkey";
 	};
 	file "dynamic/example.org";
 };
 */
 
 /* Examples of forward and reverse slave zones
 zone "example.com" {
 	type slave;
 	file "slave/example.com";
 	masters {
 		192.168.1.1;
 	};
 };
 zone "1.168.192.in-addr.arpa" {
 	type slave;
 	file "slave/1.168.192.in-addr.arpa";
 	masters {
 		192.168.1.1;
 	};
 };
 */</programlisting>
 
 	<para><filename>named.conf</filename> доторх эдгээр жишээнүүд нь 
 ердийн болон урвуу бүсийн зарц бүртгэлүүд болно.</para>
 
 	<para>Шинэ бүс нэмэхдээ, <filename>named.conf</filename> файл дотор шинэ бүртгэл 
 оруулах хэрэгтэй.</para>
 
 	<para>Жишээ нь, <hostid role="domainname">example.org</hostid> домэйны хувьд 
 хамгийн хялбар бүртгэл дараах байдалтай байна:</para>
 
 	<programlisting>zone "example.org" {
 	type master;
 	file "master/example.org";
 };</programlisting>
 
 	<para>Энэ бүс нь эзэн бүс болохыг <option>type</option> илэрхийллээс харж болно. 
 Мөн бүсийн мэдээллийг <filename>/etc/namedb/master/example.org</filename> файл дотор агуулж байгааг 
 <option>file</option> илэрхийллээс харж болно.</para>
 
 	<programlisting>zone "example.org" {
 	type slave;
 	file "slave/example.org";
 };</programlisting>
 
 	<para>Зарц бүсийн хувьд, тухайн бүсийн хувьд бүсийн мэдээлэл 
 эзэн нэрийн серверээс зөөгдөж ирэх ба зааж өгсөн файлд хадгалагдана. 
 Эзэн сервер унтарсан эсвэл холбоо тогтоох боломжгүй болбол, 
 зарц нэрийн серверт бүсийн мэдээлэл байгаа тул асуулгуудад хариулах 
 чадвартай байна.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Бүсийн Файлууд</title>
 	<indexterm>
 	  <primary>BIND</primary>
 	  <secondary>бүсийн файлууд</secondary>
 	</indexterm>
 	
 	<para><hostid role="domainname">example.org</hostid> домэйны хувьд жишээ эзэн бүсийн файлыг 
 дор үзүүлэв (<filename>/etc/namedb/master/example.org</filename> файл):</para>
 
 	<programlisting>&dollar;TTL 3600        ; 1 hour
 example.org.    IN      SOA      ns1.example.org. admin.example.org. (
                                 2006051501      ; Serial
                                 10800           ; Refresh
                                 3600            ; Retry
                                 604800          ; Expire
                                 86400           ; Minimum TTL
                         )
 
 ; DNS Servers
                 IN      NS      ns1.example.org.
                 IN      NS      ns2.example.org.
 
 ; MX Records
                 IN      MX 10   mx.example.org.
                 IN      MX 20   mail.example.org.
 
                 IN      A       192.168.1.1
 
 ; Machine Names
 localhost       IN      A       127.0.0.1
 ns1             IN      A       192.168.1.2
 ns2             IN      A       192.168.1.3
 mx              IN      A       192.168.1.4
 mail            IN      A       192.168.1.5
 
 ; Aliases
 www             IN      CNAME   @</programlisting>
 
         <para><quote>.</quote> тэмдэгтээр төгссөн хост нэрүүд нь жинхэнэ хост нэрүүд бөгөөд 
 <quote>.</quote> тэмдэгтээр төгсөөгүй нэрүүдэд үүсэл залгагдахыг анхаарна уу. 
 Жишээлбэл, <literal>www</literal> нь <literal>www.<replaceable>үүсэл</replaceable></literal>-руу хөрвүүлэгдэх болно.
 Манай жишээн дээр бол, бидний үүсэл <hostid>example.org.</hostid> тул <literal>www</literal> нь 
 <hostid>www.example.org.</hostid> болж хөрвүүлэгдэнэ.</para>
 
         <para>
           Бүсийн файл дараах хэлбэртэй байна:
         </para>
         <programlisting>recordname      IN recordtype   value</programlisting>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>DNS</primary>
 	  <secondary>бичлэгүүд</secondary>
 	</indexterm>
         <para>
           Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг DNS бичлэгүүд:
         </para>
 
 	<variablelist>
 	  <varlistentry>
 	    <term>SOA</term>
 
 	    <listitem><para>start of zone authority буюу бүсийн бүрэн эрхт мэдээллийн эхлэл</para></listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>NS</term>
 
 	    <listitem><para>бүрэн эрхт нэрийн сервер</para></listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>A</term>
 
 	    <listitem><para>хостын хаяг</para></listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>CNAME</term>
 
 	    <listitem><para>хуурамч дүрд өгөх хүлээн зөвшөөрөгдсөн нэр</para></listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>MX</term>
 
 	    <listitem><para>захидал солилцогч</para></listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>PTR</term>
 
 	    <listitem><para>домэйн нэрийг заагч (урвуу DNS-д хэрэглэнэ)
 	      </para></listitem>
 	  </varlistentry>
 	</variablelist>
 
         <programlisting>
 example.org. IN SOA ns1.example.org. admin.example.org. (
                         2006051501      ; Serial
                         10800           ; Refresh after 3 hours
                         3600            ; Retry after 1 hour
                         604800          ; Expire after 1 week
                         86400 )         ; Minimum TTL of 1 day</programlisting>
 
 
 
 	<variablelist>
 	  <varlistentry>
 	    <term><hostid role="domainname">example.org.</hostid></term>
 
 	    <listitem><para>домэйн нэр, мөн энэ бүсийн файлын хувьд үүсэл болно.</para></listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><hostid role="fqdn">ns1.example.org.</hostid></term>
 
 	    <listitem><para>энэ бүсийн гол/бүрэн эрхт нэрийн сервер.</para></listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>admin.example.org.</literal></term>
 
 	    <listitem><para>энэ бүсийг хариуцагч хүн, <quote>@</quote> тэмдэгтийг нь орлуулсан 
 цахим захидлын хаяг. (<email>admin@example.org</email> нь <literal>admin.example.org</literal> болно)</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>2006051501</literal></term>
 
 	      <listitem><para>Файлын сериал дугаар. Бүсийн файлд өөрчлөлт оруулах болгонд 
 энэ дугаарыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Одоо цагт ихэнх админууд энэ сериал дугаарыг 
 <literal>yyyymmddrr</literal> хэлбэрээр хэрэглэх болсон. <literal>2006051501</literal> гэдэг нь 
 хамгийн сүүлд 05/15/2006-нд засвар хийсэн, хамгийн сүүлийн <literal>01</literal> гэдэг нь 
 энэ өдөр хийгдсэн хамгийн анхны засвар гэдгийг илтгэнэ. Энэ сериал дугаар 
 нь зарц серверүүдэд бүсийн мэдээлэл өөрчлөгдсөн талаар мэдээлэл өгдөг тул их чухал зүйл 
 байгаа юм.</para>
 	      </listitem>
 	  </varlistentry>
 	</variablelist>
 
         <programlisting>
        IN NS           ns1.example.org.</programlisting>
 
         <para>
           Энэ бол NS бичлэг. Тухайн бүсийн хувьд бүрэн эрхт хариултыг 
 өгч чадах сервер бүрийн хувьд энэ бичлэг байх ёстой.</para>
 
         <programlisting>
 localhost       IN      A       127.0.0.1
 ns1             IN      A       192.168.1.2
 ns2             IN      A       192.168.1.3
 mx              IN      A       192.168.1.4
 mail            IN      A       192.168.1.5</programlisting>
 
         <para>
           A бичлэг нь машины нэрийг заана. Дээр үзүүлсэнчлэн, 
 <hostid role="fqdn">ns1.example.org</hostid> нь <hostid role="ipaddr">192.168.1.2</hostid>-руу буулгагдана.
         </para>
 
         <programlisting>
                 IN      A       192.168.1.1</programlisting>
 
 	<para>Энэ мөр нь <hostid role="ipaddr">192.168.1.1</hostid> гэсэн IP хаягийг 
 үүсэлд оноож байна, бидний жишээн дээр <hostid role="domainname">example.org</hostid>.</para>
 
         <programlisting>
 www             IN CNAME        @</programlisting>
 
         <para>
           Хүлээн зөвшөөрөгдсөн нэрийн бичлэг нь машинд хуурамч дүр 
 өгөхөд хэрэглэгдэнэ. Энэ жишээн дээр, <hostid>www</hostid> нь 
 <hostid role="domainname">example.org</hostid> (<hostid role="ipaddr">192.168.1.1</hostid>) гэсэн домэйн нэртэй 
 <quote>эзэн</quote> машины хуурамч дүрийн нэр юм. CNAME-г хуурамч хост нэр өгөхөд, 
 эсвэл олон машины дунд тойрч хэрэглэгдэх нэг хост нэр өгөхөд хэрэглэнэ.</para>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>MX бичлэг</primary>
 	</indexterm>
 
         <programlisting>
                IN MX   10      mail.example.org.</programlisting>
 
         <para>
           MX бичлэг нь аль захидлын серверүүд тухайн бүсийн захидлыг 
 хүлээж авах үүрэгтэй болохыг зааж өгнө. <hostid role="fqdn">mail.example.org</hostid> 
 нь захидлын серверийн хост нэр бөгөөд 10 нь энэ захидлын серверийн 
 зэрэглэлийг зааж байна.</para>
 
         <para>
           Нэг бүсэд 10, 20 гэх мэт ялгаатай зэрэглэлтэй 
 хэд хэдэн захидлын сервер байж болно. <hostid role="domainname">example.org</hostid> 
 домэйн руу захидал явуулах гэж байгаа сервер эхлээд 
 хамгийн өндөр зэрэглэлтэй MX сервертэй (хамгийн бага зэрэглэлийн дугаартай), дараа нь дараагийн хамгийн өндөр зэрэглэлтэй 
 сервертэй гэх мэтчилэн захидлыг явуулж чадтал дарааллаар нь холбоо тогтооно.</para>
 
         <para>
           in-addr.arpa бүсийн файл (урвуу DNS) нь ижил хэлбэртэй байна. Ганцхан ялгаа нь 
 A болон CNAME бичлэгийн оронд PTR бичлэгийг хэрэглэнэ.
         </para>
 
         <programlisting>$TTL 3600
 
 1.168.192.in-addr.arpa. IN SOA ns1.example.org. admin.example.org. (
                         2006051501      ; Serial
                         10800           ; Refresh
                         3600            ; Retry
                         604800          ; Expire
                         3600 )          ; Minimum
 
         IN      NS      ns1.example.org.
         IN      NS      ns2.example.org.
 
 1       IN      PTR     example.org.
 2       IN      PTR     ns1.example.org.
 3       IN      PTR     ns2.example.org.
 4       IN      PTR     mx.example.org.
 5       IN      PTR     mail.example.org.</programlisting>
 
         <para>Энэ файлд, жишээ домэйны IP-с хост нэр рүү буулгасан 
 зохих шаардлагатай буулгалтуудыг үзүүлсэн байна.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Түр тогтоогч Нэрийн Сервер (Caching Name Server)</title>
       <indexterm>
         <primary>BIND</primary>
         <secondary>түр тогтоогч нэрийн сервер</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Түр тогтоогч нэрийн сервер гэдэг нь 
 ямар ч бүсийн хувьд бүрэн эрхт биш нэрийн серверийг хэлнэ. 
 Ийм төрлийн сервер нь зөвхөн асуулга явуулах бөгөөд 
 хариултыг дараа хэрэглэхээр тогтоож авдаг. Ийм нэрийн серверийг 
 зохион байгуулахын тулд, тохиргоог ердийн нэрийн сервертэй адилаар 
 хийх боловч, ямар ч бүсийн мэдээллийг оруулахгүй байхаар хийнэ.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Аюулгүй байдал</title>
 
       <para>Хэдийгээр BIND нь хамгийн өргөн хэрэглэгддэг DNS сервер боловч, 
 аюулгүй байдалтай холбоотой асуудлууд байнга тулгардаг. 
 Гадны халдлагад өртөж болзошгүй аюулгүй байдлын цоорхой заримдаа 
 олддог.</para>
 
       <para>Хэдийгээр &os; <application>named</application>-г автоматаар &man.chroot.8; орчинд 
 оруулдаг боловч; <acronym>DNS</acronym> халдлагад ашиглаж болохуйц 
 хэд хэдэн механизмууд байсаар байна.</para>
 
       <para><ulink url="http://www.cert.org/">CERT</ulink>-с гаргадаг аюулгүй байдлын 
 санамжуудыг уншихыг зөвлөж байна. Мөн &a.security-notifications;-д бүртгүүлж, 
 шинээр гарч байгаа Интернэт болон &os;-н аюулгүй байдлын асуудлуудын 
 талаар мэдээлэлтэй байхыг зөвлөе.</para>
 
       <tip>
 	<para>Хэрэв ямар нэгэн асуудал тулгарвал, 
 эхийг байнга шинэчилж, <application>named</application>-г шинээр бүтээх нь алдаа болохгүй.</para>
       </tip>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Гүнзгийрүүлэн унших</title>
 
       <para>BIND/<application>named</application> заавар хуудсууд:
       &man.rndc.8; &man.named.8; &man.named.conf.5;</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="http://www.isc.org/products/BIND/">ISC BIND-н Албан ёсны Хуудас</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="http://www.isc.org/sw/guild/bf/">ISC BIND-н Албан ёсны Хэлэлцүүлэг</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="http://www.isc.org/index.pl?/sw/bind/FAQ.php">
 	      BIND FAQ</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://www.oreilly.com/catalog/dns5/">O'Reilly
 	      "DNS ба BIND" 5 дахь Хэвлэлт</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="ftp://ftp.isi.edu/in-notes/rfc1034.txt">RFC1034
 	      - Домэйн Нэрүүд - Зарчмууд болон Боломжууд</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="ftp://ftp.isi.edu/in-notes/rfc1035.txt">RFC1035
 	      - Домэйн Нэрүүд - Хэрэгжүүлэлт болон Үзүүлэлтүүд</ulink></para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-apache">
     <sect1info>
      <authorgroup>
       <author>
         <firstname>Мюррей</firstname>
 	<surname>Стөүкли</surname>
 	<contrib>Хувь нэмрээ оруулсан </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Лодойсамбын</firstname>
 	<surname>Баянзул</surname>
 	<contrib>Орчуулсан  </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     </sect1info>
     <title>Apache HTTP Сервер</title>
 
     <indexterm><primary>вэб серверүүд</primary>
       <secondary>зохион байгуулах</secondary></indexterm>
     <indexterm><primary>Apache</primary></indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Удиртгал</title>
 
       <para>Дэлхийн хамгийн их ачаалалтай ажилладаг 
 зарим вэб сайтууд &os; дээр ажилладаг. Интернэтэд ажиллаж байгаа 
 вэб серверүүдийн олонхи нь <application>Apache HTTP Сервер</application>ийг ашиглаж 
 байна. <application>Apache</application> програм хангамжийн багц таны FreeBSD суулгах дискэнд 
 орсон байгаа. Хэрэв та &os;-г анх суулгахдаа <application>Apache</application>-г хамт 
 суулгаагүй бол <filename role="package">www/apache13</filename> эсвэл <filename role="package">www/apache20</filename> 
 портоос суулгаж болно.</para>
 
       <para><application>Apache</application> нэгэнт амжилттай суусан бол түүнийг тохируулах 
 шаардлагатай.</para>
 
       <note><para><application>Apache HTTP Server</application>-н 1.3.X хувилбар нь 
 &os;-д хамгийн өргөн хэрэглэгддэг тул бид энэ хэсэгт энэ хувилбарыг үзэх болно. 
 <application>Apache</application>&nbsp;2.X-д олон  шинэ технологи нэвтэрсэн боловч 
 бид энэ талаар энд үзэхгүй. <application>Apache</application>&nbsp;2.X-н талаар 
 дэлгэрэнгүй мэдээллийг <ulink url="http://httpd.apache.org/"></ulink> хаягаар орж үзнэ үү.</para></note>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Тохиргоо</title>
 
       <indexterm><primary>Apache</primary>
 	<secondary>тохиргооны файл</secondary></indexterm>
 
       <para>&os; дээрх <application>Apache HTTP Сервер</application>ийн гол тохиргооны файл 
 бол <filename>/usr/local/etc/apache/httpd.conf</filename> юм. Энэ файлд, 
 &unix;-н текст тохиргооны файлын нэгэн адил тайлбар мөрүүдийн өмнө 
 <literal>#</literal> тэмдэгтийг хэрэглэдэг. Бүх боломжит тохируулгуудын 
 талаар дэлгэрүүлж тайлбарлах нь энэ номын хүрээнээс халих тул, 
 хамгийн их өөрчлөлт хийгддэг директивүүдийг энд авч үзье.</para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>ServerRoot "/usr/local"</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Энэ директив <application>Apache</application> суулгацын 
 анхдагч директор шатлалын эхийг зааж өгнө. Хоёртын файлууд 
 серверийн эх директорын 
 <filename class="directory">bin</filename> ба <filename class="directory">sbin</filename> дэд директоруудад, 
 тохиргооны файлууд <filename class="directory">etc/apache</filename> дэд директорт байрлана.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>ServerAdmin you@your.address</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Сервертэй холбоотой асуудлуудын талаар 
 илгээх цахим захидлын хаягийг заана. Энэ хаяг алдааны хуудсууд гэх зэрэг 
 сервер талаас автоматаар үүсгэгддэг зарим хуудсууд дээр 
 бичигдэх болно.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>ServerName www.example.com</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><literal>ServerName</literal> нь хост дээр тохируулагдсан хост нэрээс 
 өөр нэрийг сервертээ өгөх боломжийг танд олгоно (өөрөөр хэлбэл, хостын жинхэнэ 
 хост нэрийн оронд <hostid>www</hostid>-г хэрэглэх). Энэ нэрээр таны сервер харилцагч 
 нартай харилцах болно.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>DocumentRoot "/usr/local/www/data"</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><literal>DocumentRoot</literal>: Энэ директорт байгаа вэб баримтуудыг 
 харилцагч нарт үзүүлэх болно. Анхдагч байдлаар, бүх хүсэлтүүд энэ 
 директорт өгөгдөнө. Гэвч симбол холбоосууд болон хуурамч дүрүүдийг 
 ашиглан өөр газар руу зааж өгч болно.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
 
       <para><application>Apache</application>-н тохиргооны файлд ямар нэг 
 өөрчлөлт хийхээсээ өмнө нөөц хуулбарыг авч үлдэхээ мартуузай. 
 Тохиргоо хийж дууссан бол одоо <application>Apache</application>-г ажиллуулах 
 хэрэгтэй.</para>
 
 <!-- sect3 for performance tuning directives?  maxservers minservers -->
 <!-- etc..?? -->
 
 <!-- Advanced configuration section.
 
 Performance tuning directives.
 
 Log file format -->
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><application>Apache</application>-г ажиллуулах нь</title>
 
       <indexterm><primary>Apache</primary>
 	<secondary>эхлүүлэх ба зогсоох</secondary></indexterm>
 
       <para>Бусад олон сүлжээний орчны серверүүд 
 <application>inetd</application> супер серверээс ажилладаг бол, 
 <application>Apache</application> тэгдэггүй. Харилцагч вэб хөтчүүдээс 
 ирэх HTTP хүсэлтүүдэд хариулахдаа илүү өндөр үзүүлэлттэй ажиллуулахын тулд 
 түүнийг бие даан ажилладаг байхаар тохируулсан байдаг. 
 Эхлүүлэх, зогсоох болон дахин эхлүүлэх зэрэг үйлдлийг 
 аль болох хялбар болгохын тулд бүрхүүлийн скрипт хялбаршуулагч 
 хамт ирдэг. <application>Apache</application>-г анх удаа эхлүүлэхийн тулд, дараах 
 тушаалыг өгнө:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/sbin/apachectl start</userinput></screen>
 
       <para>Хүссэн үедээ серверийг дараах тушаалаар зогсооно:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/sbin/apachectl stop</userinput></screen>
 
       <para>Тохиргооны файлд өөрчлөлт оруулсны дараа, 
 серверийг дахин эхлүүлэх шаардлагатай:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/sbin/apachectl restart</userinput></screen>
 
       <para>Тогтсон холболтуудыг таслалгүйгээр <application>Apache</application>-г 
 дахин эхлүүлэхийн тулд дараах тушаалыг өгнө:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/sbin/apachectl graceful</userinput></screen>
 
       <para>Нэмэлт мэдээллийг &man.apachectl.8; заавар хуудаснаас авна уу.</para>
 
       <para>Систем ачаалах үед <application>Apache</application>-г эхлүүлэхийн тулд 
 дараах мөрүүдийг <filename>/etc/rc.conf</filename> файлд нэмж бичнэ:</para>
 
       <programlisting>apache_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>буюу эсвэл <application>Apache</application> 2.2-ийн хувьд:</para>
 
       <programlisting>apache22_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Хэрэв систем ачаалах үед эхэлдэг <application>Apache</application> 
 <command>httpd</command> програмд нэмэлт тушаалын мөрний тохируулгуудыг 
 оруулах хүсэлтэй бол, дараах мөрийг мөн <filename>rc.conf</filename> файлд 
 нэмэх хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>apache_flags=""</programlisting>
 
       <para>Одоо таны вэб сервер ажиллаж байна. 
 Та өөрийн вэб сайтыг вэб хөтөч дээрээ <literal>http://localhost/</literal> 
 хаягийг оруулан харж болно. Энд гарах анхдагч вэб хуудас бол 
 <filename>/usr/local/www/data/index.html</filename> юм.</para>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Давхар байршуулалт</title>
 
       <para><application>Apache</application> нь хоёр төрлийн давхар 
 байршуулах үйлчилгээг дэмждэг. Эхнийх нь 
 нэр дээр үндэслэсэн давхар байршуулалт юм. 
 Нэр дээр үндэслэсэн давхар байршуулалт дээр 
 хост нэрийг ялгаж мэдэхдээ харилцагчийн HTTP/1.1 толгойн хэсгийг ашигладаг. 
 Иим байдлаар олон өөр домэйнууд нэг IP хаягийг хуваан хэрэглэх 
 боломжтой болдог.</para>
 
       <para><application>Apache</application> дээр, нэр дээр үндэслэсэн 
 давхар байршуулалтыг хэрэглэхийн тулд 
 доор дурдсантай төстэй бүртгэлийг <filename>httpd.conf</filename> 
 файл дотор нэмж бичих хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>NameVirtualHost *</programlisting>
 
       <para>Таны вэб серверийн нэр <hostid role="fqdn">www.domain.tld</hostid> 
 бөгөөд <hostid role="fqdn">www.someotherdomain.tld</hostid> нэртэй домэйныг 
 давхар байршуулах хүсэлтэй бол, та дараах бүртгэлийг 
 <filename>httpd.conf</filename> файлд нэмэх хэрэгтэй болно:</para>
 
       <screen>&lt;VirtualHost *&gt;
 ServerName www.domain.tld
 DocumentRoot /www/domain.tld
 &lt;/VirtualHost&gt;
 
 &lt;VirtualHost *&gt;
 ServerName www.someotherdomain.tld
 DocumentRoot /www/someotherdomain.tld
 &lt;/VirtualHost&gt;</screen>
 
       <para>Дээрх хаягуудын оронд хэрэгтэй хаягуудыг, замуудын оронд 
 баримтууд байгаа зохих замуудыг сольж бичнэ үү.</para>
 
       <para>Давхар хостуудыг зохион байгуулах талаар 
 дэлгэрэнгүй мэдээллийг <application>Apache</application>-н албан ёсны баримтжуулалт: 
 <ulink url="http://httpd.apache.org/docs/vhosts/"></ulink>-с олж үзнэ үү.</para>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Apache Модулиуд</title>
 
       <indexterm><primary>Apache</primary>
 	<secondary>модулиуд</secondary></indexterm>
 
       <para>Үндсэн серверийн үүрэг функцыг сайжруулахын 
 тулд бүтээгдсэн <application>Apache</application>-н олон модулиуд байдаг. 
 FreeBSD Портуудын Цуглуулга нь <application>Apache</application>-г түүний 
 өргөн хэрэглэгддэг зарим модулиудын хамт хялбар суулгах 
 боломжийг олгодог.</para>
 
       <sect3>
         <title>mod_ssl</title>
 
 	<indexterm><primary>вэб серверүүд</primary>
           <secondary>аюулгүй</secondary></indexterm>
 	<indexterm><primary>SSL</primary></indexterm>
 	<indexterm><primary>криптограф</primary></indexterm>
 
         <para><application>mod_ssl</application> модуль нь Secure Sockets Layer (SSL v2/v3) ба 
 Transport Layer Security (TLS v1) протоколоор дамжуулан өндөр 
 нууцлалыг хангахын тулд OpenSSL санг ашигладаг. 
 Энэ модуль нь батламж олгодог итгэмжлэгдсэн байгууллагаас 
 батламж авахын тулд шаардлагатай бүх зүйлсээр хангадаг тул 
 та үүнийг ашиглан &os; дээр аюулгүй вэб сервер ажиллуулж чадна.</para>
 
 	<para>Хэрэв та <application>Apache</application>-г суулгаж амжаагүй бол, 
 <application>mod_ssl</application> модулийг агуулдаг 
 <application>Apache</application>-н 1.3.X хувилбарыг <filename role="package">www/apache13-modssl</filename> 
 портоос суулгаж болох юм. 
 <application>Apache</application>&nbsp;2.X-н хувьд SSL дэмжлэгийг <filename role="package">www/apache22</filename> 
 портоос авч болно. SSL дэмжлэг автоматаар идэвхжсэн байдаг.</para>
 
 <!-- XXX add more information about configuring mod_ssl here. -->
 <!-- Generating keys, getting the key signed, setting up your secure -->
 <!-- web server! -->
       </sect3>
 
       <sect3>
         <title>Хэлний холболтууд</title>
 
 	<para>Ихэнх гол скрипт хэлнүүдэд зориулсан Apache-ийн 
 	  модулиуд байдаг. Эдгээр модулиуд нь 
 	  <application>Apache</application>-ийн модулиудыг 
 	  бүхэлд нь скрипт хэл дээр бичих боломжийг ихэвчлэн 
 	  бүрдүүлдэг. Эдгээр нь бас гадаад тайлбарлагчийг эхлүүлэх нэмэлт 
 	  зардал болон димамик вэб сайтуудын хувьд байдаг эхлүүлэх 
 	  хугацааны алдагдлыг тойрон гарах, серверт багтааж хийгдсэн 
 	  байнгын тайлбарлагч болон дараагийн хэсэгт тайлбарлагдсан 
 	  шигээр ихэвчлэн ашиглагддаг.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Динамик вэб сайтууд</title>
 
       <indexterm><primary>web servers</primary>
 	<secondary>dynamic</secondary></indexterm>
 
         <para>Сүүлийн 10 жилд, өөрийн ашиг орлогыг нэмэгдүүлэх, 
 	 хүмүүст хүрэх зорилгоор илүү олон компаниуд 
 	 бизнесээ Интернэтээр явуулах болжээ. Энэ нь 
 	 динамик агуулгатай вэб хуудсууд төрөн гарах 
 	 хэрэгцээ шаардлагыг улам нэмэгдүүлсэн. &microsoft; гэх мэт зарим компаниуд 
 	 ч өөрийн бүтээгдэхүүнүүдэд тэдгээрээс оруулах болсон хэдий ч, 
 	 нээлттэй эхийн нэгдэл энэ асуудалд хариу өгсөн юм. Динамик вэб агуулгыг 
 	 бий болгох орчин үеийн боломжууд бол Django, Ruby on Rails, 
 	 <application>mod_perl</application> болон 
          <application>mod_php</application> юм.</para>
 
       <sect3>
         <title>Django</title>
 
 	<indexterm><primary>Python</primary></indexterm>
 	<indexterm><primary>Django</primary></indexterm>
 
         <para>Django нь өндөр ажиллагаатай, гоёмсог вэб програмыг 
 	  хурдан бичих боломжийг хөгжүүлэгчдэд олгохоор хийгдсэн, 
 	  BSD лицензтэй тогтолцоо юм. Энэ нь өгөгдлийн төрлүүд 
 	  Python обьект хэлбэрээр хөгжүүлэгддэг байхаар болгосон 
 	  обьектийн харилцааг оноогчтой бөгөөд тэдгээр обьектуудад зориулсан 
 	  хөгжүүлэгчдэд SQL бичих шаардлагагүй болгож өгдөг, баялаг 
 	  динамик өгөгдлийн сангийн хандалтын API-тай юм. Энэ нь бас 
 	  програмын логикийг HTML үзүүлбэрээс тусгаарлах боломжийг 
 	  бүрдүүлэх нэмэлт загварын системтэй байдаг.</para>
 
         <para>Django нь <application>mod_python</application>,
           <application>Apache</application>, болон таны сонгосон SQL өгөгдлийн 
 	  сангийн хөдөлгүүрээс хамаардаг. FreeBSD порт нь эдгээр бүх 
 	  хамаарлуудыг тохирсон сонголтуудтай нь танд суулгаж өгөх болно.</para>
 
 	<example id="network-www-django-install">
 	  <title>Django-г Apache2, mod_python3, болон PostgreSQL-тэй суулгах нь</title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/www/py-django; make all install clean -DWITH_MOD_PYTHON3 -DWITH_POSTGRESQL</userinput></screen>
         </example>
 
 	<para>Django болон бусад хамаарлууд суулгагдсаны дараа та 
 	  Django төслийн санг үүсгэх хэрэгтэй бөгөөд өөрийн сайт дээрх 
 	  тухайн URL дээр өөрийн програмыг дуудахын тулд суулгагдсан 
 	  Python тайлбарлагчийг ашиглахаар болгож Apache-г тохируулах хэрэгтэй.</para>
 
 	<example id="network-www-django-apache-config">
 	  <title>Django/mod_python-д зориулсан Apache-ийн тохиргоо</title>
 
           <para>Та өөрийн вэб програм руу тодорхой URL-уудад зориулсан 
 	    хүсэлтүүдийг дамжуулахаар Apache-г тохируулахын тулд 
 	    apache-ийн <filename>httpd.conf</filename> файлд мөр 
 	    нэмэх шаардлагатай:</para>
 
       <screen>&lt;Location "/"&gt;
     SetHandler python-program
     PythonPath "['/dir/to/your/django/packages/'] + sys.path"
     PythonHandler django.core.handlers.modpython
     SetEnv DJANGO_SETTINGS_MODULE mysite.settings
     PythonAutoReload On
     PythonDebug On
 &lt;/Location&gt;</screen>
 	</example>
       </sect3>
 
       <sect3>
         <title>Ruby on Rails</title>
 
 	<indexterm><primary>Ruby on Rails</primary></indexterm>
 
 	<para>Ruby on Rails нь бүрэн гүйцэд хөгжүүлэлтийн стекийн 
 	  боломжийг олгодог бөгөөд вэб хөгжүүлэгчдийг хүчирхэг 
 	  програмыг хурдан шуурхай, илүү үр бүтээлтэй бичдэг байхаар 
 	  оновчлогдсон, нээлттэй эхийн вэб тогтолцоо юм. Үүнийг портын 
 	  системээс хялбараар суулгаж болно.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/www/rubygem-rails; make all install clean</userinput></screen>
       </sect3>          
 
       <sect3>
         <title>mod_perl</title>
 
 	<indexterm>
           <primary>mod_perl</primary>
           <secondary>Perl</secondary>
         </indexterm>
 
         <para><application>Apache</application>/Perl нэгтгэх төсөл 
 Perl програмчлалын хэл ба <application>Apache HTTP Сервер</application>ийн 
 бүх хүч чадлыг нэгтгэсэн юм. <application>mod_perl</application> модулийн 
 тусламжтай <application>Apache</application> модулиудыг тэр чигээр нь 
 Perl дээр бичих боломжтой. Дээр нь, серверт суулгасан 
 шургуу хөрвүүлэгч, гадны хөрвүүлэгч ашиглах илүү ажил болон 
 Perl эхлүүлэх хугацааны алдагдлаас зайлсхийж чадсан юм.</para>
 
           <para><application>mod_perl</application>-г хэд хэдэн янзаар хэрэглэж болно. 
 <application>mod_perl</application>-г хэрэглэж эхлэхээс өмнө 
 <application>mod_perl</application> 1.0 зөвхөн <application>Apache</application> 1.3-тай ажилладаг, 
 <application>mod_perl</application> 2.0 зөвхөн <application>Apache</application> 2.X-тэй ажилладаг гэдгийг 
 санаарай. <application>mod_perl</application> 1.0-г <filename role="package">www/mod_perl</filename> портоос, 
 түүний статикаар эмхэтгэсэн хувилбарыг <filename role="package">www/apache13-modperl</filename> 
 портоос суулгаж болно. <application>mod_perl</application> 2.0-г 
 <filename role="package">www/mod_perl2</filename> портоос суулгаж болно.</para>
       </sect3>
 
         <sect3>
           <sect3info>
 	  <authorgroup>
 	    <author>
 	      <firstname>Том</firstname>
 	      <surname>Рөүдс</surname>
 	      <contrib>Бичсэн </contrib>
 	    </author>
 	  </authorgroup>
 	  <authorgroup>
 	    <author>
 	      <firstname>Лодойсамбын</firstname>
 	      <surname>Баянзул</surname>
 	      <contrib>Орчуулсан </contrib>
 	    </author>
 	  </authorgroup>
         </sect3info>
         <title>mod_php</title>
 
 	<indexterm>
           <primary>mod_php</primary>
           <secondary>PHP</secondary>
         </indexterm>
 
 	<para><acronym>PHP</acronym> буюу <quote>PHP:Hypertext Preprocessor</quote> бол 
 вэб хөгжүүлэлтэд тусгайлан тохируулсан, энгийн хэрэглээний 
 скрипт хэл юм. <acronym>HTML</acronym> дотор суулгах боломжтой түүний 
 синтакс C, &java;, ба Perl-с гаралтай. Энэ нь вэб хөгжүүлэгчдэд 
 динамикаар үүсгэгдэх вэб хуудсыг хурдан бичих боломжтой болгох 
 үүднээс тэгсэн хэрэг.</para>
 
 	<para><application>Apache</application> вэб серверийг 
 <acronym>PHP</acronym>5-г дэмждэг болгохын тулд, <filename role="package">lang/php5</filename> 
 портыг суулгаж эхлэх хэрэгтэй.</para>
 
 	<para>Хэрэв <filename role="package">lang/php5</filename> портыг 
 анх удаа суулгаж байгаа бол, боломжит 
 <literal>ТОХИРУУЛГУУД</literal> автоматаар дэлгэцэн дээр гарч ирнэ. 
 Хэрэв цэс гарч ирэхгүй бол, өөрөөр хэлбэл 
 <filename role="package">lang/php5</filename> портыг өмнө нь хэзээ нэгэн цагт 
 суулгаж байсан бол, тохируулгуудын харилцах цонхыг гаргаж ирэхийн тулд 
 дараах тушаалыг:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>make config</userinput></screen>
 
 	<para>порт директор дотор өгөх хэрэгтэй.</para>
 
 	<para>Тохируулгуудын харилцах цонхонд, 
 <application>mod_php5</application>-г <application>Apache</application>-н 
 ачаалах боломжтой модуль байдлаар бүтээхийн тулд 
 <literal>APACHE</literal> тохируулгыг идэвхжүүлнэ.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Олон сайтууд <acronym>PHP</acronym>4-г янз бүрийн шалтгааны улмаас 
 (өөрөөр хэлбэл, нийцтэй байдал эсвэл аль хэдийн үйлчилгээнд гаргачихсан 
 вэб програмууд) ашигласаар байна. Хэрэв 
 <application>mod_php4</application>-г <application>mod_php5</application>-н оронд ашиглах 
 шаардлагатай бол, <filename role="package">lang/php4</filename> портыг ашиглаарай. 
 <filename role="package">lang/php4</filename> порт нь <filename role="package">lang/php5</filename> портод 
 байдаг тохиргооны болон бүтээх үеийн олон тохируулгуудыг дэмждэг.</para>
 	</note>
 
 	<para>Энэ хэсэг код динамик <acronym>PHP</acronym> програмыг дэмждэг болгоход 
 шаардлагатай модулиудыг суулгаж тохируулах болно. Доорх мөрүүд 
 <filename>/usr/local/etc/apache/httpd.conf</filename> файл дотор нэмэгдсэн эсэхийг шалгаарай:</para>
 
 	<programlisting>LoadModule php5_module        libexec/apache/libphp5.so</programlisting>
 
         <programlisting>AddModule mod_php5.c
     &lt;IfModule mod_php5.c&gt;
         DirectoryIndex index.php index.html
     &lt;/IfModule&gt;
     &lt;IfModule mod_php5.c&gt;
         AddType application/x-httpd-php .php
         AddType application/x-httpd-php-source .phps
     &lt;/IfModule&gt;</programlisting>
 
           <para>Үүний дараа, <acronym>PHP</acronym> модулийг ачаалахын тулд,  
 дараах тушаалыг өгч серверийг дахин ачаалах хэрэгтэй:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>apachectl graceful</userinput></screen>
 
 	<para>Дараа, <acronym>PHP</acronym>-н хувилбарыг дээшлүүлэх үедээ, 
 <command>make config</command> тушаалыг өгөх шаардлагагүй; 
 идэвхжүүлсэн <literal>ТОХИРУУЛГУУД</literal> &os; Портуудын 
 тогтолцоонд автоматаар хадгалагдсан байгаа.</para>
 
           <para>&os;-н <acronym>PHP</acronym> дэмжлэг нь дээд зэргээр 
 модульчлагдсан тул үндсэн суулгац нь маш хязгаарлагдмал 
 байдаг. <filename role="package">lang/php5-extensions</filename> портыг ашиглан дэмжлэг 
 нэмэх нь үнэхээр амархан асуудал. <acronym>PHP</acronym> өргөтгөлийг суулгах явцад, 
 энэ порт танд цэсээс тогтсон интерфэйсийг санал болгоно. Өөрөөр, 
 өргөтгөлүүдийг нэг нэгээр нь харгалзах портуудаас суулгаж болно.</para>
 
 	<para>Жишээлбэл, <acronym>PHP</acronym>5-д <application>MySQL</application> өгөгдлийн 
 сангийн серверийн дэмжлэгийг нэмэхийн тулд, 
 <filename role="package">databases/php5-mysql</filename> портыг суулгахад хангалттай.</para>
 
           <para>Ямар нэг өргөтгөл суулгасны дараа, 
 тохиргооны өөрчлөлтийг хүчин төгөлдөр болгохын тулд <application>Apache</application> 
 серверийг дахин ачаалах шаардлагатайг анхаарна уу:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>apachectl graceful</userinput></screen>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-ftp">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Мюррей</firstname>
 	  <surname>Стөүкли</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмрээ оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <title>Файл Дамжуулах Протокол (FTP)</title>
 
     <indexterm><primary>FTP серверүүд</primary></indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Удиртгал</title>
 
       <para>File Transfer Protocol буюу Файл Дамжуулах Протокол (FTP) нь хэрэглэгчдэд 
 <acronym role="File Transfer Protocol">FTP</acronym> серверээс файлыг авах болон тавих хялбар 
 замыг бий болгодог. &os; үндсэн систем дотроо <acronym role="File Transfer Protocol">FTP</acronym> 
 сервер програм <application>ftpd</application>-г агуулж байдаг. Энэ нь FreeBSD дээр 
 <acronym role="File Transfer Protocol">FTP</acronym> серверийг босгох, удирдах ажлыг төвөггүй болгодог.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Тохиргоо</title>
 
       <para>Тохиргоо хийхийн өмнөх хамгийн чухал алхам бол 
 ямар дансууд FTP серверт хандах эрхтэй байх вэ гэдгийг шийдэх байдаг. 
 Ердийн FreeBSD систем нь янз бүрийн дэмонуудад хэрэглэгддэг 
 олон тооны системийн дансуудтай байдаг ба гадны хэрэглэгчид 
 эдгээр дансыг ашиглан нэвтрэх ёсгүй. <filename>/etc/ftpusers</filename> файл дотор 
 FTP хандалт зөвшөөрөгдөөгүй хэрэглэгчдийн жагсаалтыг хадгална. 
 Анхдагч байдлаар, дээр дурдсан системийн дансууд энэ файлд байна. 
 FTP хандалтыг зөвшөөрөх ёсгүй өөр хэрэглэгчдийг ч мөн энэ файлд 
 нэмж болно.</para>
 
       <para>Зарим хэрэглэгчдийн FTP хэрэглэхийг нь бүр болиулчихалгүйгээр, 
 зөвхөн зарим нэг эрхийг нь хязгаарлаж бас болно. Үүнийг 
 <filename>/etc/ftpchroot</filename> файлын тусламжтай гүйцэтгэж болно. 
 Энэ файл дотор FTP хандалтыг нь хязгаарлах хэрэглэгчид болон 
 бүлгүүдийн жагсаалт байна. &man.ftpchroot.5; заавар хуудсанд 
 бүх мэдээлэл байгаа тул энд дурдсангүй.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>FTP</primary>
 	<secondary>нийтийн</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Хэрэв сервертээ нийтийн FTP хандалтыг зөвшөөрөх хүсэлтэй байгаа бол, 
 &os; систем дээрээ <username>ftp</username> нэртэй хэрэглэгч нэмэх хэрэгтэй. 
 Ингэснээр хэрэглэгчид таны FTP сервер рүү <username>ftp</username> эсвэл 
 <username>anonymous</username> гэсэн нэрээр ямар ч нэвтрэх үг шаардагдахгүйгээр 
 (тогтсон заншил ёсоор хэрэглэгч цахим шуудангийн хаягаа 
 нэвтрэх үгийн оронд хэрэглэх шаардлагатай) нэвтрэн орох болно. 
 Нийтийн хэрэглэгч системд орж ирэхэд FTP сервер түүний эрхийг 
 зөвхөн <username>ftp</username> хэрэглэгчийн гэрийн сан дотор 
 хязгаарлахын тулд &man.chroot.2;-г дуудна.</para>
 
       <para>FTP харилцагчдад зориулсан мэндчилгээний үгнүүдийг 
 агуулсан хоёр текст файл байдаг. <filename>/etc/ftpwelcome</filename> файл 
 дотор байгааг нэвтрэлт хүлээх мөр гарахаас өмнө хэрэглэгчдэд дэлгэцэн дээр 
 хэвлэнэ. Амжилттай нэвтэрч орсны дараа <filename>/etc/ftpmotd</filename> файл 
 дотор байгааг дэлгэцэн дээр хэвлэнэ. Энэ файлын зам нь 
 нэвтэрч орсон орчинтой харьцангуйгаар авсан зам гэдгийг 
 анхаарна уу, тиймээс нийтийн хэрэглэгчдийн хувьд 
 <filename>~ftp/etc/ftpmotd</filename> файлыг хэвлэх болно.</para>
 
       <para>FTP серверийн тохиргоог зохих ёсоор хийсний дараа, 
 <filename>/etc/inetd.conf</filename> файл дотор идэвхжүүлэх хэрэгтэй. 
 Үүний тулд, <application>ftpd</application> гэсэн мөрний өмнөх <quote>#</quote> 
 тэмдэгтийг арилгахад хангалттай:</para>
 
       <programlisting>ftp	stream	tcp	nowait	root	/usr/libexec/ftpd	ftpd -l</programlisting>
 
       <para><xref linkend="network-inetd-reread"> хэсэгт тайлбарласан ёсоор 
 энэ тохиргооны файлд өөрчлөлт оруулсны дараа 
 <application>inetd</application>-г дахин ачаалах шаардлагатай.</para>
 
       <para>Одоо та дараах тушаалыг өгөн FTP сервер рүү нэвтрэн орж болно:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>ftp localhost</userinput></screen>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Арчилгаа</title>
 
       <indexterm><primary>syslog</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>бүртгэлийн файлууд</primary>
 	<secondary>FTP</secondary></indexterm>
 
       <para><application>ftpd</application> дэмон бүртгэл хөтлөхдөө &man.syslog.3;-г ашигладаг. 
 Анхдагч байдлаар, системийн бүртгэлийн дэмон FTP-тэй холбоотой 
 зурвасуудыг <filename>/var/log/xferlog</filename> файлд бичнэ. FTP бүртгэлийн файлын 
 байршлыг өөрчлөхийн тулд <filename>/etc/syslog.conf</filename> файл дотор, дараах 
 мөрийг засах хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>ftp.info      /var/log/xferlog</programlisting>
 
       <indexterm>
 	<primary>FTP</primary>
 	<secondary>нийтийн</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Нийтийн FTP сервер ажиллуулахад тохиолдох 
 болзошгүй асуудлуудын талаар мэдлэгтэй байгаарай. 
 Ялангуяа, нийтийн хэрэглэгчдэд файл байршуулахыг 
 зөвшөөрөх тухайд сайн бодох хэрэгтэй. Таны FTP сайт 
 лицензгүй програм хангамжуудыг наймаалцдаг талбар болох, эсвэл түүнээс ч 
 муу зүйл тохиолдохыг үгүйсгэхгүй. Хэрэв нийтийн FTP байршуулалтыг 
 зөвшөөрөх шаардлагатай бол, файлуудыг нягталж үзэхээс нааш 
 бусад нийтийн хэрэглэгчид тэдгээр файлыг унших эрхгүй байхаар 
 тохируулж өгөх хэрэгтэй.</para>
 
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-samba">
     <sect1info>
 	  <authorgroup>
 	    <author>
 	      <firstname>Мюррей</firstname>
 	      <surname>Стөүкли</surname>
 	      <contrib>Хувь нэмрээ оруулсан </contrib>
 	    </author>
 	  </authorgroup>
 	  <authorgroup>
 	    <author>
 	      <firstname>Лодойсамбын</firstname>
 	      <surname>Баянзул</surname>
 	      <contrib>Орчуулсан </contrib>
 	    </author>
 	  </authorgroup>
     </sect1info>
     <title>&microsoft.windows; харилцагчдад зориулсан Файл болон Хэвлэх Үйлчилгээ (Samba)</title>
 
     <indexterm><primary>Samba сервер</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>Microsoft Windows</primary></indexterm>
     <indexterm>
       <primary>файл сервер</primary>
       <secondary>Windows харилцагчид</secondary>
     </indexterm>
     <indexterm>
       <primary>хэвлэх сервер</primary>
       <secondary>Windows харилцагчид</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Ерөнхий Агуулга</title>
 
       <para><application>Samba</application> бол &microsoft.windows; харилцагчдад 
 файл болон хэвлэх үйлчилгээг үзүүлдэг, өргөн хэрэглэгддэг 
 нээлттэй эхийн програм хангамжийн багц юм. Ийм төрлийн харилцагчид 
 FreeBSD файлын орчинд холбогдож, файлуудыг өөрийн дискэн дээр байгаа юм шиг, 
 эсвэл FreeBSD хэвлэгчийг өөрийн дотоод хэвлэгч шиг хэрэглэх боломжтой болдог.</para>
 
       <para><application>Samba</application> програм хангамжийн багцууд таны FreeBSD суулгах 
 дискэнд орсон байгаа. Хэрэв та анх FreeBSD суулгахдаа 
 <application>Samba</application>-г хамт суулгаагүй бол, <filename role="package">net/samba3</filename> 
 порт эсвэл багцаас суулгаж болно.</para>
 
 <!-- mention LDAP, Active Directory, WinBIND, ACL, Quotas, PAM, .. -->
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Тохиргоо</title>
 
       <para><application>Samba</application>-н анхдагч тохиргооны файл  
 <filename>/usr/local/share/examples/samba/smb.conf.default</filename> гэж суугдсан байдаг. Энэ файлыг <filename>/usr/local/etc/smb.conf</filename> 
 нэртэй хуулаад, <application>Samba</application>-г ашиглаж 
 эхлэхээсээ өмнө өөртөө тааруулан засварлах ёстой.</para>
 
       <para><filename>smb.conf</filename> файл нь &windows; харилцагчтай хуваалцах 
 хүсэлтэй <quote>файл системийн хэсэг</quote> ба хэвлэгчийн тодорхойлолт гэх зэрэг 
 <application>Samba</application>-н ажиллах үеийн тохиргооны мэдээллийг агуулж байдаг. 
 <application>Samba</application> багц дотор <filename>smb.conf</filename> файл дээр ажиллах хялбар 
 арга замыг хангасан <application>swat</application> нэртэй вэб дээр суурилсан 
 хэрэгсэл хамт ирдэг.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Samba-г Вэбээр Удирдах Хэрэгсэл (SWAT)</title>
 
 	<para>Samba Web Administration Tool буюу Samba-г Вэбээр Удирдах Хэрэгсэл (SWAT) 
 нь <application>inetd</application>-н дэмон хэлбэрээр ажиллана. 
 Тиймээс, <application>Samba</application>-г <application>swat</application> 
 ашиглан тохируулахын өмнө <filename>/etc/inetd.conf</filename> доторх 
 дараах мөрийг ил гаргах шаардлагатай:</para>
 
 	<programlisting>swat   stream  tcp     nowait/400      root    /usr/local/sbin/swat    swat</programlisting>
         <para><xref linkend="network-inetd-reread"> хэсэгт тайлбарласан ёсоор, 
 энэ тохиргооны файлд өөрчлөлт оруулсны дараа 
 <application>inetd</application>-ийн тохиргоог дахин ачаалах шаардлагатай.</para>
 
 	<para><application>swat</application>-г <filename>inetd.conf</filename> дотор идэвхжүүлсний 
 дараа, вэб хөтөч ашиглан <ulink url="http://localhost:901"></ulink> хаяганд холбогдоно. 
 Та эхлээд системийн <username>root</username> дансаар нэвтэрч орох ёстой.</para>
 
 <!-- XXX screenshots go here, loader is creating them -->
 
 	<para><application>Samba</application>-н тохиргооны үндсэн хуудсанд 
 амжилттай нэвтэрч орсон бол, системийн баримтуудаар аялах, 
 эсвэл <guimenu>Globals</guimenu> цэсэн дээр дарж тохиргоог хийх боломжтой болно. 
 <guimenu>Globals</guimenu> хэсэг <filename>/usr/local/etc/smb.conf</filename> файлын 
 <literal>[global]</literal> хэсэгт байгаа хувьсагчдад харгалзана.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Глобал тохиргоо</title>
 
 	<para><application>swat</application>-г хэрэглэж байгаа эсвэл 
 <filename>/usr/local/etc/smb.conf</filename>-г гараараа засаж байгаа аль нь ч бай, 
 <application>Samba</application>-г тохируулах явцад тааралдах хамгийн эхний 
 директивууд бол:</para>
 
         <variablelist>
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>workgroup</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>Энэ нь сервер рүү хандах компьютеруудын NT Домэйн-Нэр эсвэл 
 Ажлын бүлгийн-Нэр.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>netbios name</literal></term>
 	    <indexterm><primary>NetBIOS</primary></indexterm>
 
 	    <listitem>
 	      <para>Энэ директив <application>Samba</application> серверийн NetBIOS нэрийг заана. 
 Анхдагч байдлаар, хостын DNS нэрийн эхний хэсэгтэй адил байна.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>серверийн мөр</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>Энэ директив <command>net view</command> тушаалын хариуд 
 гарч ирэх эсвэл зарим сүлжээний хэрэгслүүд дээр энэ серверийг 
 төлөөлж гарах мөрийг заана.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
         </variablelist>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Аюулгүй байдлын Тохиргоо</title>
 
 	<para><filename>/usr/local/etc/smb.conf</filename> доторх 
 хамгийн чухал хоёр тохиргоо бол аюулгүй байдлын загвар, 
 болон харилцагчдын нэвтрэх үгийн арын шугамны хэлбэр юм. 
 Дараах директивүүд эдгээр тохируулгуудыг хянана:</para>
 
         <variablelist>
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>security</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>Энд хамгийн элбэг хэрэглэгддэг хоёр сонголт бол 
 <literal>security = share</literal> ба <literal>security = user</literal> юм. Хэрэв танай харилцагч нар 
 &os; машин дээр хэрэглэдэг хэрэглэгчийн нэртэй ижил нэрийг ашигладаг бол, 
 user түвшний аюулгүй байдлыг сонгохыг хүсэж байж магадгүй. Энэ бол 
 аюулгүй байдлын анхдагч бодлого бөгөөд эх үүсвэрт хандахаас өмнө харилцагчийг 
 системд нэвтэрч орохыг шаардана.</para>
 
 	      <para>share түвшний аюулгүй байдалд, харилцагчид эх үүсвэрт хандахаас өмнө 
 хүчин төгөлдөр хэрэглэгчийн нэр болон нэвтрэх үгээр сервер рүү нэвтрэн орох 
 шаардлагагүй байдаг. Энэ бол <application>Samba</application>-н хуучин хувилбаруудын хувьд 
 аюулгүй байдлын анхдагч загвар байсан.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>passdb backend</literal></term>
 
 	    <indexterm><primary>NIS+</primary></indexterm>
 	    <indexterm><primary>LDAP</primary></indexterm>
 	    <indexterm><primary>SQL өгөгдлийн сан</primary></indexterm>
 
 	    <listitem>
 	      <para><application>Samba</application>-д хэд хэдэн төрлийн 
 арын шугамны магадлах загварууд байдаг. Харилцагчдыг 
 LDAP, NIS+, SQL өгөгдлийн сан, эсвэл хувиргасан нэвтрэх үгийн файлаар 
 магадлаж болно. Анхдагч магадлах арга бол <literal>smbpasswd</literal> бөгөөд 
 бид зөвхөн энэ талаар авч үзэх болно.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 	</variablelist>
 
 	<para>Анхдагч <literal>smbpasswd</literal> арын шугамыг хэрэглэж байгаа гэж үзвэл, 
 <application>Samba</application> харилцагчдыг магадлахын тулд 
 <filename>/usr/local/private/smbpasswd</filename> файлыг эхлээд үүсгэх ёстой. 
 Хэрэв &unix; хэрэглэгчийн эрхээр &windows; харилцагчаас ханддаг байх шаардлагатай бол, 
 дараах тушаалыг хэрэглэнэ:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>smbpasswd -a username</userinput></screen>
 
 	<note>
 	  <para><application>Samba</application> 3.0.23c-аас эхлээд нэвтрэлтийн 
 	    файлуудад зориулсан сан нь <filename class="directory">/usr/local/etc/samba</filename> 
 	    сан юм. Энэ үед санал болгодог арын мэдээллийн сан нь <literal>tdbsam</literal> бөгөөд 
 	    хэрэглэгчийн бүртгэлийг нэмэхийн тулд дараах тушаалыг ашиглах ёстой:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput><command>pdbedit <option>-a</option> <option>-u</option> <replaceable>username</replaceable></command></userinput></screen>
 	</note>
 
 	<para>Тохируулгуудын талаар нэмэлт мэдээллийг 
 <ulink url="http://www.samba.org/samba/docs/man/Samba-HOWTO-Collection/">Албан ёсны Samba HOWTO</ulink>-с олж авна уу. 
 Энд цухас дурдсан үндсэн мэдлэгтэйгээр <application>Samba</application>-г ажиллуулж 
 эхлэх чадвартай байх ёстой.</para>
       </sect3>
 
     </sect2>
     <sect2>
       <title><application>Samba</application>-г Эхлүүлэх нь</title>
 
       <para><filename role="package">net/samba3</filename> портод <application>Samba</application>-г 
 удирдахад зориулсан шинэ эхлэл скрипт орсон байгаа. Энэ 
 скриптийг идэвхжүүлэхийн тулд, өөрөөр хэлбэл энэ скриптийг ашиглан 
 <application>Samba</application>-г эхлүүлэх, зогсоох болон дахин эхлүүлдэг болохын тулд, 
 <filename>/etc/rc.conf</filename> файл дотор дараах мөрийг нэмж бичих хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>samba_enable="YES"</programlisting>
 
 	<para>Эсвэл илүү нарийнаар доор дурдсан шиг тохируулж болно:</para>
 
 	<programlisting>nmbd_enable="YES"</programlisting>
 	<programlisting>smbd_enable="YES"</programlisting>
 
       <note>
 	<para>Ингэснээр мөн <application>Samba</application>-г систем ачаалах үед автоматаар 
 эхлүүлдэг болгоно.</para>
       </note>
 
       <para>Үүний дараа хүссэн үедээ <application>Samba</application>-г эхлүүлэхийн тулд 
 дараах тушаалыг өгөхөд хангалттай:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/samba start</userinput>
 Starting SAMBA: removing stale tdbs :
 Starting nmbd.
 Starting smbd.</screen>
 
       <para>rc скриптийг ашиглах талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 <xref linkend="configtuning-rcd"> хэсгээс авна уу.</para>
 
       <para><application>Samba</application> нь үнэн хэрэгтээ гурван тусдаа дэмоноос 
 тогтоно. <application>nmbd</application> ба <application>smbd</application> дэмонууд 
 <filename>samba</filename> скриптээр эхлүүлдэг болохыг та анзаарах болно. 
 Хэрэв <filename>smb.conf</filename> дотор winbind нэр тайлах үйлчилгээг идэвхжүүлсэн бол 
 <application>winbindd</application> дэмон бас ажиллаж эхэлсэн болохыг харж болно.</para>
 
       <para><application>Samba</application>-г хүссэн үедээ зогсоохын тулд дараах тушаалыг өгөхөд 
 хангалттай:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/samba stop</userinput></screen>
 
       <para><application>Samba</application> бол &microsoft.windows; сүлжээтэй өргөн хүрээнд 
 нэгдмэл ажиллах боломжийг олгодог нарийн төвөгтэй програмын цогц юм. 
 Энд тайлбарласан үндсэн суулгацаас хальсан функцуудын талаар дэлгэрэнгүй 
 мэдээллийг <ulink url="http://www.samba.org"></ulink> хаягаар орж авна уу.</para>
     </sect2>
 
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-ntp">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Том</firstname>
 	  <surname>Хөүкинс</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмрээ оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Лодойсамбын</firstname>
 	  <surname>Баянзул</surname>
 	  <contrib>Орчуулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <title>NTP-р Цаг Тааруулах нь</title>
 
     <indexterm><primary>NTP</primary></indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Ерөнхий Агуулга</title>
 
       <para>Цаг хугацаа өнгөрөхөд компьютерийн цаг зөрөх хандлагатай байдаг. 
 Network Time Protocol буюу Сүлжээний Цагийн Протоколыг(NTP) цагийг зөв байлгах, зөв ажиллуулахад 
 хэрэглэдэг.</para>
 
       <para>Олон тооны Интернэт үйлчилгээнүүд компьютерийн цагаас хамаарч, 
 эсвэл хүртэж ажилладаг. Жишээлбэл, вэб сервер тодорхой цагаас хойш 
 өөрчлөлт орсон файлуудыг илгээх хүсэлт хүлээн авсан байж болох юм. Дотоод сүлжээний 
 орчинд, нэг файл серверээр үйлчлүүлж байгаа компьютеруудын хувьд 
 файлын цагийн тамга дүйж байхын тулд тэдгээрийн цагууд хоорондоо 
 тохирч байх ёстой. &man.cron.8; зэрэг үйлчилгээнүүд тодорхой цагт тушаалыг 
 гүйцэтгэхийн тулд системийн цагт бүрэн найдаж ажилладаг.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>NTP</primary>
 	<secondary>ntpd</secondary>
       </indexterm>
       <para>FreeBSD &man.ntpd.8; <acronym role="Network Time Protocol">NTP</acronym> серверийн хамт ирдэг. 
 &man.ntpd.8; <acronym role="Network Time Protocol">NTP</acronym> нь таны машины цагийг тааруулахын тулд 
 бусад <acronym role="Network Time Protocol">NTP</acronym> серверүүдээс асуух эсвэл бусдад цагийн 
 мэдээллийг түгээх үйлчилгээг үзүүлдэг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Зохимжтой NTP Серверийг Сонгох нь</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>NTP</primary>
 	<secondary>серверийг сонгох нь</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Цагаа тааруулахын тулд, та нэг болон түүнээс дээш тооны 
 <acronym role="Network Time Protocol">NTP</acronym> серверийг хэрэглэх хэрэгтэй болно. 
 Танай сүлжээний администратор эсвэл ISP үүнд зориулсан 
 NTP сервертэй байж болох юм&mdash;тийм эсэхийг тэдний заавраас шалгана уу. 
 <ulink url="http://ntp.isc.org/bin/view/Servers/WebHome">нийтэд зориулсан NTP серверүүдийн 
 онлайн жагсаалт</ulink>ыг ашиглан өөртөө ойрхон байгаа NTP серверийг 
 олно уу. Сонгож авсан серверийнхээ ашиглах журмыг судлаарай. 
 Мөн хэрэв шаардлагатай бол зөвшөөрөл аваарай.</para>
 
       <para>Таны сонгосон сервер холбогдох боломжгүй, 
 эсвэл цаг нь бүрэн итгэж болохооргүй үе гарах тул, 
 хоорондоо хамааралгүй хэд хэдэн NTP серверүүдийг сонгох нь хамгийн зөв 
 сонголт болдог. &man.ntpd.8; бусад серверээс хүлээн авсан 
 хариултуудыг маш ухаалгаар хэрэглэдэг&mdash;итгэж болох серверүүдийг 
 илүү авч үздэг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Өөрийн Машиныг Тохируулах нь</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>NTP</primary>
 	<secondary>тохиргоо</secondary>
       </indexterm>
 
       <sect3>
 	<title>Үндсэн Тохиргоо</title>
 	<indexterm><primary>ntpdate</primary></indexterm>
 
 	<para>Хэрэв та машин асахад цагаа тааруулах хүсэлтэй 
 байгаа бол, &man.ntpdate.8;-г ашиглаж болно. Энэ нь олон дахин тааруулах 
 шаардлагагүй, ойр ойрхон асааж унтраадаг ширээний компьютерийн 
 хувьд зохимжтой байж болох юм. Гэхдээ ихэнх машины хувьд 
 &man.ntpd.8;-г ажиллуулах нь зүйтэй.</para>
 
 	<para>Систем ачаалах үед &man.ntpdate.8;-г ашиглах нь 
 &man.ntpd.8; ажиллаж байгаа машинуудын хувьд зөв санаа юм. 
 Учир нь &man.ntpd.8; програм нь цагийг алгуур өөрчилдөг байхад, 
 &man.ntpdate.8; машины одоогийн цаг болон зөв цагын хооронд 
 хир их ялгаа байгааг үл хайхран цагийг тааруулдаг.</para>
 
 	<para>&man.ntpdate.8;-г систем ачаалах үед идэвхжүүлэхийн тулд, 
 <literal>ntpdate_enable="YES"</literal> гэсэн мөрийг <filename>/etc/rc.conf</filename> файлд 
 нэмэх хэрэгтэй.  Мөн цаг авах гэж байгаа бүх серверүүд болон 
 &man.ntpdate.8;-д өгөх тугуудыг <varname>ntpdate_flags</varname>-д зааж өгөх хэрэгтэй.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<indexterm>
 	  <primary>NTP</primary>
 	  <secondary>ntp.conf</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<title>Ерөнхий Тохиргоо</title>
 
 	<para>NTP-г <filename>/etc/ntp.conf</filename> файлын тусламжтай, 
 &man.ntp.conf.5;-д заасан хэлбэрээр тохируулна. Доор хялбар жишээг 
 үзүүлэв:</para>
 
 	<programlisting>server ntplocal.example.com prefer
 server timeserver.example.org
 server ntp2a.example.net
 
 driftfile /var/db/ntp.drift</programlisting>
 
 	<para><literal>server</literal> тохируулгаар 
 ямар серверүүдийг ашиглахыг заана. Нэг мөрөнд нэг серверийг бичнэ. 
 Хэрэв аль нэг серверийг <literal>prefer</literal> гэсэн аргументаар 
 онцолсон бол, <hostid
 	  role="fqdn">ntplocal.example.com</hostid> шиг, тэр серверийг 
 бусдаас илүүд үзнэ. Илүүд үзсэн серверээс ирсэн хариу
 бусад серверүүдийн хариунаас мэдэгдэхүйцээр 
 зөрж байгаа үед хариуг тоохгүй өнгөрөөнө. Түүнээс бусад тохиолдолд 
 бусад серверийн хариуг үл харгалзан тэр серверийн хариуг 
 хэрэглэх болно. <literal>prefer</literal> аргументийг ер нь 
 өндөр нарийвчлалтай, тусгай цаг хянадаг тоног төхөөрөмж дээр тулгуурласан NTP 
 серверийн хувьд хэрэглэнэ.</para>
 
 	<para><literal>driftfile</literal> тохируулгаар 
 ямар файлд системийн цагийн алдах зөрүү утгыг хадгалж байгааг заана. 
 &man.ntpd.8; програм энэ утгыг ашиглан цагийн алдсан зөрүүг автоматаар нөхнө. 
 Ингэснээр цагийн бүх гадаад эх үүсвэрүүдтэй холбоо тогтоох боломжгүй болсон 
 үед, хэсэг хугацааны туршид ч гэсэн цагийг харьцангуй зөв ажиллуулах боломжийг 
 олгоно.</para>
 
 	<para><literal>driftfile</literal> тохируулгаар ямар файлд таны зааж өгсөн 
 NTP серверүүдийн өмнөх хариунуудын тухай мэдээллийг 
 хадгалж байгааг заана. Энэ файлд NTP-н дотоод үйл ажиллагааны мэдээллийг 
 хадгалдаг. Энэ мэдээллийг өөр ямар ч процесс өөрчлөх ёсгүй.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Өөрийн Сервер рүү Хандах Хандалтыг Хянах нь</title>
 
 	<para>Анхдагч байдлаар, таны NTP сервер рүү Интернэтэд байгаа бүх хост 
 хандах боломжтой. <filename>/etc/ntp.conf</filename> файл дотор 
 <literal>restrict</literal> тохируулгаар ямар машинууд таны сервер рүү хандаж болохыг 
 хянаж болно.</para>
 
 	<para>Хэрэв та өөрийн NTP сервер рүү хэнийг ч хандуулахыг хүсэхгүй байгаа бол 
 <filename>/etc/ntp.conf</filename> файл дотор дараах мөрийг нэмэх хэрэгтэй:</para>
 
         <programlisting>restrict default ignore</programlisting>
 
 	<note>
 	 <para>Энэ нь таны серверээс өөрийн чинь локал тохиргоонд жагсаагдсан 
 		аль ч сервер үрүү хандах боломжийг бас хаана.
 		Хэрэв та өөрийн NTP серверийг гадаад NTP сервертэй 
 		синхрончлох хэрэгтэй бол ямар нэг серверийг зөвшөөрөх 
 		ёстой. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.ntp.conf.5; гарын авлагаас 
 		үзнэ үү.</para>
 	</note>
 
         <para>Хэрэв та зөвхөн өөрийн сүлжээнд байгаа машинуудыг 
 таны сервертэй цагаа тааруулахыг зөвшөөрөөд, гэхдээ 
 таны серверийн тохиргоог өөрчлөх болон тэгш эрхтэй серверүүд шиг 
 цагийн мэдээллийг хуваахыг зөвшөөрөхгүй бол дээр дурдсаны оронд:</para>
 
         <programlisting>restrict 192.168.1.0 mask 255.255.255.0 nomodify notrap</programlisting>
 
 	<para>гэсэн мөрийг бичнэ үү. Энд <hostid role="ipaddr">192.168.1.0</hostid> нь таны сүлжээний 
 IP хаяг, <hostid role="netmask">255.255.255.0</hostid> нь таны сүлжээний баг болно.</para>
 
 	<para><filename>/etc/ntp.conf</filename> дотор олон тооны <literal>restrict</literal> 
 тохируулгууд байж болно. Илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.ntp.conf.5;-н 
 <literal>Хандалтыг Удирдах Дэмжлэг</literal> дэд хэсгээс үзнэ үү.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>NTP Серверийг Ажиллуулах нь</title>
 
       <para>NTP серверийг систем ачаалах үед эхлүүлэхийн тулд, 
 <literal>ntpd_enable="YES"</literal> гэсэн мөрийг <filename>/etc/rc.conf</filename> файлд нэмж бичих 
 хэрэгтэй. Хэрэв &man.ntpd.8;-д нэмэлт тугуудыг өгөх хүсэлтэй бол, 
 <filename>/etc/rc.conf</filename> файлд байгаа <varname>ntpd_flags</varname> параметрийг засах хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Машиныг дахин ачаалалгүйгээр серверийг эхлүүлэхийн тулд, 
 <command>ntpd</command> тушаалыг <filename>/etc/rc.conf</filename>-д заасан 
 <varname>ntpd_flags</varname> нэмэлт параметрүүдийн хамтаар өгөх хэрэгтэй. Жишээлбэл:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ntpd -p /var/run/ntpd.pid</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>ntpd-г Түр зуурын Интернэт Холболттой үед Хэрэглэх нь</title>
 
       <para>&man.ntpd.8; програм зөв ажиллахын тулд байнгын Интернэт 
 холболт шаардлагагүй. Гэхдээ, хэрэгцээтэй үедээ гадагшаа залгадаг 
 тийм төрлийн түр зуурын холболттой бол, NTP трафикийг 
 гадагшаа залгах болон холболтыг бариад байхаас сэргийлэх нь чухал. 
 Хэрэв та PPP хэрэглэдэг бол, <filename>/etc/ppp/ppp.conf</filename> файл дотор байгаа 
 <literal>filter</literal> директивийг ашиглаж болно. Жишээ нь:</para>
 
       <programlisting> set filter dial 0 deny udp src eq 123
  # Prevent NTP traffic from initiating dial out
  set filter dial 1 permit 0 0
  set filter alive 0 deny udp src eq 123
  # Prevent incoming NTP traffic from keeping the connection open
  set filter alive 1 deny udp dst eq 123
  # Prevent outgoing NTP traffic from keeping the connection open
  set filter alive 2 permit 0/0 0/0</programlisting>
 
       <para>Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.ppp.8;-н <literal>PACKET FILTERING</literal> 
 хэсгээс болон <filename>/usr/share/examples/ppp/</filename>-д байгаа жишээнүүдээс авч болно.</para>
 
       <note>
 	<para>Зарим Интернэт үйлчилгээ үзүүлэгчид бага дугаартай портуудыг хаасан байдаг  бөгөөд 
  	ингэснээр хариу нь таны машинд хэзээ ч хүрэхгүй болж NTP ажиллахгүй болдог.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Цааших Мэдээлэл</title>
 
       <para>NTP серверийн баримтжуулалтыг HTML хэлбэрээр 
 <filename>/usr/share/doc/ntp/</filename>-с олж үзэж болно.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
 </chapter>
 
 <!--
      Local Variables:
      mode: sgml
      sgml-declaration: "../chapter.decl"
      sgml-indent-data: t
      sgml-omittag: nil
      sgml-always-quote-attributes: t
      sgml-parent-document: ("../book.sgml" "part" "chapter")
      End:
 -->
 <!--  LocalWords:  config mnt www -->