diff --git a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/basics/chapter.sgml b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/basics/chapter.sgml
index 277f872267..174714bcac 100644
--- a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/basics/chapter.sgml
+++ b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/basics/chapter.sgml
@@ -1,2383 +1,2374 @@
 <!--
      The FreeBSD Mongolian Documentation Project
 
-     Original revision 1.148
+     Original revision 1.149
 
      $FreeBSD$
 -->
 
 <chapter id="basics">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
         <firstname>Крис</firstname>
 	<surname>Шамвэй</surname>
 	<contrib>Дахин бичсэн </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Шагдарын</firstname>
 	<surname>Нацагдорж</surname>
 	<contrib>Орчуулсан </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <!-- 10 Mar 2000 -->
   </chapterinfo>
 
   <title>Юниксийн үндэс</title>
   
   <sect1 id="basics-synopsis">
     <title>Ерөнхий агуулга</title>
 
    <para>Дараах бүлгүүд нь FreeBSD үйлдлийн системийн үндсэн
 	тушаал мөн гүйцэтгэлүүдийг хамрах болно. Энэ материалын
 	ихэнх хэсэг нь &unix;-төрлийн үйлдлийн системтэй хамаатай. 
 	Хэрэв та юникс төрлийн үйлдлийн системтэй танил бол энэ бүлгийг
 	алгасаж болно. Харин та FreeBSD-г шинээр сурагч бол энэ бүлгийг
 	тун анхааралтай унших хэрэгтэй.</para>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншсаны дараа, та дараах зүйлсийг мэдэх болно:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
         <para>FreeBSD-н <quote>виртуал консолыг</quote> хэрхэн 
 		хэрэглэх.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>&os; дээрх файлын тугийг ойлгосноор &unix;-н файлын
 	зөвшөөрөл хэрхэн ажилладгийг мэдэх.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Үндсэн &os; файл системийн байрлуулалтыг мэдэх.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>&os; диск зохион байгуулалт.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Файл системийг хэрхэн холбох болон салгах.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Процесс, далд чөтгөр дэмон, мөн дохионууд гэж юу болох.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Бүрхүүл гэж юу болох, мөн хэрхэн анхны нэвтрэх орчноо өөрчлөх.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Үндсэн текст засварлагчийг хэрхэн хэрэглэх.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Төхөөрөмж болох төхөөрөмжийн цэг гэж юу болох.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>&os;-д ямар хоёртын хэлбэр хэрэглэгддэг болох.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Нэмэлт мэдээллийг товч гарын авлагаас хэрхэн харах.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
   </sect1>
 
   <sect1 id="consoles">
     <title>Виртуал консол болон терминал</title>
     <indexterm><primary>виртуал консол</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>терминал</primary></indexterm>
 
     <para>FreeBSD нь олон аргаар хэрэглэгдэж чадна. Тэдний нэг нь
 	тушаалуудыг текст терминал дээр бичиж хэрэглэх юм. Хэрэв та
 	FreeBSD-г ингэж хэрэглэвэл, &unix;-н маш олон боломж болон
 	хүч таны	гарт байна гэсэн үг. 
         Энэ бүлэг танд, <quote>терминал</quote> болон <quote>консол</quote> гэж юу болох, мөн тэд нарыг FreeBSD дээр хэрхэн хэрэглэх талаар
 	танд тодорхойлж өгөх болно.</para>
 
     <sect2 id="consoles-intro">
       <title>Консол</title>
       <indexterm><primary>консол</primary></indexterm>
 
       <para>Хэрэв та FreeBSD-г эхлэх үедээ автоматаар график горимд
 	эхлүүлэхээр тохируулаагүй бол, систем нь эхлэлтийн гүйцэтгэдэг
 	бичиглэлүүдээ дуусгасны дараа танд нэвтрэх хуудас харуулдаг. 
 	Та нэг иймэрхүү хуудас харах байх:</para>
 
       <screen>Additional ABI support:.
 Local package initialization:.
 Additional TCP options:.
 
 Fri Sep 20 13:01:06 EEST 2002
 
 FreeBSD/i386 (pc3.example.org) (ttyv0)
 
 login:</screen>
 
       <para>Энд харуулсан текстүүд нь таны систем дээр жаахан
 	өөр байж магадгүй ч, ерөнхийдөө үүнтэй ижил байх ёстой. 
 	Сүүлийн хоёр мөр нь бидэнд одоогоор чухал мөрүүд. Сүүлээсээ
 	хоёр дахь мөр нь ингэж уншигдаж байна:</para>
 
       <programlisting>FreeBSD/i386 (pc3.example.org) (ttyv0)</programlisting>
 
       <para>Энэ мөр нь таны дөнгөж сая эхлүүлсэн системийн тухай
 	товч мэдээллийг агуулсан байна. Та x86 архитектуртай тохиромжтой
 	Интел юм уу тохирох систем дээр ажиллаж буй <quote>FreeBSD</quote>
 	консолыг харж байна <footnote>
 	  <para><literal>i386</literal> гэдэг нь үүнийг илэрхийлж байгаа юм. Тэмдэглэж хэлэхэд, хэрэв та FreeBSD-г Интел 386 процессор дээр
 	ажиллуулаагүй байсан ч энэ нь <literal>i386</literal> гэж гарна.  		Энэ нь процессорын төрлийг биш харин процессорын <quote>архитектурыг </quote> харуулж байгаа юм.</para>
 	</footnote>.  Энэ машины нэр нь (&unix; машин болгон 
 	өөрийн нэртэй ) <hostid>pc3.example.org</hostid>, бөгөөд 
 	та энэ системийн консолын &mdash; <devicename>ttyv0</devicename>
 	нэртэй терминалыг харж байна.</para>
 
       <para>Эцэст нь, сүүлийн мөр бол үргэлж:</para>
 
       <programlisting>login:</programlisting>
 
       <para>Энэ хэсэг нь, таны FreeBSD уруу нэвтрэх 
 	<quote>хэрэглэгчийн-нэрээ</quote> бичдэг хэсэг.  Дараагийн 
 	хэсэгт энэ талаар тодорхойлсон байгаа.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="consoles-login">
       <title>FreeBSD уруу нэвтрэх</title>
 
       <para>FreeBSD бол олон хэрэглэгчийн бас олон үйлдлийн систем.
 	Энэ нь, нэг машин уруу олон хүмүүс зэрэг холбогдож 
 	нэгэн зэрэг олон үйлдэл хийж болдог системийн ерөнхий тодорхойлолт
 	юм. </para>
 
       <para>Олон хэрэглэгчийн систем нь ямар нэгэн аргаар нэг 
 	<quote>хэрэглэгчийг</quote> бусдаас нь ялгаж чаддаг байх ёстой.  
 	FreeBSD дээр (мөн бусад &unix;-төрлийн системүүд дээр) энэ нь,
 	хэрэглэгч ямар нэгэн програм ажиллуулахаасаа өмнө систем уруу
 	 <quote>нэвтрэх үйлдэл</quote> хийж хэрэгждэг. Хэрэглэгч бүрд
 	гоц нэр  (
 	<quote>хэрэглэгчийн-нэр</quote>) мөн хувийн нууц үг (
 	<quote>нууц-үг</quote>) харгалзах ёстой. Хэрэглэгчийг програм
 	хэрэглэж эхлэхээс өмнө FreeBSD энэ хоёрыг асуух болно.</para>
 
       <indexterm><primary>эхлэлийн бичлэг</primary></indexterm>
       <para>Дөнгөж FreeBSD эхлэх үедээ эхлүүлэгч бичлэгүүдийг 
 	<footnote>
 	  <para>Эхлэх бичлэгүүд гэдэг нь 
 	    FreeBSD эхлэх үед автоматаар ажилладаг програмууд. Тэдгээрийн
 	үндсэн үүрэг нь, ажиллах ёстой програмуудыг тохируулах, мөн хэрэв 		ар талд далд ажилладаг ямар нэгэн үр ашигтай үйлдэл хийж байдаг 
 	таны тохируулсан үйлчилгээнүүд байвал тэднийг
 	эхлүүлэх	зэрэг үйлдлүүд юм. </para>
 	</footnote> гүйцэтгэж дуусаад танаас зөв 
 	хэрэглэгчийн нэр оруулахыг лавлаж асууна:</para>
 
       <screen>login:</screen>
 
       <para>Энэ жишээнд зориулаад бүгдээрээ таны хэрэглэгчийн нэрийг 
 	<username>john</username> гэж бодоцгооё.  Лавлаж асуусан
 	мөрөнд <literal>john</literal> гэж бичээд
 	<keycap>Enter</keycap> товч дарна. Ингээд дараа нь танаас
 	<quote>password</quote> гэж нууц үг асуух болно:</para>
 
       <screen>login: <userinput>john</userinput>
 Password:</screen>
 
       <para><username>john</username>-ны нууц үгийг оруулаад
 	<keycap>Enter</keycap> товч дарна.  Нууц үгийг <emphasis>танд 
 	харуулдаггүй!</emphasis>  Энэ талаар та одоохондоо санаагаа
 	зовоох хэрэггүй. Нууцлалын шалтгаанаар ингэж байгаа юм гэж 
 	хэлэхэд хангалттай.</para>
 
       <para>Хэрэв та нууц үгээ зөв оруулсан бол ингээд FreeBSD 
 	уруу нэвтрэх бөгөөд боломжтой бүх програмуудыг туршиж болохоор
 	боллоо.</para>
 
       <para>Та <acronym>MOTD</acronym> эсвэл тухайн өдрийн мэдээллийг
 	тушаал бичигчийн араас харах болно ( тушаал бичигч нь 
 	<literal>#</literal>,
 	<literal>$</literal>, эсвэл <literal>%</literal> гэсэн
 	 тэмдэгтүүдийн нэг нь байдаг).  Энэ нь таныг FreeBSD уруу
 	амжилттай нэвтэрснийг илэрхийлдэг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="consoles-virtual">
       <title>Олон консолууд</title>
 
       <para>&unix; тушаалуудыг нэг консол дээр гүйцэтгэх нь ердийнх, 	гэхдээ FreeBSD олон програмыг нэг дор ажиллуулж чадна. FreeBSD
 	олон програмыг нэг дор нэг цагт ажиллуулж чадаж байхад, нэг консол
 	дээр олон тушаал өгч суух нь цаг алдахын л нэмэр. Ийм үед л
 	<quote>виртуал консолын</quote> тусламж хэрэг болдог.</para>
 
       <para>FreeBSD нь танд олон төрлийн виртуал консол хэрэглүүлэхээр
 	тохируулагдаж чаддаг. Нэг виртуал консолоос нөгөөх уруу нь 
 	гарын хэдхэн товчлуур дараад л шилжиж болдог. Консол бүр өөрийн
 	төрөл  бүрийн гаралтын сувагтай бөгөөд FreeBSD нь таныг нэг
 	консолоос нөгөө консол уруу сэлгэх үед гарын оруулга болон дэлгэцийн
 	гаралтыг тухайн консолд тохируулж дамжуулж өгдөг.</para>
 
       <para>Гарын тусгай товчлолууд нь FreeBSD дээр консол сэлгэхэд зориулж
 	нөөцлөгдсөн байдаг <footnote>
 	  <para>FreeBSD консол мөн гарын тохируулгын тухай нэлээн 
 		дэлгэрэнгүй техникийн мэдээллийг та 
 	    	&man.syscons.4;, &man.atkbd.4;, &man.vidcontrol.1;
 	    мөн &man.kbdcontrol.1; зэрэг гарын авлагуудаас харж болно. Бид
 	нар энд задалж нарийвчлахгүй бөгөөд сонирхсон хүмүүс нь гарын 		авлагуудаас хэрхэн ажилладаг заавар тайлбарыг уншиж болно.</para>
 	</footnote>.  Та
 	<keycombo><keycap>Alt</keycap><keycap>F1</keycap></keycombo>,
 	<keycombo><keycap>Alt</keycap><keycap>F2</keycap></keycombo>, аас
 	<keycombo><keycap>Alt</keycap><keycap>F8</keycap></keycombo> хүртэлх товчлуурыг дарж FreeBSD дээр консолуудын хооронд шилжиж болно.</para>
 
       <para>Таныг нэгээс нөгөөх уруу нь шилжих үед, FreeBSD таны дэлгэцийн
 	гаралтыг хадгалж санаа тавьдаг.  Ингэсний үр дүнд гарнаас 		тушаал оруулж програмуудыг 
 	ажиллуулж болдог маш олон 	<quote>виртуал</quote> дэлгэцүүдтэй
 	мэт үзэгддэг.  Нэг виртуал консол дээр таны ажиллуулсан програм нь 		уг консолоос сэлгээд өөр консол дээр сэлгэсэн ч гэсэн зогсохгүй
 	ажиллаж л байдаг. </para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="consoles-ttys">
       <title> <filename>/etc/ttys</filename> Файл</title>
 
       <para>FreeBSD анхны тохируулгаараа найман виртуал 
 	консолтой эхэлдэг. Энэ нь хатуу тогтоосон тохируулга биш бөгөөд
 	хэрэв та хүсвэл олон юм уу цөөн болгож амархан өөрчлөх боломжтой.  		Виртуал консолын тоо болон тохируулга нь 
         <filename>/etc/ttys</filename> файлд байдаг.</para>
 
       <para>Та <filename>/etc/ttys</filename> файлыг хэрэглэж FreeBSD
 	дээрх виртуал консолуудыг тохируулж болно. Энэ файлын тайлбар
 	тавиагүй мөр болгон 
 	( <literal>#</literal> тэмдгээр эхлээгүй мөрүүд) виртуал 
 	консол эсвэл ганц терминалын тохируулгыг агуулж байдаг.  
 	Энэ файл FreeBSD-тэй анх цуг ирэхдээ есөн виртуал
 	консолтой гэж тохируулагдаж ирдэг бөгөөд тэдний наймыг нь 
 	хэрэглэж болохыг зөвшөөрсөн байдаг. Тэдгээр нь 
 	<literal>ttyv</literal> гэж эхэлсэн байдаг:</para>
 
       <programlisting># name  getty                           type    status          comments
 #
 ttyv0   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 # Virtual terminals
 ttyv1   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv2   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv3   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv4   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv5   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv6   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv7   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv8   "/usr/X11R6/bin/xdm -nodaemon"  xterm   off secure</programlisting>
 
       <para>Виртуал консолыг тохируулдаг энэ файлын баганууд
 	 мөн нэмэлт сонголтуудын  дэлгэрэнгүй
 	тайлбарыг та &man.ttys.5; гарын авлагаас харна уу.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="consoles-singleuser">
       <title>Ганц хэрэглэгчийн горимын консол</title>
 
       <para><quote>Ганц хэрэглэгчийн горим</quote> гэж юу болох талаар 	дэлгэрэнгүй мэдээлэл <xref linkend="boot-singleuser">-д буй. 
 	 FreeBSD дээр ганц хэрэглэгчийн горимд ажиллаж байхад
 	зөвхөн нэг консол байдаг гэдгийг мэдэх хэрэгтэй. Энэ үед
 	ямар ч виртуал консолууд боломжгүй. Ганц хэрэглэгчийн
 	горимын тохируулгыг бас <filename>/etc/ttys</filename> файл
 	дотор хийж болно. <literal>console</literal> гэж эхэлсэн
 	мөрүүдийг харна уу:</para>
 
       <programlisting># name  getty                           type    status          comments
 #
 # If console is marked "insecure", then init will ask for the root password
 # when going to single-user mode.
 console none                            unknown off secure</programlisting>
 
       <note>
         <para>Дээрх <literal>console</literal> гэсэн мөрний
 	дээд хэсэгт бичсэн тайлбарт бичсэний дагуу та <literal>secure</literal> гэдгийг 
 	  <literal>insecure</literal> гэж өөрчилж болно. Хэрэв та ингэвэл,
 	FreeBSD ганц хэрэглэгчийн горимд эхэлсэн ч гэсэн танаас
 	  <username>root</username> нууц үг асуух болно.</para>
 
 	<para><emphasis>Үүнийг 
 	  <literal>insecure</literal> гэж солихдоо та тун болгоомжтой
 	байх хэрэгтэй</emphasis>.  Хэрэв та хэзээ нэгэн цагт
 	  <username>root</username> нууц үгээ мартаад ганц хэрэглэгчийн 		горимд орвол жаахан хүндрэлтэй байх болно. Энэ нь гэхдээ шийдэж 		болохоор хүндрэл боловч FreeBSD-н эхлэх үйлдэл болон хамрагдсан
 	програмуудад нь дасаагүй хүнд бол жаахан хүндрэлтэй байж магадгүй.</para>
       </note>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="permissions">
     <title>Зөвшөөрлүүд</title>
     <indexterm><primary>UNIX</primary></indexterm>
 
     <para>FreeBSD нь BSD &unix;-ээс уламжилж байх үедээ, &unix;-н
 	үндсэн хэдэн бүтэц дээр суурилсан.  Эхний бөгөөд хамгийн
 	чухал тунхаглал нь FreeBSD бол олон хэрэглэгчийн
 	үйлдлийн систем юм.
       Систем нь олон хэрэглэгчийн хоорондоо хамааралгүй олон үйлдлийг
 	ачаалж чаддаг.  Хэрэглэгч болгонд шаардагдах компьютерийн 		төхөөрөмж, санах ой мөн процессорын давтамжийг зөв шударга 
 	хуваарилахыг систем хариуцдаг.</para>
 
     <para>Систем олон хэрэглэгчтэй ажиллах болохоор, системийн 
 	хийх ёстой зүйл нь хэн тухайн нөөцийг унших, бичих, 		  
 	гүйцэтгэх вэ гэдгийг зохицуулах юм. Эдгээр зөвшөөрлүүд нь
 	гурав гурваараа нийлүүлэгдсэн гурван хэсэг тоо байдаг. Нэг нь
 	файлын эзэмшигчид, нөгөөх нь файлын хамаарагддаг бүлэгт, үлдсэн нь
 	хүн болгонд гэж хуваарилагдана. Энэ тоон дараалал нь дараах
 	маягаар ажилладаг.:</para>
 
     <indexterm><primary>зөвшөөрөл</primary></indexterm>
     <indexterm>
       <primary>файлын зөвшөөрөл</primary>
     </indexterm>
     <informaltable frame="none" pgwide="1">
       <tgroup cols="3">
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Утга</entry>
 	    <entry>Зөвшөөрөл</entry>
 	    <entry>Жагсаах харуулалт</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry>0</entry>
 	    <entry>Уншигдахгүй, бичигдэхгүй, гүйцэтгэгдэхгүй</entry>
 	    <entry><literal>---</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>1</entry>
 	    <entry>Уншигдахгүй, бичигдэхгүй, гүйцэтгэгдэнэ</entry>
 	    <entry><literal>--x</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>2</entry>
 	    <entry>Уншигдахгүй, бичигдэнэ, гүйцэтгэгдэхгүй</entry>
 	    <entry><literal>-w-</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>3</entry>
 	    <entry>Уншигдахгүй, бичигдэнэ, гүйцэтгэгдэнэ</entry>
 	    <entry><literal>-wx</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>4</entry>
 	    <entry>Уншигдана, бичигдэхгүй, гүйцэтгэгдэхгүй</entry>
 	    <entry><literal>r--</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>5</entry>
 	    <entry>Уншигдана, бичигдэхгүй, гүйцэтгэгдэнэ</entry>
 	    <entry><literal>r-x</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>6</entry>
 	    <entry>Уншигдана, бичигдэнэ, гүйцэтгэгдэхгүй</entry>
 	    <entry><literal>rw-</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>7</entry>
 	    <entry>Уншигдана, бичигдэнэ, гүйцэтгэгдэнэ</entry>
 	    <entry><literal>rwx</literal></entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </informaltable>
     <indexterm>
       <primary><command>ls</command></primary>
     </indexterm>
     <indexterm><primary>сангууд</primary></indexterm>
 
     <para>Та &man.ls.1; тушаалыг <option>-l</option> сонголттой
 	хэрэглэж файлын эзэмшигч, бүлэг, мөн хүн болгонд хуваарилсан
 	зөвшөөрлийг харуулсан баганатай дэлгэрэнгүй мэдээллийг харж
 	болно. Жишээлбэл, 
       <command>ls -l</command> тушаалыг нэг сан дотор гүйцэтгэвэл дараах маягаар харагдана:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>ls -l</userinput>
 total 530
 -rw-r--r--  1 root  wheel     512 Sep  5 12:31 myfile
 -rw-r--r--  1 root  wheel     512 Sep  5 12:31 otherfile
 -rw-r--r--  1 root  wheel    7680 Sep  5 12:31 email.txt
 ...</screen>
 
     <para>Энд <command>ls -l</command> тушаалын эхний баганыг авч үзье:</para>
 
     <screen>-rw-r--r--</screen>
 
     <para>Хамгийн эхний (зүүн талын) тэмдэг нь үүнийг ердийн файл
 	юм уу, эсвэл сан, онцгой тэмдэг төхөөрөмж, сокет, эсвэл ямар 
 	нэгэн холбоост файл мөн эсэхийг илэрхийлдэг. Энэ тохиолдолд
 	<literal>-</literal> нь ердийн файлыг зааж байна.
        Дараагийн гурван тэмдэгт  
       <literal>rw-</literal> нь энэ тохиолдолд энэ файлын эзэмшигчид 
 	зөвшөөрөл өгч байна. Дараагийн гурван тэмдэгт  <literal>r--</literal> нь файлын хамаарах бүлэгт эрх өгч байна. 
 	Сүүлийн гурван тэмдэгт  <literal>r--</literal> нь бусад бүх хүмүүст
 	эрх өгч байна.  Зураас нь зөвшөөрөл өгөөгүйг
 	 илэрхийлдэг. Энэ файлын тохиолдолд, файлыг унших бичих эрхийг 	эзэмшигчид нь өгөөд, бүлэг нь файлыг унших эрхтэй, бусад хүмүүс
 	энэ файлыг зөвхөн унших эрхтэй гэж заагдсан байна.  
 	Дээр тайлбарласан хүснэгтийн дагуу, энэ файлын зөвшөөрөл нь 	
       <literal>644</literal> гэж дээрх гурван төрөлд заагдаж байна.</para>
 
     <para>Энэ бол сайн бөгөөд сайхан хэрэг, гэхдээ төхөөрөмж рүү хандах
 	зөвшөөрлийг систем яаж хянах вэ? FreeBSD бараг ихэнх 
 	төхөөрөмжийг нээж уншиж өгөгдөл бичдэг файл мэт хандаж уншиж 
 	бичдэг. Тэдгээр онцгой төхөөрөмжүүд нь 
       <filename>/dev</filename> сан дотор байрладаг.</para>
 
     <para>Сангууд ч гэсэн бас файл мэт хандагддаг. Тэд нарт бас
 	уншигдах, бичигдэх, гүйцэтгэгдэх зөвшөөрлүүд байдаг.
 	Сангийн гүйцэтгэгдэх тэмдэг нь файлаас арай өөрөөр хэрэгждэг.
 	Хэрэв сан нь гүйцэтгэгдэнэ гэж тэмдэглэгдсэн бол, энэ сан нь
 	дамжиж өнгөрүүлэгдэж болох буюу <quote>cd</quote> тушаалыг 
 	(сан сольдог) хэрэглэж ийшээ орж болно гэсэн үг. Энэ нь мөн 
 	сан дотор харагдаж байгаа файлууд уруу хандаж болно гэсэн үг. 		(бас нэг зүйл, мэдээжээр, файлууд бас өөр дээрээ зөвшөөрөл агуулсан байгаа).</para>
 
     <para>Ерөнхийдөө бол, сан доторх файлуудыг жагсааж харахыг хүсвэл,
 	уг санд уншигдах зөвшөөрөл суугдсан байх ёстой. Хэрэв санд байгаа
 	файлыг устгана гэвэл бичигдэх
       <emphasis>болон</emphasis> гүйцэтгэгдэх зөвшөөрлүүд уг санд
       суугдах ёстой.</para>
 
     <para>Мөн нэмээд хэдэн зөвшөөрлийн битүүд байдаг, гэхдээ тэдгээр нь
 	ажилладаг файлын setuid дугаар болон sticky сан зэрэг тусгай
 	 зориулалтаар хэрэглэгддэг. Файлын зөвшөөрлийн талаар
 	нэмэлт мэдээлэл авахыг хүсвэл &man.chmod.1; гарын авлага
 	хуудаснаас хараарай.</para>
 
     <sect2>
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Том</firstname>
 	    <surname>Рөүдс</surname>
 	    <contrib>Хамтарч бичсэн </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>Тэмдэгт зөвшөөрлүүд</title>
       <indexterm><primary>зөвшөөрлүүд</primary><secondary>үсгэн</secondary></indexterm>
 
       <para>Сан эсвэл файлд тоон утганы оронд заримдаа тэмдгэн зөвшөөрлийг
 	хэрэглэдэг.  Тэмдгэн зөвшөөрлийг бичихдээ (хэн) (үйлдэл)
 	(зөвшөөрөл) гэсэн дарааллаар бичих бөгөөд дараах утгуудыг авдаг:</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="3">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Сонголт</entry>
 	      <entry>Үсэг</entry>
 	      <entry>Илэрхийлэл нь</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry>(хэн)</entry>
 	    <entry>u</entry>
 	    <entry>Хэрэглэгч</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(хэн)</entry>
 	    <entry>g</entry>
 	    <entry>Бүлгийн эзэмшигч</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(хэн)</entry>
 	    <entry>o</entry>
 	    <entry>Бусад</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(хэн)</entry>
 	    <entry>a</entry>
 	    <entry>Бүгд (<quote>ертөнц</quote>)</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(үйлдэл)</entry>
 	    <entry>+</entry>
 	    <entry>Зөвшөөрөл нэмэх</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(action)</entry>
 	    <entry>-</entry>
 	    <entry>Зөвшөөрлийг устгах</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(үйлдэл)</entry>
 	    <entry>=</entry>
 	    <entry>зөвхөн тухайн зөвшөөрлийг суулгах</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(зөвшөөрөл)</entry>
 	    <entry>r</entry>
 	    <entry>Унших</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(зөвшөөрөл)</entry>
 	    <entry>w</entry>
 	    <entry>Бичих</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(зөвшөөрөл)</entry>
 	    <entry>x</entry>
 	    <entry>Гүйцэтгэх</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(зөвшөөрөл)</entry>
 	    <entry>t</entry>
 	    <entry>Sticky бит</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>(зөвшөөрөл)</entry>
 	    <entry>s</entry>
 	    <entry>UID эсвэл GID суулгах</entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </informaltable>
 
     <para>Эдгээр утгууд нь өмнөх жишээ шиг &man.chmod.1; тушаалтай 
 	хэрэглэгддэг бөгөөд гэхдээ үсэг хэрэглэнэ.  Жишээлбэл, та      
       <replaceable>FILE</replaceable> уруу бусад хэрэглэгчид
 	хандахыг хориглохдоо:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>chmod go= FILE</userinput></screen>
 
     <para>Файлд нэгээс олон өөрчлөлт хийх шаардлага гарвал таслалаар
 	тусгаарласан мөр бичиж болно. Жишээлбэл, дараах тушаал нь
 	бүлэг болон <quote>дэлхийг</quote> <replaceable>FILE</replaceable> дээр бичих эрхийг нь аваад дараа нь хүн болгонд гүйцэтгэж
 	болно гэсэн эрх өгч байна:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>chmod go-w,a+x <replaceable>FILE</replaceable></userinput></screen>
 
 <!--
     <para>Most users will not notice this, but it should be pointed out
       that using the octal method will only set or assign permissions to
       a file; it does not add or delete them.</para>
 -->
     </sect2>
 
     <sect2>
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Том</firstname>
 	    <surname>Рөүдс</surname>
 	    <contrib>Хамтран бичсэн </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>&os; файлын туг</title>
 
       <para>Өмнө ярилцсан файлын зөвшөөрлөөс гадна &os; нь
 	<quote>файлын туг</quote> хэрэглээгээр хангагдсан байдаг. Эдгээр туг
 	нь файлд нэмэлт нууцлалын болон хяналтын түвшин тогтоож өгдөг, гэхдээ
 	санд бол үгүй.</para>
 
       <para>Эдгээр файлын тугнууд нь файлд нэмэлт түвшний хяналт тогтоож
 	өгснөөрөө зарим тохиолдолд 
 	<username>root</username> хэрэглэгч хүртэл файлыг устгах 
 	юм уу өөрчилж чадахгүй болгож тусалдаг.</para>
 
       <para>Файлын тугнууд нь энгийн загвартай &man.chflags.1; 
 	багажаар ашиглагддаг. Жишээлбэл,  
 	<filename>file1</filename> файл дээр устгагдахгүй гэсэн
 	туг хатгахыг системд зөвшөөрүүлэхийн тулд дараах тушаалыг гүйцэтгэнэ:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>chflags sunlink <filename>file1</filename></userinput></screen>
 
       <para>Хэрэв устгагдахгүй тугийг буцааж авна гэвэл өмнөх тушаал дээрээ
 	<option>sunlink</option>-ын өмнө <quote>no</quote> залгаж
 	 ажиллуулна:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>chflags nosunlink <filename>file1</filename></userinput></screen>
 
       <para>Энэ файлын тугийг харахын тулд &man.ls.1; тушаалыг
 	<option>-lo</option> сонголттой хамт ажиллуулна:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ls -lo <filename>file1</filename>
 	</userinput></screen>
 
       <para>Тушаалын гаралт нь дараах маягаар харагдах ёстой:</para>
 
       <programlisting>-rw-r--r--  1 trhodes  trhodes  sunlnk 0 Mar  1 05:54 file1</programlisting>
 
       <para>Нэлээн хэдэн тугнууд нь файлд зөвхөн 
 	<username>root</username> хэрэглэгчээр нэмэгдэж устгагдана.
 	Бусад тохиолдолд файлын эзэмшигч нь тугийг суулгах боломжтой.
 	Администраторуудыг &man.chflags.1; болон &man.chflags.2; гарын 
 	авлагуудыг уншихыг зөвлөж байна.</para>
     </sect2>
   </sect1>
   
   <sect1 id="dirstructure">
     <title>Сангийн бүтэц</title>
     <indexterm><primary>сангийн зохион байгуулалт</primary></indexterm>
 
     <para>FreeBSD ийн сангийн бүтэц нь уг системийг ойлгоход тун
 	чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Хамгийн чухал бөгөөд үндсэн
 	ойлголт бол root буюу хамгийн дээд эх сан 
       <quote>/</quote> юм.  Энэ сан нь систем эхлэх үед хамгийн 
 	түрүүнд танигдах ёстой бөгөөд олон хэрэглэгчид зориулсан
 	үйлдлийн системийг бэлдэхэд чухал үүрэгтэй.  Энэ дээд эх сан
 	нь олон хэрэглэгчийн ажиллагаанд шилжих үед холбогдох бусад файлын системүүдийн 
 	холболтын цэгүүдийг бас агуулж байдаг.</para>
 
     <para>Холболтын цэг нь үндсэн файл систем уруу (ихэвчлэн эх root файл систем) нэмэлт файлын системүүдийг холбож
 	нэмдэг цэг юм.
       Энэ тухай цаашид <xref linkend="disk-organization">-д тайлбарласан
 	байгаа.
       Үндсэн холбох цэгүүд нь
       <filename>/usr</filename>, <filename>/var</filename>, <filename>/tmp</filename>,
       <filename>/mnt</filename>, мөн <filename>/cdrom</filename>
 	сангуудыг агуулж байдаг. 
 	Эдгээр сангууд нь голдуу 
       <filename>/etc/fstab</filename> файлд заагдсан байдаг.  <filename>/etc/fstab</filename> файл нь төрөл бүрийн файл системүүдийг
 	системд ойлгуулах гэж бичсэн хүснэгт бичлэг. 
 	<filename>/etc/fstab</filename> файлд байгаа ихэнх файл
 	системүүд компьютер эхэлж ачаалагдах үед автоматаар &man.rc.8;
 	гүйцэтгэгддэг бичлэгээс таниулагддаг. Гэхдээ хэрэв 
 	<option>noauto</option> гэсэн сонголтыг агуулсан бол 
 	автоматаар таниулагддаггүй. 
       Дэлгэрэнгүй мэдээлэл <xref linkend="disks-fstab"> хэсэгт буй.</para>
 
     <para>Файл системийн бүтцийн тухай бүрэн мэдээллийг 
       &man.hier.7;-с харж болно.  Одоохондоо байнга хэрэглэгддэг
 	сангуудыг товч тайлбарлахад хангалттай.</para>
 
     <para>
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
         <tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Сан</entry>
 	      <entry>Тодорхойлолт</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 	  <tbody valign="top">
             <row>
 	      <entry><filename class="directory">/</filename></entry>
 	      <entry>Файл системийн Root буюу хамгийн дээд эх сан.</entry>
             </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/bin/</filename></entry>
 	      <entry>Ганц болон олон хэрэглэгчийн орчны үндсэн
 	хэрэгслийн сан.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/boot/</filename></entry>
 	      <entry>Үйлдлийн систем эхлэж ачаалагдах үеийн програмууд 			болон тохируулга файлууд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/boot/defaults/</filename></entry>
 	      <entry>Анхдагч ачаалах үеийн тохируулгын файлууд; дэлгэрэнгүйг
 	      &man.loader.conf.5; хуудаснаас харна уу.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/dev/</filename></entry>
 	      <entry>Төхөөрөмжүүд байдаг сан; &man.intro.4; хуудаснаас харна уу.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/</filename></entry>
 	      <entry>Системийн тохируулгын файлууд болон гүйцэтгэх бичлэгүүд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/defaults/</filename></entry>
 	      <entry>Анхдагч системийн тохируулгын файлууд;  дэлгэрэнгүйг &man.rc.8; хуудаснаас хараарай.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/mail/</filename></entry>
 	      <entry>&man.sendmail.8; мэтийн захиа илгээгчдийн
 	тохируулгын файлууд.
 	</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/namedb/</filename></entry>
 	      <entry><command>named</command>-н тохируулгын файл; 
 	      &man.named.8; хуудаснаас дэлгэрэнгүйг харна уу.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/periodic/</filename></entry>
 	      <entry>&man.cron.8;-г ашиглаж өдрөөр, сараар, эсвэл жилээр
 	 гэх мэт давтамжаар ажиллаж чаддаг бичлэгүүд	;  дэлгэрэнгүйг &man.periodic.8; хуудаснаас харна уу.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/ppp/</filename></entry>
 	      <entry><command>ppp</command> тохируулга файлууд; 
 	      &man.ppp.8;-с харна уу.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/mnt/</filename></entry>
 	      <entry>Администратор голдуу түр зуур бусад файл систем эсвэл
 		төхөөрөмжийг таниулахад хэрэглэдэг хоосон сан.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/proc/</filename></entry>
 	      <entry>Процесийн файл систем; &man.procfs.5; болон
 	      &man.mount.procfs.8;-с харна уу.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/rescue/</filename></entry>
 	      <entry>Эвдэрч гэмтсэн үед сэргээхэд хэрэглэгддэг 
 	програмууд &man.rescue.8;-с харна уу.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/root/</filename></entry>
 	      <entry><username>root</username> хэрэглэгчийн гэрийн сан.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/sbin/</filename></entry>
 	      <entry>Ганц болон олон хэрэглэгчийн орчинд хэрэглэж болохоор
 	системийн програм ба администраторын үндсэн хэрэгслүүд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/tmp/</filename></entry>
 	      <entry>Түр зуурын файлууд.  
 		<filename class="directory">/tmp</filename> сан доторх файлууд нь систем шинээр ачаалагдах үед хадгалагдалгүйгээр устгагдана. Санах ойгоос ажилладаг файл системүүд голцуу 
 		<filename class="directory">/tmp</filename>
 		санд таниулагдаж байрлуулагддаг.
 		Энэ үйлдэл нь &man.rc.conf.5;-тай холбоотой  tmpmfs-төрлийг ашиглаж автоматжуулагдаж болдог
 		 (эсвэл  <filename>/etc/fstab</filename> дотор буй
 		оруулгууд бүгдээрээ; &man.mdmfs.8;-с харна уу).</entry>
 	    </row>
 	    
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/</filename></entry>
 	      <entry>Програм болон хэрэглэгчийн хэрэглэдэг үндсэн хэрэгслүүд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/bin/</filename></entry>
 	      <entry>Үндсэн хэрэгслүүд, програмын багажууд, мөн програмууд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/include/</filename></entry>
 	      <entry>Стандарт C-ийн include файлууд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/lib/</filename></entry>
 	      <entry>Програмын шахаж бэлдсэн багцууд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/libdata/</filename></entry>
 	      <entry>Төрөл бүрийн хэрэгслийн өгөгдлийн файлууд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/libexec/</filename></entry>
 	      <entry>Системийн далд чөтгөр буюу дэмон болон системийн
 	хэрэгслүүд (бусад програмаас дуудагдаж ажилладаг).</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename
 	      class="directory">/usr/local/</filename></entry>
 
 	      <entry>Дотоод гүйцэтгэгддэг болон програмын сангууд гэх мэт програмууд байдаг.  Мөн FreeBSD-н портуудын анхны байрлуулах газар болж өгдөг. <filename>/usr/local</filename> -ийн доторх нь,
 	        &man.hier.7;-аар 
 	        <filename>/usr</filename> сангийн дотор байгааг байрлуулсан шиг 
 		зохион байгуулагдах хэрэгтэй. Гэхдээ энэнд хамаарахгүй
 		сангууд нь man гэж <filename>/usr/local/share</filename> сан дотор биш 
 	        <filename>/usr/local</filename> дотор байрладаг сан,
 		мөн 
 	        <filename>share/doc/<replaceable>port</replaceable> 
 		</filename> дотор байдаг портуудын бичиг баримт байдаг сан юм.
 	      </entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/obj/</filename></entry>
 	      <entry>Архитектураасаа хамаараад <filename>/usr/src</filename> санг хөрвүүлэх үед бүтээгддэг сан..</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/ports</filename></entry>
 	      <entry>FreeBSD Портын цуглуулга (сонгомол).</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/sbin/</filename></entry>
 	      <entry>Системийн дэмон болон системийн хэрэгслүүд (хэрэглэгчдээр гүйцэтгэгдэнэ).</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/share/</filename></entry>
 	      <entry>Архитектуртаа хамаатай файлууд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/src/</filename></entry>
 	      <entry>BSD болон/эсвэл дотоод эх файлууд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename
 	      class="directory">/usr/X11R6/</filename></entry>
 	      <entry>X11R6 цогцолборын гүйцэтгэж болдог програмууд, 
 		програмын сан зэргүүд
 	      (сонгомол).</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/</filename></entry>
 	      <entry>Олон зорилгоор хэрэглэгддэг бүртгэл бичлэг, түр зуурын, дараалал зэргийн файлууд.
 		Санах ойд тулгуурлаж ажилладаг зарим файлын системүүд 
 		<filename class="directory">/var</filename> дотор
 		танигдаж үүсгэгддэг.
 Энэ үйлдэл нь &man.rc.conf.5;-тай холбоотой  varmfs-төрлийг ашиглаж автоматжуулагдаж болдог
 		 (эсвэл  <filename>/etc/fstab</filename> дотор буй
 		оруулгууд бүгдээрээ; &man.mdmfs.8;-с харна уу).</entry>
 	    </row>
 	    
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/log/</filename></entry>
 	      <entry>Системийн төрөл бүрийн бүртгэл бичлэгийн файлууд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/mail/</filename></entry>
 	      <entry>Хэрэглэгчийн ирсэн захиаг хадгалах файлууд.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/spool/</filename></entry>
 	      <entry>Төрөл бүрийн хэвлэгч болон захианы системийн дарааллыг удирдах сангууд.
 	      </entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/tmp/</filename></entry>
 	      <entry>Түр зуурын файлууд.
 		Энэ санд буй файлууд нь голдуу системийг эхлэх үед
 		зориулагдахаар нөөцлөгдсөн байдаг. Гэхдээ, хэрэв 
 		 <filename class="directory">/var</filename>
 		нь санах ойд тулгуурласан файлын систем бол өмнө хэлсэн зүйл хүчингүй.</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><filename>/var/yp</filename></entry>
 	      <entry>NIS maps.</entry>
 	    </row>
 
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
     </para>
 
   </sect1>
 
   <sect1 id="disk-organization">
       <title>Диск зохион байгуулалт</title>
 
       <para>FreeBSD нь файл олохын тулд хэрэглэдэг хамгийн жижиг
 	хэрэгсэл бол файлын нэр юм. Файлын нэрний том болон бага үсэгнүүд нь
 	бас ялгаатай. Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл 
 	<filename>readme.txt</filename> болон <filename>README.TXT</filename> гэсэн хоёр файл нь хоорондоо ялгаатай файл гэсэн үг.
 	 FreeBSD нь файлын төрлийг програм, бичиг баримт, эсвэл бусад төрлийн
 	файл байна гэж ялгахын тулд 
 	(<filename>.txt</filename>) гэх мэтийн өргөтгөл хэрэглэдэггүй.</para>
 
       <para>Файлууд сан дотор хадгалагддаг. Сан нь зуу зуун файл агуулж
       болох бөгөөд эсвэл хоосон байж болно. Сан нь сангаа агуулж бас болох ба ингэж сангийн угсарсан
 модлог бүтэц үүсгэж болно. Ингэвэл та файлуудаа илүү амархан зохицуулах болно.</para>
 
       <para>Файл ба сангууд нь <literal>/</literal> тэмдгийн араас шаардлагатай бол сангуудын нэрийг бичиж өгөгдсөн нэрээрээ хандагдана.
 	Хэрэв танд <filename>foo</filename> нэртэй сан нь
 	<filename>bar</filename> санг агуулдаг бөгөөд уг сан дотор 
 	<filename>readme.txt</filename> файл байгаа бол, файлын хандах
 	бүтэн нэр буюу 
 	<firstterm>зам</firstterm> нь 
 	<filename>foo/bar/readme.txt</filename> гэж бичигдэнэ.</para>
 
       <para>Сан болон файлууд нь файл системд хадгалагддаг. Файл систем болгон хамгийн эхний дээд хэсэгт заавал нэг сан агуулдаг бөгөөд, түүнийг уг файл системийн 
 	<firstterm>root сан</firstterm> буюу дээд эх сан гэж нэрлэдэг.
 	Тэгээд энэ эх сан нь цаашаагаа өөр сангуудыг агуулж явдаг.</para>
 
       <para>Энэ хүртэл таны уншсан зүйлүүд нь таны бусад мэддэг үйлдлийн 
 	системтэй ижил байж магадгүй. Гэхдээ жаахан ялгаанууд бий. Жишээлбэл
 	&ms-dos; үйлдлийн систем нь файл болон санг тусгаарлахдаа
 	<literal>\</literal> тэмдэг хэрэглэдэг байхад &macos; үйлдлийн
 	систем нь <literal>:</literal> тэмдгийг хэрэглэдэг.</para>
 
       <para>FreeBSD дискэнд үсэглэж нэр өгдөггүй бөгөөд үсгээр нэр өгөгдсөн файлын замыг хэрэглэдэггүй. Та FreeBSD дээр <filename>c:/foo/bar/readme.txt</filename> гэж бичиж болохгүй.</para>
 
       <para>Харин түүний оронд нэг файл системийг нэг <firstterm>root
 	  файл систем</firstterm> гэж ангилдаг. Уг root буюу эх файл системийн эх сан нь 
 	<literal>/</literal> гэж хандагдана.  Бусад өөр файл системүүд энэ root буюу эх файл систем дотор 
 	<firstterm>холбогддог</firstterm>.  Та FreeBSD систем дээрээ
 	хэдэн ч дисктэй байсан, сан болгонууд нь нэг дискний хэсэг мэт
 	харагддаг.</para>
 
       <para>Жишээлбэл <literal>A</literal>,
 	<literal>B</literal>, мөн <literal>C</literal> гэсэн гурван
 	файл систем танд байна гэж бодъё. Файл систем бүр нь өөртөө хоёр сан агуулсан тус тусын эх сантай гэж үзье. Тэдгээр сангууд нь дараах нэртэй байг. 
 	<literal>A1</literal>, <literal>A2</literal> (гэх мэтчилэн
 	<literal>B1</literal>, <literal>B2</literal> мөн
 	<literal>C1</literal>, <literal>C2</literal>).</para>
 
       <para><literal>A</literal>-г эх сан гэж үзнэ. Хэрэв та
 	<command>ls</command> тушаалаар энэ сангийн дотор байгааг харвал, <literal>A1</literal> ба
 	<literal>A2</literal> гэсэн хоёр санг та харах болно. Энэ сангийн модлог загвар нь ингэж харагдаж байна:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="install/example-dir1" format="EPS">
 	</imageobject>
 
 	<textobject>
 	  <literallayout class="monospaced"> /
  |
  +--- A1
  |
  `--- A2</literallayout>
 	</textobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Хэрэв файл систем  өөр файл системд холбогдохоор бол, холбогдож байгаа системийнхээ нэг сан дор холбогдоно. Тэгвэл одоо
         <literal>B</literal> файл системийг <literal>A1</literal> санд холбоно гэж үзье.  Тэгвэл <literal>B</literal>-ийн эх сан нь  <literal>A1</literal>-ээр орлуулагдаж, 
 	<literal>B</literal> доторх файлууд дараах маягаар харагдана:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="install/example-dir2" format="EPS">
 	</imageobject>
 
 	<textobject>
 	  <literallayout class="monospaced"> /
  | 
  +--- A1
  |     |
  |     +--- B1
  |     |
  |     `--- B2
  |
  `--- A2</literallayout>
 	</textobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Хэрэв <literal>B1</literal> эсвэл
 	<literal>B2</literal> сан доторх файлууд шаардлага гаран
 	хандагдахаар бол
 	<filename>/A1/B1</filename> эсвэл <filename>/A1/B2</filename> гэсэн зам хэрэглэгдэж бичигдэнэ.  Хэрэв <filename>/A1</filename> дотор файлууд байсан бол тэдгээрийг түр зуур нуудаг.  <literal>B</literal> файл систем A системээс <firstterm>салгагдсан</firstterm> үед л тэр файлууд харагдана.</para>
 
       <para>Хэрэв <literal>B</literal> файл систем <literal>A2</literal>
 	дор холбогдсон бол дараах маягаар харагдана:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="install/example-dir3" format="EPS">
 	</imageobject>
 
 	<textobject>
 	  <literallayout class="monospaced"> /
  |
  +--- A1
  |
  `--- A2
        |
        +--- B1
        |
        `--- B2</literallayout>
 	</textobject>
       </mediaobject>
 
       <para>мөн файл уруу хандах зам нь <filename>/A2/B1</filename> болон
 	<filename>/A2/B2</filename> гэж тус тусдаа хандагдах болно.</para>
 
       <para>Файл системүүд нэг нэгнийхээ дээр холбогдож болдог.  Сүүлийн жишээгээ үргэлжлүүлээд  <literal>C</literal> файл системийг <literal>B</literal> файл систем доторх
 	<literal>B1</literal> сангийн дээд хэсэгт холбож өгвөл дараах зохион байгуулалт үүсэж байна:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="install/example-dir4" format="EPS">
 	</imageobject>
 	
 	<textobject>
 	  <literallayout class="monospaced"> /
  |
  +--- A1
  |
  `--- A2
        |
        +--- B1
        |     |
        |     +--- C1
        |     |
        |     `--- C2
        |
        `--- B2</literallayout>
 	</textobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Эсвэл <literal>C</literal> файл систем 
 	<literal>A</literal> файл систем дотор <literal>A1</literal>
 	санд холбогдож болно:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="install/example-dir5" format="EPS">
 	</imageobject>
 
 	<textobject>
 	  <literallayout class="monospaced"> /
  |
  +--- A1
  |     |
  |     +--- C1
  |     |
  |     `--- C2
  |
  `--- A2
        |
        +--- B1
        |
        `--- B2</literallayout>
 	</textobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Хэрэв та &ms-dos; системийг гадарладаг бол энэ нь <command>join</command> тушаалтай төсөөтэй боловч яг адилхан биш.</para>
 
       <para>Угтаа бол энэ нь тийм их анхаарлаа хандуулаад байхаар зүйл биш.
 	Ердийн үед та FreeBSD суулгах үедээ нэг файл систем үүсгээд хаана холбохыг нь шийдэж холбоод, шинэ диск нэмэхгүй л бол түүнийгээ хэзээ ч өөрчлөх шаардлага гардаггүй.</para>
 
       <para>Өөр файл систем үүсгэлгүйгээр нэг бүхэл эх файл систем үүсгэж болдог. Ийм үед зарим сул талууд гарч ирдэг бөгөөд нэг л давуу тал үүснэ.</para>
 
       <itemizedlist>
 	<title>Олон файл системүүдийн давуу талууд</title>
       
 	<listitem>
 	  <para>Олон төрлийн файл системүүд нь олон төрлийн <firstterm>холбох нөхцөлтэй</firstterm>.  Жишээлбэл, сайн төлөвлөсний
 	дараагаар, эх файл систем нь зөвхөн уншигдахаар холбогдож, ингэснээр санамсаргүй юм уу алдаа ослын шалтгаанаар чухал файлуудыг устгахаас сэргийлж болно. Хэрэглэгчдээр бичигдэж болдог файл систем, жишээ нь
 	    <filename>/home</filename> мэтийн бусад системээс тусгаарлаж 
 	    <firstterm>nosuid</firstterm> төрлийн гэж холбож болно; энэ сонголт нь файл систем дээр буй гүйцэтгэж болдог файлд <firstterm>suid</firstterm>/<firstterm>guid</firstterm> бит утга тавигдахаас сэргийлж аюулгүй байдлыг хангаж өгдөг.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>FreeBSD файл систем ямар зорилгоор хэрэглэгдэхээс нь 
 	хамаараад файл систем дээр файлын зохион  байгуулалтыг автоматаар 
   хийдэг. Тийм болохоор байнга бичигдэж байдаг олон жижигхэн файлуудын 
   байгаа файл систем дээр цөөхөн бичигддэг том файл агуулсан
   файл системийг бодвол олон бичигдэхэд зориулж арай 
   өөр файлын зохион байгуулалт хийгддэг.  Ганц том эх файл системд ийм зохион байгуулалт хийх боломжгүй.</para>
 	</listitem>
 	
 	<listitem>
 	  <para>FreeBSD-н файл систем нь цахилгаан тэжээлээс огцом салгагдсан үед ч дискний алдаа үүсгэдэггүй найдвартай байдаг. Гэвч маш ноцтой үед цахилгаан тэжээлээс огцом салгагдахад файл системийн бүтэц эвдэрч болзошгүй юм. Өгөгдлүүдээ олон файл системд хувааж байрлуулах нь дараа нь эвдрэлээс буцааж сэргээхэд амар байдаг.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <itemizedlist>
 	<title>Нэг файл системтэй байх үеийн давуу тал</title>
 
 	<listitem>
 	  <para>Энэ файл систем нь тогтсон хэмжээтэй байдаг. Хэрэв та  FreeBSD-ийг суулгах үедээ тодорхой зааж өгсөн файл систем үүсгээд, сүүлд нь түүнийгээ өргөжүүлэхийг хүсвэл, энэ нь тийм амархан биелэхгүй. Та эхлээд байгаа файл системийнхээ файлуудыг нөөцөлж хадгалаад дараа нь файл системдээ шинэ хэмжээ өгч өргөтгөөд дараа нь нөөцөөсөө файлуудаа буцааж сэргээж хадгалах болно.</para>
 
 	  <important>
 	    <para>FreeBSD-н &man.growfs.8; тушаал нь дээрх 
 		хүндрэлийг алга болгож, файлыг нөөцлөх
 		шаардлагагүйгээр шууд файл системийг өргөтгөж болдог болсон.</para>
 	  </important>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     
       <para>Дискний хуваалт дотор файл систем оршиж байдаг. &os; нь юниксээс 
       уламжилсан болохоор диск хуваалтын ойлголт нь ердийн хэрэглээтэй 
       ижилхэн биш (жишээлбэл, &ms-dos; диск зохион байгуулалт). Дискний 
       хуваагдал бүр  <literal>a</literal> үсэгнээс эхлээд 
 	<literal>h</literal> хүртэл үсгээр тэмдэглэгддэг. Хуваагдал бүр зөвхөн ганцхан файл систем агуулах ёстой. Ийм болохоор файл систем нь агуулж байгаа диск хуваалтынхаа үсгээр илэрхийлэгдэх бөгөөд хэрэв өөр файл системд холбогдвол, холбосон сан нь уг файл системийг илэрхийлнэ.</para>
 
       <para>FreeBSD мөн <firstterm>swap
 	  </firstterm>-д зориулж дискэнд зай бэлддэг. Swap хэмжээ нь FreeBSD-н
     <firstterm>виртуал санах ой</firstterm> юм. Ингэснээр таны компьютер
     байгаа бодит хэмжээнээсээ илүү санах ой хэрэглэж байгаа мэт ажилладаг.
     Хэрэв зарим програм FreeBSD дээр ажиллаад санах ойноос хэтрэх хүндрэл
     гарвал, хэрэглэгдэхгүй байгаа хэсгийг swap зай руу зөөж, шаардлагатай
     үед буцааж санах ой руу зөөх зарчмаар хэрэглэгддэг.</para>
 
       <para>Зарим дискний хуваалт нь тогтсон журамтай байдаг.</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <colspec colwidth="1*">
 	  <colspec colwidth="5*">
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Хуваалт</entry>
 
 	      <entry>Тогтсон журам</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody valign="top">
 	    <row>
 	      <entry><literal>a</literal></entry>
 
 	      <entry>Ихэнхдээ root файл системийг агуулж байдаг</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literal>b</literal></entry>
 
 	      <entry>Ихэнхдээ swap хэмжээг агуулдаг</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literal>c</literal></entry>
 
 	      <entry>Ихэнх үед агуулж буй зүсмэлийнхээ хэмжээтэй
           ижил хэмжээтэй байдаг. Энэ нь ямар нэгэн хэрэгслүүдийг
           (жишээлбэл, дискний эвдэрсэн хэсгийг шалгагч)
           <literal>c</literal> хуваалт дээрх зүсмэл дээр бүхэлд
           нь ажиллаж болох зөвшөөрөл өгдөг.  Ердийн үед 
           та үүн дээр файл систем үүсгэх шаардлага байхгүй.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literal>d</literal></entry>
 
 	      <entry>Урьд нь <literal>d</literal> хуваалт онцгой үүрэгтэй байсан
         боловч одоо тийм биш, харин ердийн хуваалт шиг хэрэглэгдэж болно.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>FreeBSD дээр файл систем агуулж байгаа хуваалтыг 
       <firstterm>зүсмэл</firstterm> гэж нэрлэдэг. Хуваалтын ерөнхий нэр нь
         FreeBSD дээр зүсмэл гэж яригдах бөгөөд FreeBSD-ийн &unix; гаралд
         цаад утга учир нь бий. Зүсмэл нь 1 -ээс эхлээд 4 хүртэлх тоогоор
         дугаарлагдана.</para>
 
 	<indexterm><primary>зүсмэл</primary></indexterm>
 	<indexterm><primary>хуваалт</primary></indexterm>
 	<indexterm><primary>аюултай зориулалт</primary></indexterm>
 
       <para>Зүсмэлийн дугаар нь төхөөрөмжийн нэрний араас 
       <literal>s</literal> үсгээр эхэлж бичигддэг. 
       Тэгэхээр <quote>da0<emphasis>s1</emphasis></quote> гэдэг нь,
         эхний SCSI диск дээрх эхний зүсмэлийг илэрхийлж байна.
         Диск дээр физик чанараараа зөвхөн дөрвөн ширхэг зүсмэл байрлуулж 
         болно. Харин логик зүсмэлийг та физик зүсмэл дотор дурын хэмжээтэй
         үүсгэж болно.  Ингэж өргөтгөж нэмсэн зүсмэлүүд нь 5 гэсэн 
         дугаараар эхэлж цаашаагаа тоологддог. Тэгэхээр 
         <quote>ad0<emphasis>s5</emphasis></quote> гэдэг нь эхний IDE
         диск дээрх эхний өргөтгөсөн зүсмэлийг хэлж байна. 
         Ингэж өргөтгөсөн зүсмэлүүд нь файл систем агуулж, систем дээр
         ердийн зүсмэл мэт харагдаж ажиллана.</para> 
 
       <para>Зүсмэлүүд нь физик диск дээр <quote>аюултай зориулалт</quote>аар
         буюу өөрөөp хэлбэл хүчээр байрлуулагддаг. Харин бусад дискнүүд нь
         <literal>a</literal> -с эхлээд <literal>h</literal> хүртэл нэрлэсэн
         <firstterm>хуваалт</firstterm> агуулж болдог. 
         Эдгээр үсэгнүүд нь төхөөрөмжийн ард залгагдаж бичигддэг ба
         <quote>da0<emphasis>a</emphasis></quote> гэдэг нь 
         эхний da диск дээр байгаа a хуваалтыг илэрхийлж байна.
 	<quote>ad1s3<emphasis>e</emphasis></quote> бол хоёр дахь IDE диск дээр байгаа
   гурав дахь зүсмэлийн тав дахь хуваалтыг илэрхийлж байна.</para>
 	
       <para>Эцэст нь хэлэхэд, диск болгон системд танигдах ёстой.
       Дискний нэр нь дискний төрлийг илэрхийлсэн үсгээр эхлээд
       тэгээд араас нь хэд дэх диск вэ гэдгийг нь илэрхийлсэн дугаартай
       байдаг. Зүсмэлээс ялгарах зүйл нь, дискний дугаар 0 -ээс эхэлдэг.
       Ерөнхий хэрэглээний жишээг <xref linkend="basics-dev-codes">
       хүснэгтээс харна уу.</para>
 
       <para>Хуваалт уруу хандах үед FreeBSD уг хуваалтыг
       агуулсан зүсмэл болон дискийг тодорхойлохыг шаарддаг. Тэгээд 
       зүсмэл рүү хандах үед зүсмэлийг агуулсан дискний нэрийг шаардах
       болно. Тэгэхээр та дискний нэр, <literal>s</literal>, зүсмэлийн дугаар,
       тэгээд хуваалтын үсэг гэсэн дарааллаар нэрлэх нь байна. 
       Жишээнүүдийг <xref linkend="basics-disk-slice-part">-д харуулав.</para>
 
       <para>Танд ойлгоход тань дөхөм болгож <xref linkend="basics-concept-disk-model">
       жишээн дээр дискний зохион байгуулалтын тогтсон загварыг харуулж байна.</para>
 
       <para>FreeBSD суулгахын тулд та эхлээд дискний зүсмэлийг тохируулна,
         дараа нь зүсмэл дотор FreeBSD-н хэрэглэх хуваалт үүсгээд, дараа нь
         хуваалт бүрд файл систем (эсвэл swap зайг) үүсгэж эцэст нь
         хаана холбогдохыг нь (mount)  зааж өгдөг.</para>
 
       <table frame="none" pgwide="1" id="basics-dev-codes">
 	<title>Диск төхөөрөмжийн нэрнүүд</title>
 
 	<tgroup cols="2">
           <colspec colwidth="1*">
           <colspec colwidth="5*">
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Нэр</entry>
 	    
 	      <entry>Утга</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><devicename>ad</devicename></entry>
 
 	      <entry>ATAPI (IDE) disk</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><devicename>da</devicename></entry>
 	      
 	      <entry>SCSI direct access disk</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><devicename>acd</devicename></entry>
 	      
 	      <entry>ATAPI (IDE) CDROM</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><devicename>cd</devicename></entry>
 	      
 	      <entry>SCSI CDROM</entry>
 	    </row>
 	    
 	    <row>
 	      <entry><devicename>fd</devicename></entry>
 	      
 	      <entry>Floppy disk</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </table>
       
       <example id="basics-disk-slice-part">
 	<title>Диск, Зүсмэл, Хуваалтын нэрлэх жишээ</title>
 	
 	<informaltable frame="none" pgwide="1">
 	  <tgroup cols="2">
             <colspec colwidth="1*">
             <colspec colwidth="5*">
 
 	    <thead>
 	      <row>
 		<entry>Нэр</entry>
 		
 		<entry>Утга</entry>
 	      </row>
 	    </thead>
 	    
 	    <tbody>
 	      <row>
 		<entry><literal>ad0s1a</literal></entry>
 		
 		<entry>
       Эхний IDE диск (<literal>ad0</literal>) дээрх эхний
       зүсмэлийн (<literal>s1</literal>) эхний хуваалт (<literal>a</literal>).</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><literal>da1s2e</literal></entry>
 		
 		<entry>
       Хоёр дахь SCSI диск (<literal>da1</literal>) дээрх
       хоёр дахь (<literal>s2</literal>) зүсмэлийн тав дахь
       (<literal>e</literal>) хуваалт.
     </entry>
   </row>
 	    </tbody>
 	  </tgroup>
 	</informaltable>
       </example>
 
       <example id="basics-concept-disk-model">
 	<title>Дискний тогтсон загвар</title>
 
 	<para>
     Дараах загвар нь системд буй IDE диск
     FreeBSD дээр хэрхэн харагдаж байгааг харуулж байна.
     Дискний хэмжээг 4&nbsp;ГБ-н хэмжээтэй гэж үзээд хоёр ширхэг
     2&nbsp;ГБ зүсмэл байна (нэг зүсмэл дээр нь &ms-dos; хуваалт байгаа).  
     Эхний зүсмэл нь &ms-dos;-н <devicename>C:</devicename> диск агуулсан,
     харин хоёр дахь зүсмэл дээр FreeBSD суугдсан.
     Энэ жишээн дээр FreeBSD нь гурван өгөгдлийн хуваалт мөн swap хуваалт хэрэглэж
     байна.</para>
 
 	<para>Гурван хуваалт нь тус тусдаа файл систем агуулж байгаа.
    <literal>a</literal> хуваалт root файл системд зориулагдаж,
 	  <literal>e</literal> хуваалт <filename>/var</filename> санд, мөн
     <literal>f</literal> хуваалт 
 	  <filename>/usr</filename> санд тус тус зориулагдсан.</para>
 
         <mediaobject>
           <imageobject>
             <imagedata fileref="install/disk-layout" format="EPS">
           </imageobject>
  
           <textobject>
 	    <literallayout class="monospaced">.-----------------.  --.
 |                 |    |
 |  DOS / Windows  |    |
 :                 :     &gt;  First slice, ad0s1
 :                 :    |
 |                 |    |
 :=================:  ==:                               --.
 |                 |    |  Partition a, mounted as /      |
 |                 |     &gt; referred to as ad0s2a          |
 |                 |    |                                 |
 :-----------------:  ==:                                 |
 |                 |    |  Partition b, used as swap      |
 |                 |     &gt; referred to as ad0s2b          |
 |                 |    |                                 |
 :-----------------:  ==:                                 |  Partition c, no
 |                 |    |  Partition e, used as /var       &gt; file system, all 
 |                 |     &gt; referred to as ad0s2e          |  of FreeBSD slice,
 |                 |    |                                 |  ad0s2c
 :-----------------:  ==:                                 |
 |                 |    |                                 |
 :                 :    |  Partition f, used as /usr      |
 :                 :     &gt; referred to as ad0s2f          |
 :                 :    |                                 |
 |                 |    |                                 |
 |                 |  --'                                 |
 `-----------------'                                    --'</literallayout>
           </textobject>
         </mediaobject>
       </example>
   </sect1>
 
 
 
   <sect1 id="mount-unmount">
     <title>Файл системийг холбох болон салгах</title>
 
     <para>Файл систем нь <filename>/</filename> гэсэн
 	эхээс эхлэн модлог хэлбэрээр маш сайн харагддаг.
       <filename>/dev</filename>, <filename>/usr</filename>, мөн 
       бусад сангууд нь root буюу эх сангаасаа салбарласан 
 	салаа мөчир бөгөөд цаашаа уг мөчир нь бас 
       
       <filename>/usr/local</filename> гэж салаалах зэргээр
 	өргөжиж салаалж болдог.</para>
 
     <indexterm><primary>root файл систем</primary></indexterm>
     <para>Эдгээр сангуудын заримыг нь өөр файл системд
 	байрлуулах маш олон шалтгаан бий. <filename>/var</filename>
       сан нь жишээлбэл <filename>log/</filename>,
       <filename>spool/</filename>, гэх зэрэг янз бүрийн түр зуурын
 	файлуудыг агуулдаг бөгөөд түргэн дүүрэх магадлалтай. Эх сан буюу
 	root файл систем түргэн дүүрнэ гэдэг бол тийм ч сайн юм биш.
 	Тийм болохоор  <filename>/var</filename> санг 
       <filename>/</filename> сангаас тусад нь өөр газар байрлуулах нь 
 	тун хэрэгтэй.</para>
 
     <para>Тодорхой хэдэн сангуудыг тусад нь өөр файл систем дээр
 	байрлуулах хүндтэй шалтгаан бол, хэрвээ уг сангууд нь 
 	өөр физик диск дээр, тусдаа виртуал диск дээр,  <link
 	linkend="network-nfs">Сүлжээний файл систем</link> дээр, 
 	эсвэл CDROM дээр байх явдал юм.</para>
 
     <sect2 id="disks-fstab">
       <title><filename>fstab</filename> файл</title>
       <indexterm>
 	<primary>файл систем</primary>
 	<secondary>fstab ашиглаж диск холбогдох</secondary>
       </indexterm>
 
       <para><filename>/etc/fstab</filename> файлд жагсаагдсан
 	файл системүүд нь системийн <link linkend="boot">ачаалах явцад</link> автоматаар холбогддог (гэхдээ хэрэв тэдгээр нь 
 	<option>noauto</option> сонголт хэрэглээгүй үед).</para>
 
       <para><filename>/etc/fstab</filename> нь дараах маягийн
 	жагсаалтыг агуулж байдаг:</para>
 
       <programlisting><replaceable>төхөөрөмж</replaceable>       <replaceable>/холбох-цэг</replaceable> <replaceable>файл-системийн-төрөл</replaceable>     <replaceable>сонголтууд</replaceable>      <replaceable>dumpfreq</replaceable>     <replaceable>passno</replaceable></programlisting>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>төхөөрөмж</literal></term>
 	  <listitem>
 	    <para>Төхөөрөмжийн нэр (заавал байх ёстой). 
 	      <xref linkend="disks-naming"> хуудсанд тайлбарласан байгаа.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>mount-point буюу холбох цэг</literal></term>
             
 	  <listitem><para>Файл системийг байрлуулах
 	сангийн нэр (заавал байх ёстой).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>файл-системийн-төрөл</literal></term>
             
 	  <listitem><para>
 		&man.mount.8; хуудсанд тайлбарласан байгаа тул алгасав.  
 	 FreeBSD-н анхдагч файл систем бол
 	      <literal>ufs</literal>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>сонголтууд</literal></term>
             
 	  <listitem><para>Уншиж бичигдэх файл системийг заасан 
 	<option>rw</option> эсвэл зөвхөн уншигдах файл системд
 	зориулсан <option>ro</option> сонголт байж болох бөгөөд
 	цаашаагаа мөн нэмэлт сонголтууд агуулж болно.
 	Ердийн сонголт бол <option>noauto</option> бөгөөд
 	ингэснээр систем эхлэх үед уг файл систем холбогддоггүй.
 	Бусад сонголтууд &man.mount.8; гарын авлагад тодорхой
 	бичигдсэн байгаа.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>dumpfreq</literal></term>
           
          <listitem><para>Энэ сонголт нь &man.dump.8; хэрэгслээр
 	хэрэглэгддэг бөгөөд аль файл системд нөөц хадгалалт хийх вэ гэдгийг
 	тодорхойлж өгдөг. Хэрэв энэ сонголтыг бичээгүй бол
         хоосон утгыг агуулж байдаг.</para>
          </listitem>
        </varlistentry>
 
        <varlistentry>
          <term><literal>passno</literal></term>
 
          <listitem>
            <para>Энэ сонголтыг ашиглан ямар дарааллаар файл системүүдийг
 	шалгах вэ гэдгийг зааж өгдөг. 
 	 Шалгалгүйгээр алгасна гэсэн файл системүүд нь 
 	 <literal>passno</literal> талбардаа 0 утгатай байх ёстой.
 	 root буюу эх файл системийн (энэ файл систем нь хамгийн түрүүнд
 	шалгагддаг) <literal>passno</literal> талбарын утга нь 
 	1 байдаг бөгөөд бусад системийн  <literal>passno</literal>
            нь нэгээс их байх ёстой.
 	Хэрэв нэгээс илүү олон файл системүүд <literal>passno</literal>
 	талбартаа ижил утгатай бол &man.fsck.8; нь тэдгээр файл системийг
 	хэрэв боломжтой зэрэг шалгахыг оролдох болно.</para>
          </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
 
       <para><filename>/etc/fstab</filename> файлын бүтэц болон 		тохируулдаг сонголтуудын тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг 		&man.fstab.5; гарын авлагаас харна уу.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="disks-mount">
       <title><command>mount</command> тушаал</title>
       <indexterm>
 	<primary>файл систем</primary>
 	<secondary>mounting буюу файл систем холбох</secondary>
       </indexterm>
         
       <para>&man.mount.8; тушаал нь файл системийг
 	холбоход хэрэглэгддэг цорын ганц тушаал юм.</para>
         
       <para>Таны хамгийн өргөн хэрэглэх хэлбэр бол:</para>
 
       <informalexample>
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mount <replaceable>төхөөрөмж-буюу-диск</replaceable> <replaceable>холбох-цэг</replaceable></userinput></screen>
       </informalexample>
 
       <para>&man.mount.8;-н гарын авлагад зааснаар бол маш олон
 	сонголт байдаг бөгөөд өргөн хэрэглэгддэг нь:</para>
 
       <variablelist>
 	<title>Холбох тохируулгууд</title>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-a</option></term>
             
 	  <listitem>
 	    <para><filename>/etc/fstab</filename> файлд
 		жагсааж бичсэн бүх файл системийг холбоно. Гэхдээ 
 		<quote>noauto</quote> гэж тэмдэглэснийг, 
 	      <option>-t</option> гэж туг хатгасныг, эсвэл 
 	өмнө нь холбогдчихсон файл системүүдийг холбохгүй.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-d</option></term>
             
 	  <listitem>
 	    <para>Дуудаж ажиллуулж байгаа файл системээсээ бусдад нь
 		дурын үйлдлээ хийнэ. Энэ сонголтыг 
 	      <option>-v</option> тугтай хамт хэрэглэж 
 		&man.mount.8;-г юу хийж байгааг нь харж болдог.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-f</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Бохир файл систем
 	      (аюултай), эсвэл файл системийн унших-бичигдэх төлвөөс
 		зөвхөн-унших төлөв рүү шилжүүлэн бичих эрхийг хасаж
 		холбох үед хүчээр холбодог.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
           <term><option>-r</option></term>
             
 	  <listitem>
 	    <para>Файл системийг зөвхөн-унших төлвөөр холбоно.  
 		Энэ нь <option>-o</option> сонголтийг
 		<option>ro</option> утгатай
 		(5.2-с өмнөх үед хэрэглэдэг 
 		байсан <option>rdonly</option>) 
 	       хэрэглэсэнтэй ижил.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-t</option>
 	    <replaceable>fstype</replaceable></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Өгөгдсөн файл системйиг өгөгдсөн төрлөөр холбоно.
 		Эсвэл <option>-a</option> сонголт өгөгдсөн бол зөвхөн
 		өгөгдсөн төрлөөр холбоно.</para>
               
 	    <para><quote>ufs</quote> нь анхдагч файл систем юм.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-u</option></term>
             
 	  <listitem>
 	    <para>Файл системд холболтын сонголтыг шинэчилнэ.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-v</option></term>
             
 	  <listitem>
 	    <para>Болж байгаа үйл явцыг харуулж мэдэгдэнэ.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-w</option></term>
             
 	  <listitem>
 	    <para>Файл системийг унших-бичих төлвөөр холбоно.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
         
       <para><option>-o</option> сонголт нь дараах зүйлүүдийг таслалаар тусгаарлаж хэрэглэж болно:</para>
         
       <variablelist>
-	<varlistentry>
-	  <term>nodev</term>
-            
-	  <listitem>
-	    <para>Файл систем дээр тусгай төхөөрөмж бүү суулга.
-	Аюулгүй байдлын шалтгаанаар энэ нь маш хэрэгтэй сонголт.</para>
-	  </listitem>
-	</varlistentry>
-          
 	<varlistentry>
 	  <term>noexec</term>
             
 	  <listitem>
               <para>Энэ нь файл систем дээр хоёрлосон файл буюу ачаалагдаж ажиллаж болдог файл ажиллахыг үл зөвшөөрнө. Энэ нь мөн аюулгүй байдлын зорилгоор хэрэгтэй.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
           
 	<varlistentry>
 	  <term>nosuid</term>
             
 	  <listitem>
 	    <para>Файл систем дээр  setuid эсвэл setgid тугуудыг бүү хэрэглэ. Мөн аюулгүй байдлын шалтгаанаар.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="disks-umount">
       <title><command>umount</command> тушаал</title>
       <indexterm>
 	<primary>файл систем</primary>
 	<secondary>файл систем салгах</secondary>
       </indexterm>
         
       <para>&man.umount.8; тушаал нь ардаа холбосон цэг, төхөөрөмжийн нэр зэргийг авдаг бөгөөд мөн 
 	 <option>-a</option> сонголт эсвэл бас
 	<option>-A</option> сонголтуудыг авч болдог.</para>
         
       <para>Бүх хэлбэрүүд нь <option>-f</option> сонголтыг хүчээр салгах үед болон <option>-v</option> сонголтыг явцын мэдээллийг харахад  хэрэглэдэг. 
         <option>-f</option> сонголт нь тийм сайн санаа биш гэдгийг анхааруулмаар байна.  Хүчээр файл системийг салгах нь файл эсвэл системийн эвдрэлд хүргэж болзошгүй.</para>
         
       <para><option>-a</option> болон <option>-A</option> сонголтууд нь холбогдсон бүх файл системийг салгахад хэрэглэгддэг. Эсвэл мөн
 	<option>-t</option> сонголтоор өөрчлөгдсөн файл системүүдийг салгахад хэрэглэнэ. Гэхдээ
 	<option>-A</option> сонголт нь 
 	root файл системийг салгах гэж оролддоггүй.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="basics-processes">
     <title>Процесс буюу програмын явц</title>
 
     <para>FreeBSD бол олон үйлдэл зэрэг хийх чадвартай систем. Энэ нь олон програм нэг дор зэрэг ажиллана гэсэн үг. Програмын тухайн үед ажиллаж байгааг нь <firstterm>процесс буюу програмын явц</firstterm> гэдэг.
       Таны ажиллуулсан тушаал болгон шинэ процесс эхлүүлдэг бөгөөд систем дээр
 	бүхэлдээ тэр чигээрээ процессууд үргэлж ажиллаж системийн ажиллагааг бүрэлдүүлж байдаг.</para>
 
     <para>Програмын явц бүр 
       <firstterm>процесс ID</firstterm>, эсвэл <firstterm>PID</firstterm> гэсэн дугаар агуулж байдаг бөгөөд файлтай бас ижилхэн өөрийн гэсэн эзэмшигч болон бүлэгт харъяалагдаж байдаг.  Эзэмшигч ба бүлгийн 
 мэдээлэл нь уг процесс файлд хандах эрхийг нь хэрэглэж файлтай хэрхэн 
 хандах вэ гэдгийг тодорхойлж өгдөг. Ихэнх процесс нь мөн эцэг процесстой байдаг. Эцэг процесс нь тэдгээр процессийг эхлүүлж өгдөг.  
 	Жишээлбэл, хэрэв та тушаалуудыг бүрхүүлд бичиж гүйцэтгэвэл, бүрхүүл ч процесс, тушаалууд ч процесс болдог бөгөөд таны бичсэн тушаал болгон процесс болдог.  Ийм маягаар ажиллуулаад байвал бүрхүүл нь тэдгээр процессуудын эцэг нь болно. Үүнээс өөр онцгой процесс байдаг ба түүнийг 
       &man.init.8; процесс гэж нэрлэдэг.  <command>init</command> 
 	бол хамгийн эхний процесс байдаг бөгөөд үүний PID дугаар үргэлж
 	 1 байдаг.  FreeBSD эхлэх үед <command>init</command> процесс 
 	автоматаар эхэлдэг.</para>
 
     <para>Системд гүйцэтгэгдэж байгаа процессуудыг хардаг хоёр тушаал бол
 	&man.ps.1; ба &man.top.1; хоёр юм.  <command>ps</command> тушаал нь одоо ажиллаж байгаа процессуудыг PID дугаартай нь харуулж, мөн хичнээн санах ойн хэмжээ хэрэглэж байгаа, ямар тушаалаар гүйцэтгэгдэж байгаа  зэргийг нь харуулдаг.  <command>top</command> тушаал нь ажиллаж байгаа
  бүх процессуудыг харуулдаг бөгөөд хэдэн секунд тутамд шинэчлэгдэж байдаг. Ингэснээр таны компьютер тухайн үед юу хийж байгааг харж болно.</para>
 
     <para>Анхдагч горимондоо, <command>ps</command> тушаал нь зөвхөн таны эзэмшиж байгаа процессуудыг харуулдаг.  Жишээлбэл:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>ps</userinput>
   PID  TT  STAT      TIME COMMAND
   298  p0  Ss     0:01.10 tcsh
  7078  p0  S      2:40.88 xemacs mdoc.xsl (xemacs-21.1.14)
 37393  p0  I      0:03.11 xemacs freebsd.dsl (xemacs-21.1.14)
 48630  p0  S      2:50.89 /usr/local/lib/netscape-linux/navigator-linux-4.77.bi
 48730  p0  IW     0:00.00 (dns helper) (navigator-linux-)
 72210  p0  R+     0:00.00 ps
   390  p1  Is     0:01.14 tcsh
  7059  p2  Is+    1:36.18 /usr/local/bin/mutt -y
  6688  p3  IWs    0:00.00 tcsh
 10735  p4  IWs    0:00.00 tcsh
 20256  p5  IWs    0:00.00 tcsh
   262  v0  IWs    0:00.00 -tcsh (tcsh)
   270  v0  IW+    0:00.00 /bin/sh /usr/X11R6/bin/startx -- -bpp 16
   280  v0  IW+    0:00.00 xinit /home/nik/.xinitrc -- -bpp 16
   284  v0  IW     0:00.00 /bin/sh /home/nik/.xinitrc
   285  v0  S      0:38.45 /usr/X11R6/bin/sawfish</screen>
 
     <para>Дээрх жишээнд харуулснаар, &man.ps.1; тушаалын гаралт нь
 	хэд хэдэн баганаар харуулагдаж байна.  <literal>PID</literal> бол өмнө ярьсны дагуу процессийн ID дугаар.  PID дугаарууд нь  1 гэж эхлээд 99999 хүртэл дугаарлагддаг бөгөөд хэтрээд ирэхээрээ эхнээсээ эхэлж тоологддог (PID нь ашиглагдаж байгаа бол дахин олгогддоггүй).
       <literal>TT</literal> багана нь, уг програмын ажиллаж байгаа tty буюу терминалыг нь харуулдаг бөгөөд одоохондоо хэрэгсэх шаардлага байхгүй.   <literal>STAT</literal> нь програмын төлвийг харуулдаг бөгөөд мөн одоохондоо хэрэгсэхгүй байж болно.
       <literal>TIME</literal> нь процессор дээр хэр удаан ажиллаж байгааг нь заадаг бөгөөд гэхдээ энэ нь програм эхэлснээс хойш тооцож эхэлсэн цаг биш. Ихэнх програм нь процессор дээр гүйцэтгэх гэж хэсэг хугацаа  зарцуулж хүлээдэг.
       Эцэст нь, <literal>COMMAND</literal> нь тухайн програмыг ажиллуулсан тушаалыг харуулдаг.</para>
 
     <para>Харуулах мэдээллээ өөрчилж болдог хэд хэдэн нэмэлт сонголт &man.ps.1; тушаалд бий. Байнга хэрэглэгддэг сонголтуудын багц бол
       <literal>auxww</literal> юм.  <option>a</option> сонголт нь зөвхөн өөрийн эзэмшдэг процесс биш харин ажиллаж байгаа бүх процессийг харуулдаг.  <option>u</option>
       сонголт нь процессийг эзэмшиж байгаа хэрэглэгчийн нэрийг харуулдаг бөгөөд мөн хэрэглэж байгаа санах ойг нь харуулдаг.
       <option>x</option> сонголт нь далд ажиллаж байгаа буюу дэмон эсэхийг нь харуулдаг. 
       <option>ww</option> сонголт нь процессуудыг ажиллуулсан тушаалын бүтэн нэрийг нь харуулдаг. Бусад үед, хэрэв тушаалын нэр нь дэлгэцэнд багтахгүй урт байх тохиолдолд хасаж харуулдаг.</para>
 
     <para>&man.top.1; тушаалын гаралт нь өмнөх жишээтэй ижилхэн. Жишээ болгож нэг гаралтыг харцгаая:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>top</userinput>
 last pid: 72257;  load averages:  0.13,  0.09,  0.03    up 0+13:38:33  22:39:10
 47 processes:  1 running, 46 sleeping
 CPU states: 12.6% user,  0.0% nice,  7.8% system,  0.0% interrupt, 79.7% idle
 Mem: 36M Active, 5256K Inact, 13M Wired, 6312K Cache, 15M Buf, 408K Free
 Swap: 256M Total, 38M Used, 217M Free, 15% Inuse
 
   PID USERNAME PRI NICE  SIZE    RES STATE    TIME   WCPU    CPU COMMAND
 72257 nik       28   0  1960K  1044K RUN      0:00 14.86%  1.42% top
  7078 nik        2   0 15280K 10960K select   2:54  0.88%  0.88% xemacs-21.1.14
   281 nik        2   0 18636K  7112K select   5:36  0.73%  0.73% XF86_SVGA
   296 nik        2   0  3240K  1644K select   0:12  0.05%  0.05% xterm
 48630 nik        2   0 29816K  9148K select   3:18  0.00%  0.00% navigator-linu
   175 root       2   0   924K   252K select   1:41  0.00%  0.00% syslogd
  7059 nik        2   0  7260K  4644K poll     1:38  0.00%  0.00% mutt
 ...</screen>
 
     <para>Тушаалын гаралт хоёр хэсэгт хуваагдсан байна.  Толгой хэсэг 
 	(эхний таван мөр) нь сүүлд ажиллаж байгаа PID дугаарыг, системийн ачаалалтын дунджууд
       (энэ нь системийг хэр завгүй байгааг илтгэдэг), системийн асаалттай байгаа хугацаа (унтраалгүй хэр удсан эсэхийг) мөн одоогийн цаг зэргийг харуулдаг.  Бусад илэрхийллүүд нь, хичнээн процессууд ажиллаж байгаа (энэ тохиолдолд 47 ), хичнээн санах ойн хэмжээ болон swap хэмжээ хэрэглэгдэж байгаа, мөн хичнээн хугацааг процессорын бусад төлөв байдалд зарцуулсан зэргийг илэрхийлж байна.</para>
 
     <para>Доорх баганууд нь &man.ps.1; тушаалтай ойролцоо мэдэгдлүүдийг харуулж байна.  Эхлээд PID дугаар дараа нь хэрэглэгчийн нэр, процессороос хэрэглэсэн хугацаа, ажиллуулсан тушаал гэх мэт.
       &man.top.1; тушаал нь анхдагч тохируулгаараа, процессийн хэрэглэж байгаа санах ойн хэмжээг харуулдаг. Тэр хэсэг нь хоёр баганад харуулагддаг бөгөөд эхнийх нь нийт хэмжээ дараагийх нь тухайн үеийнх нь хэмжээ юм. Нийт хэмжээ гэдэг нь програм ажиллахад хэд хэрэгтэйг хэлдэг бөгөөд тухайн үеийнх нь хэмжээ нь одоогоор хэдийг хэрэглэж байгааг заадаг.  Энэ жишээн дээр 
 <application>&netscape;</application> програм  бараг 30&nbsp;МБ хэмжээг RAM санах ойд шаардлагатай гэсэн боловч одоогоор 9&nbsp;МБ хэмжээ хэрэглэж байна гэж заасан байна.</para>
 
     <para>&man.top.1; нь энэ харуулалтыг хоёр секунд тутам шинэчилдэг бөгөөд үүнийг  <option>s</option> тохируулгаар өөрчилж болно.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="basics-daemons">
     <title>Далд чөтгөр буюу дэмонууд, дохионууд, мөн процессуудыг зогсоох нь</title>
 
     <para>Та хэрэв ямар нэг текст засварлагч дээр ажиллаж байхдаа файл нээх, хаах, хадгалах гэх мэт уг програмыг сайн хянаж чаддаг. Та яагаад тэгж
 	чадаж байна вэ гэвэл, уг програм нь <firstterm>терминал</firstterm> дээр холбогдон ажиллаж танд тийм боломж олгож байгаа билээ. 
       Зарим програм тэгэхэд үргэлж хүн гарнаас оруулалт хийх шаардлагагүй зориулалтаар бүтээгдсэн байдаг бөгөөд хамгийн эхний боломж гарангуут терминалаас салангид ажилладаг. Жишээлбэл вэб серверүүд өдөржин хүмүүсээс ирсэн хүсэлтэд хариулт өгч байдаг  бөгөөд ердийн үед танаас оруулга шаарддаггүй. Ийм төрлийн бас нэг програм бол захиа илгээгч програм юм.</para>
 
     <para>Бид ийм програмыг <firstterm>далд чөтгөр буюу дэмон</firstterm> гэж нэрлэдэг.  Дэмонууд нь Грекийн домогт байдаг сайн муугийн аль нь ч биш бөгөөд жижигхэн мөртлөө хүмүүст хэрэгтэй юм хийж байдаг сүнсийг хэлдэг. 
 Вэб сервер болон захианы серверүүд үүнтэй ижил хүмүүст тустай юм хийдэг.  Тийм болохоор BSD нь спорт шаахайтай, жижигхэн, сэрээ барьсан чөтгөрийг олон жилээр дуртайяа өөрийнхөө билэг тэмдэг болгож байгаа билээ.</para>
 
     <para>Далд ажиллаж байгаа буюу дэмон болж ажиллаж байгаа програмын нэрний ард <quote>d</quote> үсэг залгаж бичдэг зарчим бий. <application>BIND</application> програмын бүтэн нэр нь 
       Berkeley Internet Name Daemon бөгөөд үндсэн далд ажилладаг 
 	програмын нэр нь 
       <command>named</command>, мөн <application>Apache</application> вэб серверийн далд ажилладаг програмын нэр нь <command>httpd</command>, хэвлэх дарааллыг далд ажиллаж зохицуулж байдаг програмын нэр нь <command>lpd</command> гэх мэт нэртэй байдаг. 
 Энэ нь ерөнхийдөө ингэж зарчим гаргасан болохоос хатуу тогтоосон дүрэм биш; жишээлбэл захиа илгээгч үндсэн програм <application>Sendmail</application>-н далд ажилладаг програмыг та <command>maild</command> гэж төсөөлж байгаа бол эндүүрэх бөгөөд харин 
       <command>sendmail</command> гэж нэрлэдэг.</para>
 
     <para>Заримдаа та эдгээр дэмон процессуудтай холбогдож харилцах хэрэг гарна. Ингэх нэг арга нь түүн рүү (эсвэл бусад ажиллаж байгаа процесс уруу) 
 	<firstterm>дохио</firstterm> гэгддэг зүйл илгээх явдал юм. Маш олон төрлийн илгээж болох дохионууд байдаг &mdash; зарим дохионууд онцгой зориулалттай нийтэд нь хэрэгждэг,  зарим нь тухайн програмдаа зориулж өөр өөрөөр хөрвүүлэгддэг бөгөөд програмын заавар дээр ямар дохиог яаж хөрвүүлэн ойлгох вэ гэдгийг заасан байдаг.  Та өөрийнхөө эзэмшиж байгаа процесс уруугаа дохио илгээж болно. Хэрэв та бусдын эзэмшдэг процесс уруу  &man.kill.1; эсвэл &man.kill.2; гэх зэрэг дохио илгээвэл таны эрх дутаж хэрэгждэггүй.
       Гэхдээ ийм эрхээр дутагддаггүй хэрэглэгч бол
       <username>root</username> хэрэглэгч бөгөөд хүн болгоны процесс уруу дохио илгээж чаддаг.</para>
 
     <para>Мөн FreeBSD-ээс програм уруу зарим тохиолдолд дохио илгээдэг. Жишээлбэл, хэрэв муу зохиогдсон нэг програм санах ойг зориулсан хэмжээнээсээ илүү хэрэглээд эхэлбэл FreeBSD уг програм уруу  <firstterm>Хэсгийн буруу
 	хэрэглээ</firstterm>  дохио илгээдэг (<literal>SIGSEGV</literal>).  Мөн хэрэв ямар нэгэн програм нь &man.alarm.3; гэдэг системийн сануулах програмыг ашигласан бол тухайн хугацаа нь хэтрэх үед Сэрүүлэг дохио уг програмд ирэх
       (<literal>SIGALRM</literal>) зэрэг олон дохио бий.</para>
 
     <para>Процесийг зогсоох хоёр дохио байдаг,
       <literal>SIGTERM</literal> ба <literal>SIGKILL</literal> хоёр.
       <literal>SIGTERM</literal> нь арай эелдэг аргаар процессийг зогсоодог; процесс нь эхлээд дохиог <emphasis>хүлээж аваад</emphasis> өөрийг нь хаах гэж байгаад мэдээд нээлттэй байгаа бүртгэл бичлэг файлуудаа хаагаад тэгээд хийж байгаа ерөнхий үйлдлээ зогсоодог. Зарим тохиолдолд  уг процесс нь таслагдаж болохооргүй үйлдэл хийж байх үедээ 
 <literal>SIGTERM</literal> дохиог хэрэгсэхгүй байдал үүсдэг.</para>
 
     <para><literal>SIGKILL</literal> дохиог ямар ч процесс хэрэгсэхгүй байж чаддаггүй.  Өөрөөр хэлбэл энэ нь
       <quote>Чиний юу хийж байх нь надад хамаагүй, одоо шууд зогсоо</quote>
        гэсэн дохио юм.  Хэрэв та <literal>SIGKILL</literal> дохиог процесс уруу илгээвэл 
       FreeBSD уг процессийг зогсоодог <footnote>
 	<para>Бас тэр чигээрээ үнэн биш&mdash;учир нь зарим таслагдаж болдоггүй нөхцлүүд байдаг.  Жишээлбэл, хэрэв сүлжээнд байгаа компьютерийн нэг файлаас унших үйлдэл хийж байгаа процесс нь, хэрэв холбогдсон компьютер нь тодорхойгүй шалтгаанаар холбогдохгүй болох үед (цахилгаан тэжээлээс салгагдах, эсвэл сүлжээ эвдрэх), уг процесс нь
 	  <quote>тасрахгүй</quote> нөхцөлд байдаг. Магадгүй хэсэг хугацааны дараа хүлээх хугацаа нь дуусна. Ингэж хүлээх хугацаа нь дууссаны дараа л уг процесс зогсох болно.</para>
       </footnote>.</para>
 
     <para>Таны хэрэглэж болохоор бусад дохионууд нь
       <literal>SIGHUP</literal>, <literal>SIGUSR1</literal>, мөн
       <literal>SIGUSR2</literal>.  Эдгээр дохио нь ерөнхий зориулалтаар хэрэглэгддэг бөгөөд эдгээр дохиог хүлээж авсан програмууд тус тусдаа өөр өөр хариу үйлдэл хийдэг.</para>
 
     <para>Жишээлбэл, та вэб серверийнхээ тохируулгын файлд өөрчлөлт хийгээд уг серверийг тохируулгын файлаа дахин шинээр уншуулахыг хүссэн гэж бодъё.  Та <command>httpd</command> дэмоноо зогсоогоод дахин шинээр эхлүүлж болох боловч ажиллаж байгаа вэб серверийг зогсоож болохгүй нөхцөл байж болно. Ихэнх дэмонууд нь 
       <literal>SIGHUP</literal> дохиог хүлээж авбал өөрийнхөө тохируулгынхаа файлыг уншина гэж тохируулагдсан байдаг. Тэгэхээр  <command>httpd</command> дэмоноо зогсоогоод шинээр ачаалж байхын оронд
        <literal>SIGHUP</literal> дохиог илгээхэд хангалттай. Учир нь энэ дохионд тэгж хариулна гэсэн тогтоосон арга зам байхгүй тул дэмон болгон өөр өөр үйлчлэл үзүүлдгийг ойлгож тухайн дэмоны заавар бичгийг нь судлах хэрэгтэй. </para>
     
     <para>дохио илгээхдээ &man.kill.1; тушаалыг ашигладаг. </para>
 
     <procedure>
       <title>Процесс уруу дохио илгээх</title>
 
       <para>Энэ жишээ нь  &man.inetd.8; уруу хэрхэн дохио илгээхийг харуулах болно.  
 	  <command>inetd</command> -н тохируулгын файл
 	<filename>/etc/inetd.conf</filename> гэж байрласан бөгөөд  <command>inetd</command>-ийг тохируулгын файлаа дахин уншуулахын тулд 	<literal>SIGHUP</literal> дохиог илгээх болно.</para>
 
       <step>
 	<para>Илгээх процессийн процесс ID дугаарыг мэдэх хэрэгтэй. Ингэхийн тулд  &man.ps.1; ба &man.grep.1; тушаалуудыг ашиглана.  &man.grep.1;
 	  тушаал нь өмнөх тушаалынхаа гаралтаас хайлт хийхэд хэрэглэгддэг бөгөөд хайх мөрөө зааж өгдөг. Энэ тушаал нь энгийн хэрэглэгчээс гүйцэтгэгдэж болох бөгөөд харин &man.inetd.8; програм нь 
 	  <username>root</username> хэрэглэгчээр гүйцэтгэгдсэн тул &man.ps.1; тушаалыг  <option>ax</option> сонголттой цуг гүйцэтгэх ёстой.</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>ps -ax | grep inetd</userinput>
   198  ??  IWs    0:00.00 inetd -wW</screen>
 
 	<para>За тэгэхээр, &man.inetd.8;-ийн PID дугаар нь 198 гэж энэ тохиолдолд хэлж байна.  Зарим тохиолдолд 
 	  <literal>grep inetd</literal> гэсэн тушаал нь өөрөө энэ гаралтад байж байдаг. Учир нь,  &man.ps.1; програм нь уг тушаалыг ажиллуулж байгаа процессийг олсон үед тэгж гаргаж харуулдаг.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>&man.kill.1; тушаалыг хэрэглэж дохио илгээнэ.   &man.inetd.8; нь 
 	   <username>root</username> хэрэглэгчээр гүйцэтгэгдэж байгаа болохоор, та эхлээд  &man.su.1; тушаалыг ашиглан 
 	   <username>root</username> хэрэглэгч болох хэрэгтэй.</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>su</userinput>
 <prompt>Password:</prompt>
 &prompt.root; <userinput>/bin/kill -s HUP 198</userinput></screen>
 
 	<para>Ихэнх &unix; системийн тушаалуудын адил, &man.kill.1; тушаал нь хэрэв амжилттай хэрэгжвэл ямар нэгэн төлвийн мэдээлэл харуулдаггүй.  Хэрэв та өөрийнхөө эзэмшдэггүй процесс уруу дохио илгээвэл  <errorname>kill:
 	    <replaceable>PID</replaceable>: Operation not
 	    permitted</errorname> буюу энэ үйлдлийг хийх эрх байхгүй байна гэсэн мэдэгдэл гарч ирнэ.  Хэрэв та  PID дугаараа буруу бичих, эсвэл буруу процесс уруу дохио илгээвэл, азгүй тохиолдолд уг дохио нь тухайн процесс уруу илгээгдэх бөгөөд, уг процесс нь азаар байхгүй байгаа тохиолдолд  <errorname>kill:
 	    <replaceable>PID</replaceable>: No such process</errorname> буюу тийм процесс алга байна гэсэн мэдэгдэл гарч ирнэ.</para>
 
 	<note>
 	  <title>Яагаад <command>/bin/kill</command> тушаалыг хэрэглэх хэрэгтэй вэ?</title>
 
 	  <para>Ихэнх shells буюу бүрхүүлүүд <command>kill</command> тушаалыг өөртөө агуулсан байдаг бөгөөд <filename>/bin/kill</filename> тушаалыг бичихийн оронд шууд бүрхүүлд буй тушаалыг нь гүйцэтгэх нь шулуухан байдаг.
 	    Энэ нь амарчилсан ашигтай арга боловч бүрхүүл болгон өөрсдийн илгээх дохионы өөр өөр нэртэй байдгийг мэдэх хэрэгтэй. Тийм болохоор бүрхүүл болгоны дохионы бичлэгийг судлахын оронд шууд
 	    <command>/bin/kill <replaceable>...</replaceable></command> тушаалыг хэрэглэх нь зөв арга юм.</para>
 	</note>
       </step>
     </procedure>
 
     <para>Бусад дохио илгээх үйлдлүүд нь үүнтэй тун ижил бөгөөд 
       <literal>TERM</literal> эсвэл <literal>KILL</literal> дохионуудын оронд шаардлагатай дохиогоо бичих хэрэгтэй.</para>
 
     <important>
       <para>Санаанд орсон тоотой дохио болгоныг устгана гэдэг бол буруу санаа юм.   &man.init.8; процесс ялангуяа 1 гэсэн процесс ID байх нь онцгой тохиолдол. Тийм болохоор 
 	<command>/bin/kill -s KILL 1</command> гэвэл системийг шууд унтраана.  &man.kill.1; тушаалыг гүйцэтгэхээсээ өмнө <keycap>Return</keycap> товч дарахынхаа <emphasis>өмнө</emphasis> <emphasis>үргэлж</emphasis> ямар процесс уруу ямар дохио илгээж байгаагаа давхар шалгах хэрэгтэй.</para>
     </important>
   </sect1>
 
   <sect1 id="shells">
     <title>Shell буюу бүрхүүл</title>
     <indexterm><primary>бүрхүүл</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>тушаал өгөх орчин</primary></indexterm>
 
     <para>FreeBSD дээр маш олон ажил тушаал бичиж оруулдаг shell буюу бүрхүүл хэмээх орчинд хийгддэг. Бүрхүүлийн гол үүрэг нь гарнаас оруулсан тушаалыг гүйцэтгэх юм. Өдөр болгон гүйцэтгэхэд шаардагддаг файл зохицуулах, тушаал оруулагч мөрийг засварлах, тушаалын багц, орчны хувьсагч зэрэг туслах тушаалуудыг олон бүрхүүлүүд агуулж байдаг.  FreeBSD нь 
       <command>sh</command> буюу Bourne Shell, мөн <command>tcsh</command> буюу 
       сайжруулсан C-shell зэрэг багц бүрхүүлүүдтэй хамт ирдэг. <command>zsh</command> болон <command>bash</command> зэрэг маш олон бүрхүүлүүд FreeBSD-ийн портын цуглуулганд ирдэг.</para>
 
     <para>Та ямар бүрхүүл хэрэглэдэг вэ? Энэ бол тухайн хүний дур сонирхолтой хамаатай.  Хэрэв та C програмын хэл дээр програм бичдэг бол C-тэй адилхан бичигддэг <command>tcsh</command> төрлийн бүрхүүлд дуртай болж болох юм.  Хэрэв та Linux системээс ирсэн юм уу эсвэл  &unix;-ийн тушаалуудтай дөнгөж танилцаж байгаа шинэ хүн бол <command>bash</command> бүрхүүлээр эхлэх нь амар байж болох юм.  
       Хамгийн гол нь бүрхүүл болгон өөрийн гэсэн онцгой шинж чанартай болохоор өөрийнхөө хүсэл зорилгод тааруулж бүрхүүлээ сонгож дадах нь чухал.</para>
 
     <para>Бүрхүүлийн хамгийн энгийн чадвар бол файлын нэрийн автомат гүйцэтгэл юм.  Тушаал юм уу файлын эхний хэдхэн үсгийг бичээд гарын  <keycap>Tab</keycap> товчийг дарахад уг үсгээр эхэлсэн файлын нэрийг танд гүйцээж бичиж өгдөг. Энд нэг жишээ авч үзье.
    Танд <filename>foobar</filename> болон <filename>foo.bar</filename> гэсэн хоёр файл байгаа гэж бодъё. Та 
   <filename>foo.bar</filename> файлыг устгахыг хүсэв. Тэгвэл та компьютерийнхаа гаран дээр ингэж бичих болно: <command>rm fo[<keycap>Tab</keycap>].[<keycap>Tab</keycap>]</command>.</para>
 
     <para>Бүрхүүл танд ингэж харуулна <command>rm
       foo[BEEP].bar</command>.</para>
 
     <para>[BEEP] гэдэг нь консолоос гаргаж байгаа хонхны дуу бөгөөд ингэж эхэлсэн файлын нэр нэгээс олон байгааг танд мэдэгдэж байгаа юм.  <filename>foobar</filename> болон
       <filename>foo.bar</filename> хоёр хоёулаа  <literal>fo</literal> гэж эхэлж байгаа ч гэсэн  
       <literal>foo</literal> гэж танд дүүргэж өгдөг. Хэрэв та
       <literal>.</literal> гэж бичээд <keycap>Tab</keycap> дахин дарвал бүрхүүл танд уг хүссэн файлын тань нэрийг гүйцээж өгдөг.</para>
     <indexterm><primary>орчны хувьсагчид</primary></indexterm>
 
     <para>Бүрхүүлийн бас нэг шинж чанар бол орчны хувьсагчийн хэрэглээ юм.
       Орчны хувьсагч гэдэг нь бүрхүүлийн орчинд хадгалагддаг, нэрэнд утга өгсөн хослол байдаг.  Энэ бүрхүүлийн орчин нь уг бүрхүүлээс гүйцэтгэгдэж байгаа бүх програм болон програмын тохируулгад харагдаж байдаг. Байнга хэрэглэгддэг ерөнхий орчны хувьсагчдыг дор жагсааж тайлбарлав:</para>
     <indexterm><primary>environment variables</primary></indexterm>
 
     <informaltable frame="none" pgwide="1">
       <tgroup cols="2">
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Хувьсагч</entry>
 	    <entry>Тодорхойлолт</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry><envar>USER</envar></entry>
 	    <entry>Холбогдсон байгаа тухайн хэрэглэгчийн нэр.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>PATH</envar></entry>
 	    <entry>Ачаалагдаж болдог хоёртын файлуудыг агуулдаг сангуудыг таслалаар тусгаарлаж бичсэн жагсаалт.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>DISPLAY</envar></entry>
 	    <entry>Хэрэв холбогдох боломжтой бол, X11 дэлгэцийн сүлжээгээр холбогдох цэг.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>SHELL</envar></entry>
 	    <entry>Хэрэглэж байгаа shell буюу бүрхүүл.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>TERM</envar></entry>
 	    <entry>Хэрэглэгчийн терминалын төрлийн нэр.  Терминалын шинж чанарыг тодорхойлоход хэрэглэгддэг.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>TERMCAP</envar></entry>
 	    <entry>Төрөл бүрийн терминалуудад алгасах ёстой кодуудын өгөгдлийн бааз.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>OSTYPE</envar></entry>
 	    <entry>Үйлдлийн системийн төрөл.  жишээ нь, FreeBSD.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>MACHTYPE</envar></entry>
 	    <entry>Системийн ажиллаж байгаа процессорын архитектур.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>EDITOR</envar></entry>
 	    <entry>Хэрэглэгчийн эрхэмлэж хэрэглэгддэг текст засварлагч.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>PAGER</envar></entry>
 	    <entry>Хэрэглэгчийн эрхэмлэж хэрэглэдэг пэйжер.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>MANPATH</envar></entry>
 	    <entry>Таслалаар тусгаарлаж жагсаасан, гарын авлагын хуудсуудыг агуулсан хайх сангууд.</entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </informaltable>
 
     <indexterm><primary>Bourne shells</primary></indexterm>
     <para>Бүрхүүл болгонд орчны хувьсагчаа өөр өөр тохируулдаг.  Жишээлбэл, C-маягийн бүрхүүл
       <command>tcsh</command> болон <command>csh</command> дээр, та 
       <command>setenv</command> тушаалыг ашиглаж орчны хувьсагчийг зааж өгдөг.
       Bourne төрлийн бүрхүүлүүд болох  <command>sh</command> болон
       <command>bash</command> дээр, та
       <command>export</command> тушаалыг ашиглаж орчны хувьсагчийг зааж өгнө.  Жишээ нь, орчны хувьсагч 
       <envar>EDITOR</envar>-г өөрчлөх юм уу зааж өгөхийн тулд  <command>csh</command> юм уу эсвэл 
       <command>tcsh</command> бүрхүүл дээр 
       <envar>EDITOR</envar> хувьсагчид 
       <filename>/usr/local/bin/emacs</filename> утгыг өгөхийн тулд:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>setenv EDITOR /usr/local/bin/emacs</userinput></screen>
 
     <para>Bourne бүрхүүлүүд дээр:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>export EDITOR="/usr/local/bin/emacs"</userinput></screen>
 
     <para>Ихэнх бүрхүүлийн орчны хувьсагчийн утгыг харахын тулд хувьсагчийн нэрний урд
        <literal>$</literal> тэмдгийг хэрэглэж харна. Жишээ нь, <command>echo $TERM</command> гэсэн тушаал нь 
        <envar>$TERM</envar> хувьсагчид ямар утга байгааг консол дээр харуулна. Учир нь, бүрхүүл
        <envar>$TERM</envar> дотор буй утгыг  <command>echo</command> тушаалд дамжуулж өгснөөр консол дээр харуулагддаг.</para>
 
     <para>Бүрхүүл маш олон тэмдэгтийг тусгай зориулалтаар өгөгдлийг илэрхийлэхдээ хэрэглэдэг бөгөөд тэдгээр тэмдэгтийг мета-тэмдэгтүүд гэж нэрлэдэг. Байнга хэрэглэгддэг тэмдэгтийн нэг нь 
       <literal>*</literal> юм. Энэ тэмдэгт нь файлын нэрэнд байгаа тэмдэгтүүдийг хэд ч байсан хамаагүй орохыг илэрхийлдэг. Тэдгээр мета-тэмдэгтүүд нь файлын нэрийг орлуулахад байнга хэрэглэгддэг.  Жишээлбэл, 
       <command>echo *</command> гэсэн тушаал нь 
       <command>ls</command> тушаалтай ижилхэн үүрэг гүйцэтгэх бөгөөд, яагаад гэвэл бүрхүүл нь <literal>*</literal> тэмдэгтэд тохирох бүх файлуудыг авч 
       <command>echo</command> тушаал руу дамжуулж харуулдаг.</para>
 
     <para>Бүрхүүл дээр мета-тэмдэгтүүдийг хэрэв тухайн онцгой тохиолдлоор нь биш харин зүгээр тэмдэгт хэлбэрээр нь хэрэглэхийг хүсвэл, уг тэмдэгтийн урд ташуу зураасыг
       (<literal>\</literal>) бичиж өгдөг.  <command>echo
       $TERM</command> гэсэн тушаал нь ямар терминал заагдсан байгааг харуулна. Харин
       <command>echo \$TERM</command> тушаал нь ердөө  <envar>$TERM</envar> гэж харуулна.</para>
 
     <sect2 id="changing-shells">
       <title>Өөрийнхөө бүрхүүлийг солих</title>
 
       <para>Бүрхүүлээ буюу shell-ээ солих хамгийн амархан арга бол
 	<command>chsh</command> тушаалыг хэрэглэх юм.  <command>chsh</command> тушаал нь
 	таныг <envar>EDITOR</envar> орчны хувьсагчид заагдсан засварлагч уруу оруулдаг бөгөөд
 	хэрэв энэ хувьсагчид утга заагдаагүй байвал шууд
 	<command>vi</command> засварлагчийг ажиллуулдаг.  Тэгээд та <quote>Shell:</quote> мөрөнд
   буй утгыг өөрчилж бүрхүүлээ өөрчилнө.</para>
 
       <para>Та мөн <command>chsh</command> тушаалыг
 	<option>-s</option> сонголттой хэрэглэж болох бөгөөд ингэсэн үед
     нэмэлт засварлагч нээлгүйгээр шууд бүрхүүлийг өөрчилдөг.  
 	Жишээ нь та өөрийнхөө бүрхүүлийг  <command>bash</command> бүрхүүлээр
   солихыг хүсвэл дараа тушаалыг өгөх болно:</para>
 	
       <screen>&prompt.user; <userinput>chsh -s /usr/local/bin/bash</userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>Таны хэрэглэхийг хүсэж байгаа бүрхүүл тань 
 	  <filename>/etc/shells</filename> файл дотор <emphasis>заавал</emphasis>
     байх ёстой.  Хэрэв та <link linkend="ports">портын цуглуулгаас
 	  </link> бүрхүүл суулгасан бол энэ нь автоматаар хийгдчихдэг. Харин та
     гар аргаар ямар нэг бүрхүүл суулгавал энэ файлд өөрөө нэмэх хэрэгтэй.</para>
      
       <para>Жишээ нь та  <command>bash</command> бүрхүүлийг гар аргаар суулгаад
 	 <filename>/usr/local/bin</filename> байршилд байрлуулсан бол дараах тушаалыг
    өгөх хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>echo &quot;/usr/local/bin/bash&quot; &gt;&gt; /etc/shells</userinput></screen>
 
        <para>Тэгээд дараа нь <command>chsh</command> тушаалыг хэрэглэх хэрэгтэй.</para>
      </note>
    </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="editors">
     <title>Текст засварлагчид</title>
     <indexterm><primary>текст засварлагчид</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>засварлагчид</primary></indexterm>
 
     <para>FreeBSD дээр текст файлуудыг засварлаж маш олон тохиргоонуудыг хийдэг. 
       Тийм болохоор та текст засварлагч дээр гаршиж сурах нь чухал.
       FreeBSD нь үндсэн хэдэн засварлагчтай хамт ирдэг бөгөөд портын цуглуулга
       дээрээ бол олон зуун засварлагчтай.</para>
 
     <indexterm>
       <primary><command>ee</command></primary>
     </indexterm>
     <indexterm>
       <primary>засварлагчид</primary>
       <secondary><command>ee</command></secondary>
     </indexterm>
     <para>Хамгийн амархан бөгөөд сурахад хялбар засварлагч бол
       <application>ee</application> бөгөөд easy editor буюу хялбар засварлагч гэдгийг
       товчилсон нэр юм. <application>ee</application>-г эхлүүлэхийн тулд тушаал бичих
       мөрөнд <command>ee <replaceable>файлын-нэр</replaceable></command> гэж бичих бөгөөд
       <replaceable>файлын-нэр</replaceable> нь засварлагдах файлын нэр.
       Жишээ нь, <filename>/etc/rc.conf</filename> файлыг засварлахын тулд
       <command>ee /etc/rc.conf</command> гэж бичнэ.  
       <command>ee</command> засварлагч дотроо дээд хэсэгт нь програмыг хэрэглэх 
       заавар нь бичээстэй байдаг. <literal>^</literal> гэсэн тэмдэг нь гарын
       <keycap>Ctrl</keycap> товчийг илэрхийлдэг бөгөөд <literal>^e</literal> гэдэг нь 
       <keycombo action="simul"><keycap>Ctrl</keycap><keycap>e</keycap></keycombo> гэсэн
       гарын товчлол юм.  
       <application>ee</application> програмаас гарахын тулд <keycap>Esc</keycap> товч
       дараад leave editor буюу засварлагчаас гарна гэдгийг сонгох хэрэгтэй. 
       Хэрэв файлд өөрчлөлт орсон бол гарахаас өмнө хадгалах эсэхийг лавлаж асуух болно.</para>
 
     <indexterm>
       <primary><command>vi</command></primary>
     </indexterm>
     <indexterm>
       <primary>засварлагчид</primary>
       <secondary><command>vi</command></secondary>
     </indexterm>
     <indexterm>
       <primary><command>emacs</command></primary>
     </indexterm>
     <indexterm>
       <primary>editors</primary>
       <secondary><command>emacs</command></secondary>
     </indexterm>
     <para>Мөн FreeBSD нь 
       <application>vi</application> гэсэн хүчирхэг засварлагчийг системийн
       үндсэн хэсэгтэй цуг зөөвөрлөдөг бөгөөд бас
       <application>Emacs</application> болон <application>vim</application> зэрэг
       зaсварлагчдыг FreeBSD Портын цуглуулгадаа багтаасан байдаг
       (<filename role="package">editors/emacs</filename> болон <filename role="package">editors/vim</filename>).  
       Эдгээр засварлагчид нь ажиллах хүчин чадвараараа илүү боловч сурахад арай илүү төвөгтэй байдаг. 
 	Гэвч та текст файлыг засварлахад маш их хөдөлмөр гаргахаар бол
       <application>vim</application> эсвэл <application>Emacs</application>
       програмуудыг сурснаар таны цаг болон хөдөлмөрийг цаашид улам илүү хөнгөвчлөх болно.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="basics-devices">
     <title>Төхөөрөмж ба төхөөрөмжийн цэгүүд</title>
 
     <para>Төхөөрөмж гэдэг ойлголт нь голдуу 
       системд буй төхөөрөмж болох диск, хэвлэгч, график карт, 
       мөн гар зэрэг ордог.  FreeBSD эхэлж ачаалах үедээ, 
       гол чухал таньсан төхөөрөмжүүдээ харуулдаг.
       Ингэж эхлэхдээ харуулсан бичлэгийг та дахин харахыг хүсвэл 
       <filename>/var/run/dmesg.boot</filename> файлыг хараарай.</para>
 
     <para>Жишээ нь, <devicename>acd0</devicename> гэдэг нь
       эхний IDE CDROM төхөөрөмж байхад, <devicename>kbd0</devicename>
       гэдэг нь гарыг илэрхийлж байдаг.</para>
 
     <para> &unix; үйлдлийн систем нь эдгээр төхөөрөмж уруу хандахдаа
       төхөөрөмжийн цэг гэж нэрлэгдэх тусгай файл уруу ханддаг. Эдгээр
       төхөөрөмжийн цэгүүд нь 
        <filename>/dev</filename> санд байдаг.</para>
 
     <sect2>
       <title>Төхөөрөмжийн цэг үүсгэх</title>
       <para>Хэрэв системд шинэ төхөөрөмж нэмэгдвэл, эсвэл нэмэлт
       төхөөрөмжид зориулсан шаардлага гарвал шинэ төхөөрөмжийн цэг үүсгэх ёстой.</para>
 
       <sect3>
 	<title><literal>DEVFS</literal> (DEVice File System буюу төхөөрөмжийн файл систем)</title>
 
 	<para> Төхөөрөмжийн файл систем буюу <literal>DEVFS</literal> нь ерөнхий файлын 
   системийн нэрийн талбарын цөм дахь төхөөрөмжийн нэрийн талбарт хандах боломжийг өгдөг.
 	  Төхөөрөмжийн цэгийг үүсгэх эсвэл өөрчлөх зэрэг үйлдлийг 
 	  <literal>DEVFS</literal> нь бидэнд хийж өгч амар болгож өгдөг.</para>
 
 	<para>&man.devfs.5; гарын авлагаас нэмэлт мэдээллийг харна уу.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="binary-formats">
     <title>Хоёртын хэлбэрүүд</title>
 
     <para>&os; яагаад &man.elf.5; хэлбэр хэрэглэдгийг ойлгохын тулд, та
       ачаалагдаж ажилладаг файлын төрлөөс &unix; дээр <quote>ноёлдог</quote>  гурван
     хэлбэрийг мэдэх ёстой:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
         <para>&man.a.out.5;</para>
 
         <para>&unix;-н хамгийн хуучин бөгөөд <quote>сонгодог</quote> 
           ачаалагддаг файлын хэлбэр.  Энэ нь эхэн хэсэгтээ өөрийнхөө
           хэлбэрийг таниулах зориулалттай шидэт дугаар агуулж байдаг
           (&man.a.out.5; хуудаснаас дэлгэрэнгүй мэдээлэл авна уу). 
           Ачаалагдсан үедээ санах ойд гурван хэсэгт хуваагддаг:
           .text, .data, мөн .bss бөгөөд дээрээс нь хэрэглэгдэх 
           обьектуудыг агуулсан хүснэгт мөн мөрийн хүснэгтийг агуулж байдаг.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
         <para><acronym>COFF</acronym></para>
 
         <para>SVR3 обьект хэлбэр. Толгой хэсэгтээ тодорхой зориулалттай
           хүснэгт агуулж байдаг. Тийм болохоор зөвхөн .text, .data,
           болон .bss хэсгүүдээс гадна нэмэлт зүйлс агуулж чадна.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
         <para>&man.elf.5;</para>
 
         <para><acronym>COFF</acronym>-н дараагийн үе. Энэ нь
           олон хэсэг агуулахаас гадна 32-бит эсвэл 64-битийн утга агуулах
           чадвартай. Нэг муу тал бий: <acronym>ELF</acronym> нь тухайн системийн
           архитектурт зөвхөн ганцхан  ABI байгаа гэж авч үздэг.
           SYSV ертөнц (хамгийн багадаа гурван ABI агуулж байдаг: SVR4, Solaris, SCO)
           байсаар байхад ингэж авч үзэх нь буруу юм.</para>
 
         <para>
           FreeBSD нь энэ хүндрэлийг, ABI-н мэдээлэл агуулсан
           ачаалагддаг <acronym>ELF</acronym> файлуудыг зохицуулдаг 
           <emphasis>branding</emphasis>  хэрэгслийг ашиглаж сайжруулахыг боддог.
           Нэмэлт мэдээллийг 
           &man.brandelf.1; хуудаснаас харна уу.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>FreeBSD нь хуучны <quote>сонгодог</quote> отгоос салбарлаж гарсан тул
       &man.a.out.5; хэлбэрийг хэрэглэж байсан бөгөөд энэ хэлбэрээ 3.X салбар
       гарах хүртэл маш олон BSD хувилбартаа ашиглаж байжээ.
       Хэдийгээр FreeBSD дээр өмнө нь  <acronym>ELF</acronym> хоёртын хэлбэрийг
       хөрвүүлж мөн ажиллуулж (цөм дээр ч гэсэн) болдог байсан ч, 
       FreeBSD нь анхнаасаа <acronym>ELF</acronym> хэлбэрийг анхдагч хэлбэрээ
       болгохыг <quote>татгалзсан</quote> билээ. Яагаад?  Учир нь,
       Линукс систем нь хуваалцдаг кодын сан буюу <quote>Shared-Libraries</quote>  
       -д зориулсан үсэрч ажилладаг хүснэгт, мөн түүнийг      
       хөгжүүлэгчид болон байгууллагад хүндрэлтэй байдаг шалтгаанаар 
       <filename>a.out</filename> хэлбэрээс зайлсхийж <acronym>ELF</acronym>
       хэлбэр рүү шилжих гэж нүсэр хүнд хөдөлмөр зарсан юм. 
       <acronym>ELF</acronym> хэлбэр нь хуваалцдаг кодын сан буюу <quote>Shared-Libraries</quote>
       хүндрэлийг давах боломж олгосон хэрэгслүүдийг санал болгосон бөгөөд тэгээд ч хөгжлийн
       явцад <quote>нэг алхам урд нь</quote> явж байгааг бодож мөн нэг хэлбэрээс 
       нөгөө хэлбэрт шилжүүлэх үйл явцад гарах хүнд зардал байсан ч шилжүүлэхээр шийдсэн юм.
       
       FreeBSD-н кодын санг хуваалцах зарчим нь Sun-н
       &sunos; загвартай ижил бөгөөд хэрэглэхэд тун хялбар.</para>
 
     <para>Тэгэхээр, яагаад ийм олон хэлбэр байдаг юм бэ?</para>
 
     <para>Энэ асуултанд хариулахын тулд хуучны, энгийн ажиллах зарчимтай төхөөрөмж
       хэрэглэж байсан бүүдгэр өнгөрсөн цаг уруу буцацгаая.
       Энэ энгийн төхөөрөмж нь энгийн жижигхэн систем дээр л ажиллахыг хүснэ.
       <filename>a.out</filename> нь (PDP-11) төрлийн иймэрхүү энгийн систем
       дээр бүгдийг нь хангаж байлаа. Хүмүүс &unix; системийг ийм энгийн
       системээс үүсгэсэн болохоор 
       хуучны загвар болох Motorola 68k, VAXen зэрэг системтэй зохицохын тулд
       <filename>a.out</filename> хэлбэрийг үлдээсэн юм.</para>
 
     <para>Тэгтэл дараа нь нэг сүрхий инженер хөвүүн, 
       зохиогдсон төхөөрөмжийн зарим ажиллах сул талыг нөхөж процессорыг илүү хурдан
       ажиллуулах хөнгөхөн програм бичжээ. 
       Энэ програм нь шинэ төрлийн архитектурт (тэр үедээ <acronym>RISC</acronym> гэж
       нэрлэгддэг байсан архитектур) зориулан ажиллахаар бичигдсэн болохоор <filename>a.out</filename>
       хэлбэр нь энэ төхөөрөмжид тохиромжгүй болон хангахуйц сайн биш болж ирэв.
       Тийм болохоор энэ шинэ төхөөрөмжтэй илүү үр дүнтэй ажиллахын тулд 
       илүү олон хэлбэрүүд шинэ загварт зориулж зохиогдож байсан бөгөөд хуучин төрөлд бол
       энгийн <filename>a.out</filename> төрлийг санал болгож болох юм.
       <acronym>COFF</acronym>, <acronym>ECOFF</acronym> мөн өөр илүү хэд хэдэн
       хэлбэр нь алдаануудаа нөхөн дэс дараалан үүсгэгдсээр 
       <acronym>ELF</acronym> хүртэл хөгжжээ.</para>
 
     <para>
       Мөн цаашлаад програмын хэмжээ хэдийгээр ихэссэн ч дискний (мөн
       санах ойн) хэмжээ харьцангуй бага байсан болохоор хуваалцаж
       болдог кодын сангийн <quote>Shared-Libraries</quote> санаа үүссэн юм. 
       Мөн VM системүүд сайн 
       хөгжиж эхлэв. Хэдийгээр эдгээр сайжруулалт болгон 
       <filename>a.out</filename> хэлбэрийг хэрэглэж байсан ч, шинэ
       боломжууд үүсэх тоолонд энэ хэлбэрийг хэрэглэхгүй болж ирэх нь
       улам ихэссэн билээ. Мөн түүнчлэн, санах ойг хэмнэх үүднээс
       эхлэн ачаалсны дараа өөр тийшээ үсрэх юм уу эсвэл явцын дунд
       код нэмэгдэж болох загваруудыг хүмүүс сонирхож эхлэв. 
       Програмын хэлүүд улам сайжирч хүмүүс програмын үндсэн хэсгийг автоматжуулсан
       код хүсэх болжээ. Энэ бүх боломжуудыг биелүүлэх гэж 
       <filename>a.out</filename> хэлбэрийг маш их олон янзаар яргалсан бөгөөд хэсэгтээ
       л энэ нь ажилладаг байв. Нэг мэдэхэд <filename>a.out</filename> 
       хэлбэр нь ихсэж буй бүх хүндрэлийг зохицуулж чадахааргүй 
       бичлэгийн төвөгтэй болон хэрэглэхэд хэцүү байдалд хүрсэн байна.
       Хэдийгээр энэ хүндрэлүүдийг <acronym>ELF</acronym> хэлбэр нь 
       давдаг боловч шилжих явц нь маш хүндрэлтэй байдаг. 
       Тийм болохоор <acronym>ELF</acronym> хэлбэр руу шилжих төвөг нь 
       <filename>a.out</filename>  хэлбэрийг хэрэглэх төвгөөс их байвал
       <acronym>ELF</acronym> хэлбэр нь хүлээгдэхээс өөр аргагүй болжээ.</para>
 
     <para>
       Гэвч цаг хугацаа өнгөрсөөр, FreeBSD ба түүний уламжилж гарсан системийн
       хөрвүүлэх хэрэгсэл нь (ялангуяа ассемблер болон дуудагч буюу loader) хоёр замаар
       зэрэг хөгжсөөр байв. FreeBSD салаа нь кодын хуваалцдаг санг нэмж мөн зарим алдааг
       нь залруулсан байна. Үүнийг анх бичсэн GNU-н ард түмэн уг кодоо шинэчилж дахин
       бичээд янз бүрийн хэлбэрүүдийг нэмж болдог болгоод мөн хөрвүүлэгчээс
       хамааралгүй хөрвүүлэгддэг болгох зэрэг цааш нь хөгжүүлжээ.
       Хэдийгээр маш олон хүн FreeBSD дээр хөрвүүлэгчээс хамаарахгүй 
       хөрвүүлэхийг хүссэн боловч FreeBSD-н <application>as</application> болон 
       <application>ld</application>-д зориулсан  хуучин кодноос болоод 
       азгүйтжээ. GNU-н шинэ хэрэгслүүд нь (<application>binutils</application>) 
       хөрвүүлэгчээс хамааралгүй, <acronym>ELF</acronym>, 
       кодын хуваалцдаг сан, C++ өргөтгөл зэргүүдийг хөрвүүлж чаддаг болжээ.
       Мөн цаашлаад маш олон байгууллагууд 
       <acronym>ELF</acronym> хэлбэртэй хоёртын програмуудыг гаргаж эхэлсэн тул
       тэдгээрийг хэрэглэхийн тулд FreeBSD уг хэлбэрийг дэмжих нь зөв гэж шийдсэн юм.</para>
 
     <para><acronym>ELF</acronym> хэлбэр нь <filename>a.out</filename> хэлбэрийг бодвол
       илүү өргөн хүрээтэй бөгөөд үндсэн системийг илүү өргөжүүлдэг.
       <acronym>ELF</acronym> хэрэгслүүд нь маш сайн зохион байгуулагдсан бөгөөд
       хөрвүүлэгчээс хамаардаггүй болохоор хүмүүсийн хүсэлд яг тохирдог.
       <acronym>ELF</acronym> нь  <filename>a.out</filename> хэлбэрийг бодвол жаахан 
       удаан байж болох боловч үүнийг хэмжиж тодорхойлно гэдэг нь хэцүү билээ. 
       Мөн энэ хоёрыг санах ойд хуудас зохицуулах, эхлэн ажиллах зарчим зэргийг нь харьцуулсан
       маш олон шинж чанарууд байдаг. Тэдгээр шинж чанарууд нь тийм ч чухал биш бөгөөд
       энэ нь зөвхөн ялгаа нь билээ. Одоо бол
       <filename>a.out</filename> хэлбэр нь <filename>GENERIC</filename>
       цөмөөс хасагдсан бөгөөд <filename>a.out</filename> хэлбэрийг ажиллуулдаг байсан цөм нь
       хуучны цөмд тооцогдоно.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="basics-more-information">
     <title>Нэмэлт мэдээлэл олж авах нь</title>
 
     <sect2 id="basics-man">
       <title>Гарын авлага</title>
       <indexterm><primary>гарын авлага</primary></indexterm>
 
       <para>Ихэнх дэлгэрэнгүй мэдээллүүд нь FreeBSD дээр гарын авлага хэлбэрээр
       оршиж байдаг. Систем дээр ажиллаж байгаа бараг бүх програмууд нь ажиллах болон
       авдаг шинж чанараа тодорхойлсон товч заавар буюу гарын авлагатай хамт ирдэг.
       Тийм гарын авлагыг <command>man</command> тушаалаар харна. 
 	<command>man</command> тушаалын хэрэглээ нь тун хялбар:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>man <replaceable>тушаал</replaceable></userinput></screen>
 
       <para><literal>тушаал</literal> нь судалж уншихыг хүссэн тушаалын нэр байх ёстой. 
       Жишээлбэл	<command>ls</command> тушаалын тухай мэдээлэл харахыг хүсвэл:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>man ls</userinput></screen>
 
       <para>Гарын авлага нь дотроо дараах хэсгүүдэд дугаарлагдаж хуваагддаг:</para>
 
       <orderedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Хэрэглэгчийн тушаал.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Системийн дуудлага болон алдааны дугаар.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>C програмын хэлний санд байрлах функц нь.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Төхөөрөмжийн драйвер.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Файлын хэлбэр.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Тоглоом болон бусад салбар.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Төрөл бүрийн бусад мэдээлэл.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Системээс санаа тавьж үйлдэх тушаал.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Цөм хөгжүүлэгч.</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
 
       <para>Зарим тохиолдолд гарын авлагын зарим бүлэг нь саяны хуваасан хэсэгт бүрд
       ижил байдаг. Жишээлбэл <command>chmod</command> тушаалыг хэрэглэгч нэг янзаар хэрэглэж
       байхад систем бас <function>chmod()</function> тушаалыг өөр зорилгоор хэрэглэдэг.
       Энэ тохиолдолд та системд  аль сэдвээ сонгож байгаагаа ойлгуулахын 
       тулд харгалзах дугаарыг нь өгөх ёстой:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>man 1 chmod</userinput></screen>
 
       <para>Энэ тохиолдолд <command>chmod</command> тушаалыг хэрэглэгч яаж дуудаж хэрэглэх 
          тухай харуулна. Гарын авлагын тухайн хэсгийг нь харахын тулд голдуу
          хаалт дотор тухайн хэсгийн дугаарыг нь бичиж ханддаг. Тэгэхээр &man.chmod.1; гэвэл
          хэрэглэгчид хамаатай хэсэг нь, &man.chmod.2; гэвэл системд хамаатай хэсэг харуулагдана.</para>
 
       <para>Хэрэв та тушаалынхаа нэрийг мэдэж байвал энэ аргаар маш амархан 
       хэрэглэх зааврыг уншиж чадахаар боллоо. Гэтэл та тушаалынхаа нэрийг мэдэхгүй
       тохиолдолд яах вэ? Энэ үед та <command>man</command> тушаалд тухайн хэрэгтэй
         тушаалын зааварт хайх түлхүүр үгийг  <option>-k</option> сонголт ашиглан зааж өгч болдог.
 :</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>man -k mail</userinput></screen>
 
       <para>Энэ тохиолдолд, заавартаа <quote>mail</quote> гэдэг үг агуулсан 
       тушаалуудыг жагсааж танд харуулна. Энэ арга нь үндсэндээ 
       <command>apropos</command> тушаалын үүрэгтэй ижил болно.</para>
 
       <para>За тэгэхээр, таны 
 	<filename>/usr/bin</filename> санд маш их олон тушаалууд байгааг та мэддэг мөртлөө
   ямар үйлдэл хийдгийг нь сайн мэдэхгүй тохиолдолд яах вэ?  Хамгийн амархан арга бол:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>cd /usr/bin</userinput>
 &prompt.user; <userinput>man -f *</userinput></screen>
 
 	<para>эсвэл</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>cd /usr/bin</userinput>
 &prompt.user; <userinput>whatis *</userinput></screen>
 
 	<para>энэ хоёр хоёулаа ижилхэн үйлдэл хийдэг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="basics-info">
       <title>GNU Info файлууд</title>
       <indexterm><primary>Free Software Foundation</primary></indexterm>
 
       <para>FreeBSD нь Free Software Foundation (FSF) буюу Чөлөөт Програмын Сангаас
       бүтээсэн маш олон програмуудыг агуулж байдаг. Гарын авлага хуудаснаас гадна
       эдгээр програмууд нь мөн нэмэлт текст загвартай
 	<literal>info</literal> файл агуулж байдаг бөгөөд уг төрлийн мэдээлэл нь
 	<command>info</command> тушаалаар харуулагддаг. Хэрэв та
 	<application>emacs</application>-г суулгасан бол 
 	<application>emacs</application>-н info горимд бас харж болно.</para>
 
       <para>&man.info.1; тушаалыг хэрэглэхийн тулд ердөө:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>info тушаал</userinput></screen>
 
       <para>Товч тайлбарыг нь харахын тулд <literal>h</literal> дарна. Тушаалын
       түргэн зааврыг харахын тулд <literal>?</literal> гэж дараарай.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 </chapter>
 <!-- 
      Local Variables:
      mode: sgml
      sgml-declaration: "../chapter.decl"
      sgml-indent-data: t
      sgml-omittag: nil
      sgml-always-quote-attributes: t
      sgml-parent-document: ("../book.sgml" "part" "chapter")
      End:
 -->
diff --git a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/install/chapter.sgml b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/install/chapter.sgml
index 212b5916f5..f7925394bb 100644
--- a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/install/chapter.sgml
+++ b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/install/chapter.sgml
@@ -1,4667 +1,4697 @@
 <!--
      The FreeBSD Mongolian Documentation Project
 
-     Original revision 1.381
+     Original revision 1.382
 
      $FreeBSD$
 -->
 
 <chapter id="install">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
         <firstname>Жим</firstname>
 	<surname>Мок</surname>
 	<contrib>Дахин засварлаж, зарим хэсгийг нь шинээр бичсэн 
 	  </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
 
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Рэнди</firstname>
 	<surname>Пратт</surname>
 	<contrib>Суулгацын ерөнхий дараалал болон зургийг бэлдсэн 
   </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
         <firstname>Шагдарын</firstname>
         <surname>Нацагдорж</surname>
         <contrib>Орчуулсан </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <!-- January 2000 -->
   </chapterinfo>
 
   <title>FreeBSD суулгах нь</title>
 
   <sect1 id="install-synopsis">
     <title>Ерөнхий агуулга</title>
 
     <indexterm><primary>суулгац</primary></indexterm>
 
     <para>FreeBSD нь <application>sysinstall</application> гэдэг нэртэй
       хэрэглэхэд амархан текст хэлбэртэй програмтай ирдэг. Энэ бол
       FreeBSD-н програм суулгахад хэрэглэгддэг анхдагч програм бөгөөд хэрэв хүсвэл
       програм зохиогчид нь өөрсдийнхөө програмдаа зориулж суулгах програм бас бичиж болно.
       Энэ бүлэгт FreeBSD-г суулгахын тулд <application>sysinstall</application> програмыг
       хэрхэн хэрэглэх талаар тайлбарлах болно.</para>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншсаны дараа, та дараах зүйлсийг мэдэх болно:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>FreeBSD суулгадаг дискнүүдийг хэрхэн үүсгэх.</para>
       </listitem>
       
       <listitem>
 	<para>FreeBSD таны диск уруу хэрхэн ханддаг болон хуваадаг талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><application>sysinstall</application>-г хэрхэн эхлүүлэх.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><application>sysinstall</application>-аас танд тавигдах
     асуултууд, тэд ямар учиртай болох мөн хэрхэн хариулах тухай.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншихаасаа өмнө та дараах зүйлсийг гүйцэтгэх хэрэгтэй:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Суулгах гэж буй FreeBSD-нхээ хувилбар, мөн түүний дэмжиж чаддаг төхөөрөмжүүдийн
     жагсаалтыг хянаж тэр дунд таны төхөөрөмжүүд байгаа эсэхийг магадлах.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <note>
       <para>Ер нь, энэ суулгах заавар нь &i386; (<quote>PC төрлийн</quote>) архитектурт
         зориулж бичсэн.  Шаардлагатай тохиолдолд бусад тусгай тавцангуудын (жишээлбэл Alpha) хувьд
         зориулагдсан заавруудыг оруулах болно. Хэдийгээр энэ гарын авлагыг аль болох
         шинэчилж байгаа боловч та суулгагч болон энд дурдсан хоёрын хооронд бага зэргийн өөрчлөлтүүд
 	байгааг анзаарч болох юм. 
         Тийм болохоор энэ гарын авлагыг үгчилсэн заавар биш ерөнхий суулгах заавар болгож хэрэглэхийг танд
         зөвлөж байна.</para>
     </note>
 
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-hardware">
     <title>Системд тавигдах төхөөрөмжийн шаардлага</title>
 
     <sect2 id="install-hardware-minimal">
       <title>Хамгийн бага тохиргоо</title>
 
       <para>&os;-г суулгахад шаардагдах хамгийн бага тохиргоо нь 
 	  &os;-н хувилбар болон төхөөрөмжийн төрлөөс их хамаарна.</para>
 
       <para>Хамгийн бага шаардагдах тохиргоог &os;-н вэб хуудасны <ulink
 	url="http://www.FreeBSD.org/releases/index.html">Хувилбарын
 	мэдээлэл</ulink> гэсэн хуудсан дотор суулгацын мэдээлэл хэсэгт харж болно.
 	Эдгээр мэдээллийн ерөнхий дүгнэсэн мэдээллийг энэ хэсэгт та унших болно.
 	&os;-г суулгах аргаасаа хамаараад танд уян диск юм уу эсвэл CDROM төхөөрөмж,
 	зарим тохиолдолд сүлжээний адаптер хэрэг болох болно. Энэ тухай
 	<xref linkend="install-floppies"> хэсэгт дурьдсан буй.</para>
 
       <sect3>
 	<title>&os;/&arch.i386; болон &os;/&arch.pc98;</title>
 
 	<para>&os;/&arch.i386; болон &os;/&arch.pc98; хоёр хоёулаа  486 юм уу эсвэл түүнээс
 	  дээш илүү төрлийн процессор шаарддаг бөгөөд хамгийн багадаа 24&nbsp;MБ
 	  RAM буюу шуурхай санах ой хэрэглэдэг. Танд хамгийн бага хэмжээгээр суулгахын 
 	  тулд ядаж 150&nbsp;MБ дискний сул хэмжээ хэрэгтэй.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Хуучны тохиргоонд бол, ихэнх тохиолдолд, их хэмжээний санах ой ба дискний
 	  хэмжээ нь хурдан процессороос илүү хэрэгтэй байдаг.</para>
 	</note>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>&os;/&arch.alpha;</title>
 	
 	<indexterm><primary>Alpha</primary></indexterm>
 
 	<para>&os;/&arch.alpha;-г суулгахын тулд танд дэмжигдсэн төхөөрөмжүүд 
 	  (<xref linkend="install-hardware-supported"> хэсэгт харж болно)
 	  болон &os;-д зориулсан диск байх хэрэгтэй.  Одоогоор дискээ
 	  өөр үйлдлийн системтэй хамтарч хэрэглэж болохгүй.  Энэ диск нь
 	  SCSI хянагч уруу холбогдсон байх ёстой бөгөөд тохируулах 
 	  програмын төрөл нь SRM байх ёстой юм уу эсвэл IDE дискнээс ачаалагдаж 
 	  болдог SRM гэж танигдаж болдог IDE диск байх хэрэгтэй.</para>
 
 	<indexterm><primary>ARC</primary></indexterm>
         <indexterm><primary>Alpha BIOS</primary></indexterm>
         <indexterm><primary>SRM</primary></indexterm>
 
 	<para>Таны системд SRM програмын консол байх шаардлагатай. 
 	  Зарим тохиолдолд AlphaBIOS (эсвэл ARC) төрлөөс SRM төрлийн хооронд 
 	  хоёр тийшээгээ сэлгэж сольж болдог.  Бусад тохиолдолд тухайн төхөөрөмжийг
 	  үйлдвэрлэдэг газрын вэб хуудаснаас шаардлагатай таниулах програмуудыг нь
 	  татаж авах нь зүйтэй.</para>
 
         <note>
           <para>Alpha-д зориулсан дэмжлэг &os;&nbsp;7.0-с эхлээд 
 	    байхгүй болсон.  &os;&nbsp;6.<replaceable>X</replaceable> 
 	    серийн хувилбарууд нь энэ архитектурт зориулсан дэмжлэгийг 
 	    агуулсан сүүлийн хувилбарууд юм.</para>
         </note>
 
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>&os;/&arch.amd64; архитектур</title>
 
 	<para>&os;/&arch.amd64;-г ажиллуулах боломжтой хоёр ангиллын процессор 
 	  байдаг. Эхнийх нь &amd.athlon;64, &amd.athlon;64-FX, &amd.opteron; 
 	  эсвэл түүнээс дээш төрлийн процессоруудыг агуулсан AMD64 процессорууд 
 	  юм.</para>
 
         <para>&os;/&arch.amd64;-ийг ашигладаг хоёр дахь ангиллын 
 	  процессоруудад &intel; EM64T архитектурыг ашигладаг 
 	  процессорууд ордог. Эдгээр процессоруудын жишээнд 
 	  &intel;&nbsp;&core;&nbsp;2 Duo, Quad, болон Extreme процессорын 
 	  гэр бүлийнхэн ба &intel;&nbsp;&xeon; 3000, 5000, болон 7000 
 	  дарааллын процессоруудыг дурдаж болно.</para>
 
 	<para>Хэрэв таны машин nVidia nForce3 Pro-150 дээр үндэслэсэн бол
 	  та BIOS-н тохируулга дээр IO APIC сонголтыг хорих  <emphasis>ёстой</emphasis>.
 	  Хэрэв танд ингэх сонголт байхгүй бол ACPI-г оронд нь хорих хэрэгтэй. 
 	  Pro-150 төрлийн бичил схемд алдаа байдаг бөгөөд одоогоор тэр алдаа засагдаагүй 
 	  байгаа билээ.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>&os;/&arch.sparc64;</title>
 
 	<para>&os;/&arch.sparc64;-г суулгахын тулд түүний дэмждэг төхөөрөмжүүдийг нь
 	  хангасан байх ёстой (<xref
 	  linkend="install-hardware-supported"> хэсэгт харна уу).</para>
 
 	<para>Танд &os;/&arch.sparc64;-д зориулсан диск тусад нь байх хэрэгтэй. Одоогоор
 	  диск дээр өөр төрлийн системүүдийг давхар суулгах боломж үгүй.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="install-hardware-supported">
       <title>Дэмждэг төхөөрөмжүүд</title>
 
       <para>Дэмждэг төхөөрөмжүүдийг &os;-н хувилбар бүрийн 
 	    Hardware Notes буюу төхөөрөмжийн мэдээлэл хэсэгт жагсаасан байдаг. 
 		Энэ мэдээлэл нь голдуу <filename>HARDWARE.TXT</filename> нэрээр 
 		суулгацын  CDROM юм уу FTP-н хамгийн дээд сан дотор эсвэл 
 		<application>sysinstall</application> програмын documentation буюу
 		баримт цэсэнд байрласан байдаг билээ. Энэ нь тухайн төрлийн архитектур бүрт
 		ямар ямар төхөөрөмжүүд танигдаж болохыг &os;-н хувилбар бүрт зориулж 
 		жагсаасан байдаг. Төрөл бүрийн хувилбар болон архитектурт зориулсан жагсаалтын
 		бас нэг хуулбарыг &os;-н вэб хуудасны <ulink
 	url="http://www.FreeBSD.org/releases/index.html">Release
 	Information буюу хувилбарын мэдээлэл </ulink> хуудаснаас олж болно.</para>
     </sect2>
   </sect1>
   
   <sect1 id="install-pre">
     <title>Суулгацын өмнө</title>
 
     <sect2 id="install-inventory">
       <title>Өөрийнхөө компьютерийг судална</title>
 
       <para>
         Та FreeBSD-г суулгахын өмнө өөрийнхөө компьютерийн бүрдэл
         хэсгүүдийг судлах хэрэгтэй.  FreeBSD суулгах явцдаа таны компьютерт
         буй бүрдлүүдийг (хатуу диск, сүлжээний карт, CDROM хөтлөгч гэх мэт)
         тэдгээрийн загвар болон үйлдвэрлэгчийнх нь дугаартай нь харуулдаг.
         Мөн FreeBSD нь тэдгээр төхөөрөмжүүдийг IRQ болон IO порт зэргүүдийг
         автоматаар зөв тохируулахыг оролддог. Компьютерийн бүрдлийг  
         үйлдвэрлэдэгчдийн түмэн төрлөөс хамаарч зөв тохируулах энэ автомат үйлдэл нь
         заримдаа тийм амжилттай болж чаддаггүй тул магадгүй та FreeBSD-н тодорхойлсон
         тохируулгыг өөрчлөх хэрэг гарч болзошгүй.</para>
 
       <para>Хэрэв та &windows; эсвэл Линукс үйлдлийн систем суулгасан байгаа бол
         тухайн төхөөрөмжүүд ямар тохируулгаар суугдсан байгааг харах нь зүйтэй.
         Хэрвээ өргөтгөл картын дугаар болон нэрийг зөв таньсан эсэхээ мэдэхгүй бол
         уг карт дээр буй үйлдвэрлэсэн бичгийг нь харах хэрэгтэй.  Байнгын хэрэглэдэг IRQ
         дугаарууд нь 3, 5, мөн 7 бөгөөд ихэнх хэрэглэгддэг IO портын хаягууд нь голдуу
         0x330 гэх мэт арван зургаат тооллын систем дээр бичсэн дугаарууд байдаг.</para>
 
       <para>FreeBSD-г суулгахаасаа өмнө эдгээр дугааруудыг тэмдэглэж авахыг зөвлөж байна.
         Та дараах маягийн хүснэгт хөтлөх хэрэгтэй:</para>
 
       <table pgwide="1" frame="none">
 	<title>Төхөөрөмжийн бүртгэлийн жишээ</title>
 
 	<tgroup cols="4">
           <colspec colwidth="2*">
           <colspec colwidth="1*">
           <colspec colwidth="1*">
           <colspec colwidth="4*">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Төхөөрөмжийн нэр</entry>
 
 	      <entry>IRQ</entry>
 
 	      <entry>IO порт(ууд)</entry>
 
 	      <entry>Тэмдэглэгээ</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>Эхний хатуу диск</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>40&nbsp;ГБ, Seagate үйлдвэрлэсэн, эхний мастер IDE </entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>CDROM</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>Эхний хоёр дахь IDE </entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Хоёр дахь хатуу диск</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>20&nbsp;ГБ, IBM үйлдвэрлэсэн, хоёр дахь мастер IDE</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Эхний IDE хянагч</entry>
 
 	      <entry>14</entry>
 
 	      <entry>0x1f0</entry>
 
 	      <entry></entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Сүлжээний карт</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>&intel; 10/100</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Модем</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>мэдэхгүй</entry>
 
 	      <entry>&tm.3com; 56K факс модем, COM1 дээр зоогдсон</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&hellip;</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </table>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Өөрийнхөө өгөгдлийг нөөцөлж авах</title>
       
       <para>
         Хэрэв таны FreeBSD суулгах гэж байгаа компьютерт чухал мэдээлэл 
         байвал, уг мэдээллээ нөөцөлж хадгалж авах нь зүйтэй бөгөөд уг
         нөөцөлсөн мэдээллээ зөв хадгалснаа шалгах хэрэгтэй. FreeBSD-н суулгах
         явц нь диск уруу бичиж эхлэхээсээ өмнө танаас лавлаж асуудаг бөгөөд
         хэрэв нэг бичигдээд эхэлбэл буцаах арга байхгүй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="install-where">
       <title>FreeBSD-г хаана суулгахаа шийдэх</title>
 
       <para>Хэрэв та FreeBSD-д бүх дискээ хэрэглүүлнэ гэж бодож байвал
       энэ хэсэгт анхаарлаа хандуулалгүй цааш нь унших хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Харин, хэрэв та FreeBSD-г өөр үйлдлийн системтэй хамт
       хэрэглэнэ гэж бодож байвал диск дээр өгөгдөл хэрхэн байрладаг 
       мөн хэрхэн ажилладаг талаар үндсэн мэдлэгтэй байх хэрэгтэй.</para>
 
       <sect3 id="install-where-i386">
 	<title>&os;/&arch.i386; дээрх дискний өгөгдөл байрлуулалт</title>
 
       <para>Компьютерийн диск нь хэд хэдэн хэсэгт хэсэгчилж болдог.
       Эдгээр хуваагдсан хэсгүүдийг нь <firstterm>partitions буюу хуваалтууд</firstterm>
         гэж нэрлэдэг. &os; нь дотроо бас хуваалтуудтай болохоор 
 	энэ нэрлэлт нь ойлгомжгүй болж болох юм. Тийм болохоор
 	эдгээр дискний хэсэгчлэлүүдийг дискний зүсмэлүүд буюу 
 	ердөө л зүсмэлүүд гэж &os; үздэг. Жишээ нь PC-ийн дискний хуваалтууд 
 	дээр ажилладаг FreeBSD-ийн <command>fdisk</command> хэрэгсэл 
 	хуваалтуудын оронд зүсмэлүүдийг хэрэглэдэг.
 	Анхнаасаа компьютерийн нэг дискийг зөвхөн дөрөв
         хувааж болохоор зохиосон байна. Эдгээр хуваалтуудыг 
         <firstterm>primary partitions буюу анхдагч хуваалтууд</firstterm> гэж
         нэрлэдэг.  Энэ хязгаарлалтыг тойрон гарч дөрвөн хуваалтаас илүүг зөвшөөрөхийн тулд шинэ
         хуваалтын арга үүссэн бөгөөд түүнийг  <firstterm>extended partition
         буюу өргөтгөсөн хуваалт</firstterm> гэж нэрлэжээ.  Диск зөвхөн
         ганцхан өргөтгөсөн хуваалт агуулж  болно. Өргөтгөсөн хуваалт дотор
         хичнээн бол хичнээн <firstterm>logical partitions
         буюу логик хуваалтууд </firstterm> агуулж болдог байна.</para>
 
       <para>Хуваалт болгон <firstterm>partition ID буюу хуваалтын ID дугаар</firstterm>
       агуулж байдаг бөгөөд энэ дугаар нь тухайн хуваалтын төрлийг илэрхийлж
       байдаг. FreeBSD төрлийн хуваалтууд нь <literal>165</literal> гэсэн
         ID дугаартай байдаг.</para>
 
       <para>Үйлдлийн систем болгон дискний хуваалтуудыг таних өөр 
       өөрийн арга хэрэглэдэг. Жишээлбэл DOS буюу түүнтэй ижил төрлийн
       &windows; системүүд нь дискний хуваалтыг танихын тулд      
 	<firstterm>үсэгчлэн дугаарласан диск</firstterm> аргыг хэрэглэдэг бөгөөд
   <devicename>C:</devicename> үсгээр эхлэж тэмдэглэдэг.</para>
 
       <para>
         FreeBSD нь primary partition буюу дискний анхдагч хуваалт дээр суугдах ёстой.
         FreeBSD таны үүсгэсэн файлуудыг, бас  өөрийнхөө файлуудыг энэ хуваалт дээр
         хадгалдаг.  Хэрэв танд олон диск байвал мөн та тэдгээр дээр эсвэл тэдний зарим дээр
         FreeBSD төрлийн хуваалт үүсгэж болно. FreeBSD суулгах үедээ дискний нэг хуваалтыг бэлэн байлгах хэрэгтэй.
         Энэ хуваалт нь таны урьдчилан бэлдсэн хоосон хуваалт юм уу эсвэл онц шаардлагагүй 
         өгөгдөл хадгалсан хуваалт байсан ч болно.</para>
 
       <para>
         Хэрэв та өөрийн бүх диск дэх бүх хуваалтыг хэрэглэж байсан бол тэдгээрийн 
         нэгийг нь  FreeBSD-д зориулж ямар нэгэн үйлдлийн системд байдаг
         хэрэгслийг ашиглан хоосон болгох хэрэгтэй (жишээ нь, DOS or &windows;
         дээр байдаг <command>fdisk</command> програм).</para>
 
       <para>Хэрэв танд илүүчилж болохоор хуваалт байвал тэр хэсгийг бас хэрэглэж болно.
       Гэхдээ та өмнө нь байж байсан хуваалтын хэмжээг ихэсгэж юм уу багасгаж хэрэглэж
       хэрэгтэй болно.</para>
 
       <para>FreeBSD суугдаж чадах хамгийн бага хэмжээ бол 100&nbsp;MБ билээ.
       Гэхдээ энэ хэмжээ бол өөрийнхөө файлуудыг хадгалахад бараг 
       хүрэлцэхээргүй <emphasis>хамгийн</emphasis> бага хэмжээ юм.
       Арай боломжийн бага хэмжээ бол график орчныг оруулалгүйгээр 250&nbsp;MБ
       хэмжээ юм. Хэрэв график орчинг оруулбал 350&nbsp;MБ болно.
       Хэрэв та гуравдагч програм зохиогчдын програмыг суулгаж хэрэглэнэ 
       гэж бодож байвал мэдээж түүнээс илүү хэмжээ хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Та <application>&partitionmagic;</application> гэдэг үнэтэй
       програмыг, эсвэл <application>GParted</application> зэрэг үнэгүй програмыг
         FreeBSD-д зориулж дискэндээ зай гаргахад хэрэглэж болох юм. Ийм үйлдэлд
         зориулагдсан CDROM дээр буй <filename>tools</filename> сан дотор <application>FIPS</application> 
         ба <application>PResizer</application> гэсэн хоёр үнэгүй програм байдаг. 
         Эдгээр програмыг хэрэглэх бичиг баримт нь уг сан дотор нь бас бий.
         <application>FIPS</application>, <application>PResizer</application>, мөн
         <application>&partitionmagic;</application> гэсэн програмууд нь 
         &ms-dos; -с эхлээд &windows; ME хүртэлх үйлдлийн системд хэрэглэгддэг 
         <acronym>FAT16</acronym> болон <acronym>FAT32</acronym>
         хуваалтуудын хэмжээг ихэсгэж багасгахад хэрэглэгддэг. 
         <application>&partitionmagic;</application> ба
         <application>GParted</application> нар <acronym>NTFS</acronym>
         төрлийн хуваалт дээр ажиллаж чаддаг. <application>GParted</application> нь 
 	<ulink url="http://www.sysresccd.org/">SystemRescueCD</ulink> зэрэг хэд хэдэн 
 	Live CD тархацуудад байдаг.</para>
 
       <para>&microsoft; Vista хуваалтуудын хэмжээг дахин өөрчлөхөд 
 	асуудалтай байгаа талаар мэдээлэл бий. Ийм үйлдэл хийхийг оролдох үедээ 
 	Vista-ийн суулгалтын CDROM-той байхыг зөвлөж байна. Мөн иймэрхүү дисктэй 
 	ажиллах ажлуудыг хийж гүйцэтгэхээсээ өмнө нөөцлөлтийг хийх нь маш 
 	чухал юм.</para>
 
       <warning>
 	<para>Эдгээр хэрэгслийг буруу ашиглавал дискэн дээр байгаа мэдээлэл тань устах болно.
 	  Тэдгээрийг хэрэглэхээсээ өмнө өөрийнхөө өгөгдлийг нөөцөлж хадгалж авах хэрэгтэй.</para>
       </warning>
 
       <example>
 	<title>Байгаа дискний хуваалтыг өөрчлөлгүйгээр хэрэглэх нь</title>
 
 	<para>Жишээлбэл, &windows; систем суулгасан 4&nbsp;ГБ диск танд байгаа
     гэж бодъё. Мөн та тэр дискийг 2&nbsp;ГБ хэмжээгээр <devicename>C:</devicename> ба
 	  <devicename>D:</devicename> гэж хоёр хуваасан байгаа. Танд
 	  <devicename>C:</devicename> дээр 1&nbsp;ГБ, <devicename>D:</devicename> дээр 
     0.5&nbsp;ГБ өгөгдөл хадгалсан байгаа гэж үзье.</para>
 
 	<para>Энэ бол үсэгчлэн тэмдэглэсэн хоёр хуваалт танд байна гэсэн үг.
     Та <devicename>D:</devicename> дээр байгаа бүх өгөгдлийг 
     <devicename>C:</devicename> руу хуулж чөлөөлөөд түүн дээр
     FreeBSD суулгаж болно.</para>
       </example>
 
       <example>
 	<title>Байгаа хуваалтын хэмжээг сунгаж өөрчлөх</title>
 
 	<para>Танд &windows; суулгасан 4&nbsp;ГБ диск байна гэж үзье. 
     &windows; суулгах үедээ та зөвхөн <devicename>C:</devicename>
     гэж нэрлэсэн 4&nbsp;ГБ хэмжээтэй ганцхан бүхэл хуваалт үүсгэжээ.  
     Та одоогоор уг хэмжээний 1.5&nbsp;ГБ-ийг ашигласан гэж бодоцгооё. Тэгээд та
     уг дискний 2&nbsp;ГБ хэмжээ дээр FreeBSD суулгахыг хүссэн гэж авч үзье.</para>
 
 	<para>FreeBSD-г суулгахын тулд доор дурдсанаас аль нэгийг хийх болно:</para>
 
 	<orderedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>&windows; дээр байсан өгөгдлөө нөөцөлж хадгалж аваад 
       &windows;-г дахин суулгаж гэхдээ түүндээ 2&nbsp;ГБ хэмжээ үүсгэж хэрэглэх.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><application>&partitionmagic;</application> мэтийн програм ашиглаж
       &windows;-н дискний хэмжээг дээрх хэмжээнд тохируулж өөрчлөх.</para>
 	  </listitem>
 	</orderedlist>
       </example>
 
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Alpha дээрх дискний байрлуулалт</title>
 
 	<indexterm><primary>Alpha</primary></indexterm>
 
 	<para>Танд Alpha дээр FreeBSD-г суулгах тусгайлан бэлдсэн диск хэрэгтэй.
 	  Өөр үйлдлийн системтэй хамт дискийг энэ үед хэрэглэж болохгүй. Танд байгаа
 	  Alpha машины төрлөөс хамаараад хэрэв уг дискнээс ачаалж болж л байвал
     энэ диск нь SCSI юм уу эсвэл IDE диск байж болно.</para>
 
 	<para>Digital / Compaq -н гарын авлагад заасны дагуу
 	  SRM оруулгыг том үсгээр харуулдаг.  SRM-д том жижиг
     үсгүүд нь ялгаатай.</para>
 
 	<para>Машиндаа буй дискний нэр болон төрлийг мэдэхийн тулд 
 	  <literal>SHOW DEVICE</literal> тушаалыг SRM консолд бичдэг:</para>
 
 	<screen>&gt;&gt;&gt;<userinput>SHOW DEVICE</userinput>
 dka0.0.0.4.0               DKA0           TOSHIBA CD-ROM XM-57  3476
 dkc0.0.0.1009.0            DKC0                       RZ1BB-BS  0658
 dkc100.1.0.1009.0          DKC100             SEAGATE ST34501W  0015
 dva0.0.0.0.1               DVA0
 ewa0.0.0.3.0               EWA0              00-00-F8-75-6D-01
 pkc0.7.0.1009.0            PKC0                  SCSI Bus ID 7  5.27
 pqa0.0.0.4.0               PQA0                       PCI EIDE
 pqb0.0.1.4.0               PQB0                       PCI EIDE</screen>
 
 	<para>Дээрх жишээ нь Digital Personal Workstation
 	  433au машиных бөгөөд гурван диск холбогдсон байна.  Эхнийх нь 
 	  CDROM хөтлөгч <devicename>DKA0</devicename> нэртэй байгаа бөгөөд
 	  бусад хоёр диск нь 
 	  <devicename>DKC0</devicename> ба
 	  <devicename>DKC100</devicename> гэсэн нэртэй байна.</para>
 
 	<para><devicename>DKx</devicename> гэж эхэлсэн дискнүүд нь
 	  SCSI диск юм.  Жишээ нь <devicename>DKA100</devicename>
     гэдэг нь SCSI диск бөгөөд SCSI-н эхний шугам  (A) дээр буй ID 1
     дискийг илэрхийлж байхад, <devicename>DKC300</devicename> гэдэг нь
     гуравдагч шугам (C) дээр буй SCSI ID 3 дискийг зааж байна.  
     <devicename> PKx</devicename> гэдэг нь SCSI гол үндсэн шугамыг хэлж байна. 
     <literal>SHOW DEVICE</literal> тушаалд харуулснаар бол SCSI
 	  CDROM төхөөрөмж нь бусад SCSI хатуу диск шиг харуулагддаг.</para>
 
 	<para>IDE дискнүүд нь <devicename>DQx</devicename> гэж илэрхийлэгдэж байхад
     гол шугам нь <devicename>PQx</devicename> гэж нэрлэгддэг.</para>
 
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Сүлжээний нарийвчилсан тохируулгаа мэдэх</title>
 
       <para>Хэрэв та FreeBSD-н суулгацыг интернэт холболттой хийнэ гэж
       бодож байвал (жишээ нь, суулгацыг FTP эсвэл NFS серверээс татан суулгаж байвал), 
       та сүлжээнийхээ тохируулгыг мэдэж байх хэрэгтэй. Ийм мэдээллийг суулгах үед 
       танаас лавлаж асуугаад, тохируулж интернэтэд холбогддог.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Дотоод сүлжээ эсвэл Кабель/DSL Модемоор холбогдох</title>
 
 	<para>Хэрэв та дотоод сүлжээнд холбогдсон байгаа юм уу эсвэл кабел, DSL-ээр холбогдохоор бол
     дараах тохируулах мэдээллийг мэдсэн байх хэрэгтэй:</para>
 
 	<orderedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>IP хаяг</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Анхны gateway буюу гарцын IP хаяг</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Hostname буюу серверийн нэр</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>DNS сервер IP хаяг</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Subnet Mask буюу дэд сүлжээний баг (тусгаарлан ангилах дугаар)</para>
 	  </listitem>
 	</orderedlist>
 
 	<para>Хэрэв та эдгээр мэдээллийг мэдэхгүй байгаа бол уг сүлжээ хариуцагч юм уу
     интернэт уруу холбогдох байгууллага уруу хандах хэрэгтэй.
 	  Гэтэл тэд танд, эдгээр мэдээлэл нь 
 	  <firstterm>DHCP</firstterm> ашиглаж автоматаар тохируулагдана гэж хэлж магадгүй.
     Хэрэв тийм бол та эдгээр мэдээллийг заавал мэдсэн байх албагүй
     бөгөөд энэ хэсгийг зүгээр санаад авахад илүүдэхгүй.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Модем хэрэглэж холбогдох</title>
 
 	<para>Хэрэв та интернэтээр хангагч байгууллага уруу ердийн модем ашиглан
     утсаар холбогддог бол, та мөн FreeBSD-г интернэтээр суулгаж болох бөгөөд
     жаахан удах л байх даа.</para>
 
 	<para>Дараах зүйлсийг мэдэж байх шаардлагатай:</para>
 
 	<orderedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>ISP буюу интернэтийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн холбогдох утасны дугаар</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Модемийн хэрэглэх COM: портын дугаар</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Интернэтийн үйлчилгээ үзүүлэгчид бүртгүүлсэн хэрэглэгчийн нэр болон нууц үг</para>
 	  </listitem>
 	</orderedlist>
       </sect3>
     </sect2>
     <sect2>
       <title>FreeBSD-н алдааны бүртгэл</title>
       
       <para>FreeBSD төсөл нь гаргаж буй хувилбар болгоноо алдаагүй баттай байлгахыг
       чармайж байдаг боловч зарим тохиолдолд жижиг алдаанууд гарах тохиолдол үүсдэг. Маш ховор 
       үед ийм алдаа суулгах үед гардаг. Эдгээр алдааг илрүүлж засаад, энэ тухайгаа
       <ulink url="http://www.FreeBSD.org/releases/&rel.current;R/errata.html">FreeBSD алдааны бүртгэл</ulink> 
       хуудсан дээр тэмдэглэж бичдэг. Та суулгаж байх үед ийм хүндрэлтэй тулгарахгүйн тулд энэ хуудас уруу
       орж шалгах хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Хувилбар бүрд гарсан алдаануудыг бүх хувилбартай нь жагсаасан бүртгэлийг
       <ulink
 	  url="&url.base;/index.html">FreeBSD-н вэб хуудасны</ulink>
 	<ulink
 	url="&url.base;/releases/index.html">хувилбарын мэдээлэл</ulink> хэсэгт харж болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>FreeBSD-н суулгац файлуудыг бэлдэх</title>
 
       <para>FreeBSD-г суулгах явц нь дараах байршилд буй файлаас гүйцэтгэгдэж болно:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<title>Дотоод төхөөрөмжөөс</title>
 	
 	<listitem>
 	  <para>CDROM эсвэл DVD</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Уг компьютерт буй DOS хэсгээс</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>SCSI эсвэл QIC бичлэгээс</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Уян дискнээс</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <itemizedlist>
 	<title>Сүлжээ</title>
 
 	<listitem>
 	  <para>FTP хаягнаас. Хэрэв шаардлагатай бол галт хана эсвэл HTTP проксигоор дамжина</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>NFS сервер</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Зориулалтын параллел юм уу цуваа холболт</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Хэрэв та FreeBSD -н суулгацыг CD эсвэл DVD хэлбэрээр авсан бол 
       танд хэрэгтэй бүх зүйл бэлэн болох бөгөөд энэ хэсгийг алгасаад дараагийн
       хэсэг уруу шилжиж болно.
 	(<xref linkend="install-floppies">).</para>
 
       <para>Хэрэв та FreeBSD-н суулгац файлуудыг бэлдэж аваагүй бол
 	<xref linkend="install-diff-media"> хэсэг уруу очиж дээрх байршлаас
   хэрхэн бэлдэж авах талаар тайлбарласныг уншина уу. Тэр хэсгийг уншиж
   дуусаад буцаж эндээс 
 	<xref linkend="install-floppies"> хэсэг уруу орох хэрэгтэй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="install-floppies">
       <title>Эхлэн ачаалах төхөөрөмжийг бэлдэх</title>
       
       <para>FreeBSD суулгац нь таны компьютер ачаалах үед эхэлдэг&mdash;
       энэ нь өөр үйлдлийн системээс эхлүүлдэг програм биш. 
       Таны компьютер ердийн үед хатуу дискэн дээр суугдсан үйлдлийн
       системээр эхлэж ачаалагддаг. Гэхдээ үүнийг бас  
       <quote>ачаалагдаж болдог</quote> уян дискнээс эхлүүлж болохоор
       тохируулж болдог. Орчин үеийн ихэнх компьютерууд CDROM дотор буй 
       CDROM дискнээс эхлэн ачаалагдаж чаддаг.</para>
 
       <tip>
 	<para>Хэрэв та FreeBSD-г CDROM эсвэл DVD дээр (худалдаж авсан юм уу
     эсвэл өөрөө бэлдэж авсан бол) бэлдэж авсан бөгөөд таны компьютер 
 	  CDROM эсвэл DVD-ээс эхлэн ачаалагдаж болдог (ихэнх BIOS дээр <quote>Boot
 	    Order буюу ачаалах дараалал</quote> гэсэн эсвэл үүнтэй төсөөтэй 
       сонголтоор тохируулагддаг) бол энэ хэсгийг уншилгүй алгасаж болно. 
       FreeBSD-н CDROM болон DVD дээр байгаа файлууд нь нэмэлт зүйлс шаардалгүй
       шууд суугдах боломжтой.</para>
       </tip>
     
       <para>Ачаалагдаж болдог уян диск бэлдэхийн тулд дараах алхмыг гүйцэтгэнэ:</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title>Ачаалагддаг уян дискний Image буюу дүрс файлыг бэлдэх</title>
 	  
 	  <para>Ачаалагддаг дискнүүд нь таны суулгац файлыг хадгалсан төхөөрөмжний
 	    <filename>floppies/</filename> сан дотор байрладаг бөгөөд мөн 
       <literal>ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/releases/<replaceable>&lt;arch&gt;</replaceable>/<replaceable>&lt;version&gt;</replaceable>-RELEASE/floppies/</literal>.
       хаягнаас бас хуулагдаж болно. <replaceable>&lt;arch&gt;</replaceable> болон
 	    <replaceable>&lt;version&gt;</replaceable> -ны оронд хүссэн архитектур ба хувилбараа орлуулах хэрэгтэй.
 	    Жишээ нь &os;/&arch.i386;&nbsp;&rel.current;-RELEASE хувилбарын ачаалагддаг уян дискийг
 	    <ulink url="ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/releases/i386/&rel.current;-RELEASE/floppies/"></ulink>
       хаягаас татаж авна.</para>
 
 	  <para>Уян дискний images буюу дүрс файл нь <filename>.flp</filename> гэсэн өргөтгөлтэй байдаг.
 	    <filename>floppies/</filename> сан нь янз бүрийн дүрс файл агуулж байдаг бөгөөд
 	    суулгах төхөөрөмж болон FreeBSD-нхээ хувилбарт тохируулан сонголт хийдэг.
 	    Ихэнх тохиолдолд танд дөрвөн ширхэг уян диск хэрэг болно. Тэдгээр нь
 	    <filename>boot.flp</filename>,
 	    <filename>kern1.flp</filename>,
 	    <filename>kern2.flp</filename> болон 
 	    <filename>kern3.flp</filename> юм. Уг санд буй  
 	    <filename>README.TXT</filename> файлаас уг уян дисктэй холбоотой сүүлийн үеийн
       мэдээллийг шалгаарай.</para>
 
 	  <important>
 	    <para>Эдгээр дүрс файлыг татаж авах FTP програм нь <emphasis>binary mode</emphasis>
       буюу хоёртын файлын хэлбэр горимоор татаж авах ёстой.  Зарим вэб хөтөч програмууд нь
 	      <emphasis>текст</emphasis> (эсвэл
 	      <emphasis>ASCII</emphasis>) горим хэрэглэдэг бөгөөд ийм үед таны уян
         диск анхлан ачаалагдаж чадахгүй.</para>
 	  </important>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Уян диск бэлдэх</title>
 	  
 	  <para>Татаж авсан дүрс файл болгонд нэг уян диск бэлдэх ёстой.
 	    Уг дискнүүд нь ямар нэгэн алдаагүй байх шаардлагатай. 
       Шалгах хамгийн амар арга бол шууд форматлах буюу цэвэрлэх
       хэрэгтэй. Урьдчилан цэвэрлэсэн дискэнд итгэх хэрэггүй. 
       &windows; -н цэвэрлэдэг хэрэгсэл нь дискэн дээр байгаа
       эвдэрсэн хэсгийг мэдээлдэггүй бөгөөд тэдгээрийг зүгээр
 	    <quote>bad буюу муу</quote> гэж тэмдэглээд өнгөрдөг.
 	    Шинэ диск хэрэглэн суулгах үйлдэл хийхийг танд зөвлөж байна.</para>
 
 	  <important>
 	    <para>Хэрэв таны FreeBSD-г суулгах явц гацах, эвдрэх, ямар нэг
         гаж нөлөө үзүүлбэл та хамгийн түрүүнд уян дискээ хардах хэрэгтэй. 
         Шинэ дискэнд дүрс файлаа бичээд дахин оролдоорой.</para>
 	  </important>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Дүрс файлыг уян диск уруу бичих</title>
 
 	  <para><filename>.flp</filename> файлууд нь диск уруу зүгээр
       хуулдаг <emphasis>энгийн</emphasis> файл биш юм.
 	    Тэд бол дискний бүхэл бүтцийг агуулсан дүрс файл.  
       Тийм болохоор ийм файлыг диск уруу шууд хуулж <emphasis>болохгүй</emphasis>.
 	    Харин, дүрс файлыг диск уруу буулгах тусгай хэрэгсэл ашигладаг.</para>
 
 	  <indexterm><primary>DOS</primary></indexterm>
 	  <para>Хэрэв та &ms-dos;/&windows; үйлдлийн систем дээр ажиллаж байгаа бол
       <command>fdimage</command> хэрэгсэл хэрэглэх хэрэгтэй.</para>
 
 	  <para>Хэрэв уян дискнүүд CDROM дээр байгаа бөгөөд таны 
 	    CDROM <devicename>E:</devicename> гэж танигдсан бол та дараах тушаалыг өгөх
       хэрэгтэй:</para>
 
 	  <screen><prompt>E:\&gt;</prompt> <userinput>tools\fdimage floppies\boot.flp A:</userinput></screen>
 
 	  <para>Энэ тушаалыг уян дискээ сэлгэж <filename>.flp</filename> файл болгонд гүйцэтгээд
       дараа нь дэс дараалан тэмдэглэх хэрэгтэй.
 	    <filename>.flp</filename> файлын байрлалаас хамааран тушаалаа тохируулж өгөх хэрэгтэй.
       Хэрэв танд CDROM байхгүй бол <command>fdimage</command> нь FreeBSD-н FTP 
       <ulink
 	    url="ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/tools/"><filename class="directory">багажнууд</filename>
 	    сангаас хуулагдах боломжтой</ulink>.</para>
 	  
 	  <para>Хэрэв та уян дискийг &unix; системээс бэлдэж байгаа бол(
 	    өөр FreeBSD системээс) та &man.dd.1; тушаалыг ашиглан дүрс файлыг
       уян диск дээр буулгаж болно.  FreeBSD дээр:</para>
 	  
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=boot.flp of=/dev/fd0</userinput></screen>
 
 	  <para>FreeBSD дээр <filename>/dev/fd0</filename> гэхээр эхний уян дискний
       хөтлөгч уруу ханддаг ( <devicename>A:</devicename> төхөөрөмж).
 	    <filename>/dev/fd1</filename> гэвэл
 	    <devicename>B:</devicename> төхөөрөмж гэх мэтчилэн үргэлжилдэг.  
       Бусад &unix; төрлийн систем дээр уян дискний төхөөрөмж нь өөр өөр
       нэртэй байж болох бөгөөд шаардлагатай бол
       тухайн системийн бичиг баримтаас лавлах хэрэгтэй.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       <para>Та одоо FreeBSD-н суулгацыг эхлүүлэхэд бэлэн боллоо.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-start">
     <title>Суулгацыг эхлүүлэх</title>
 
     <important>
       <para>Дараах мэдэгдлийг харах хүртэл суулгац програм нь таны
       диск(нүүд)эд ямар нэгэн өөрчлөлт хийдэггүй:</para>
 
       <literallayout class="monospaced">Last Chance: Are you SURE you want continue the installation?
 
 If you're running this on a disk with data you wish to save then WE
 STRONGLY ENCOURAGE YOU TO MAKE PROPER BACKUPS before proceeding!
 
 We can take no responsibility for lost disk contents!</literallayout>
       <para>Үүнийг орчуулбал:</para>
       <literallayout class="monospaced">
       Сүүлийн боломж: Та суулгацыг үргэлжлүүлэхдээ ИТГЭЛТЭЙ байна уу?
 
       Хэрэв та хэрэгтэй мэдээллээ хадгалсан дискнээс уг суулгацыг
       эхлүүлж байгаа бол, эхлүүлэхээсээ өмнө ӨӨРИЙНХӨӨ ӨГӨГДЛИЙГ НАЙДВАРТАЙ ХАДГАЛЖ
       АВАХЫГ БИД ЗӨВЛӨЖ БАЙНА!
 
       Дискэнд буй өгөгдөлд учирсан эвдрэлд бид хариуцлага хүлээхгүй!
     </literallayout>
 
       <para>Суулгац програм нь энэ анхааруулга хүртэл дискэнд
       өөрчлөлт хийлгүйгээр цуцалж гарах боломжтой.  Хэрэв та ямар нэгэн
       зүйл буруу тохируулсан юм уу өөрчлөх ёстой гэж бодож байвал, энэ мөчид 
       та компьютераа унтраахад ямар ч эвдрэл үүсэхгүй.</para>
     </important>
 
     <sect2 id="install-starting">
       <title>Эхлэн ачаалалт</title>
 
       <sect3 id="install-starting-i386">
         <title>&i386; системд эхлэн ачаалах</title>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Компьютер унтарсан үеэс эхлэх хэрэгтэй.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Компьютерийг асаана.  Эхлэх үед дэлгэц дээр системийн BIOS-н
       үндсэн тохируулга уруу ордог гарын товчлолыг харуулдаг. Энэ нь голдуу 
       <keycap>F2</keycap>, <keycap>F10</keycap>,
 	    <keycap>Del</keycap>, эсвэл
 	    <keycombo action="simul">
 	      <keycap>Alt</keycap>
 	      <keycap>S</keycap> 
 	    </keycombo> гэсэн товчлолуудын нэг нь байдаг. Дэлгэцэнд юу гэж заасан байна,
       уг товлолыг дарж BIOS-н тохируулга уруу орох хэрэгтэй. Зарим тохиолдолд, эхлэх 
       үед график зураг харуулдаг бөгөөд голдуу <keycap>Esc</keycap> товч дарснаар
       уг зургийг болиулж хүссэн текстээ дэлгэцэнд харах боломжтой.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Систем аль төхөөрөмжөөс эхлэж ачаалах вэ гэсэн тохируулгыг олох хэрэгтэй.
       Энэ нь голдуу <quote>Boot Order буюу эхлэх дараалал</quote> гэсэн хэсэгт байдаг
       бөгөөд ачаалж болох 
 	    <literal>Floppy</literal>, <literal>CDROM</literal>,
 	    <literal>First Hard Disk</literal> гэсэн ачаалж болох төхөөрөмжийн
       жагсаалтыг агуулсан байдаг.</para>
 
 	  <para>Хэрэв та уян дискнээс ачаална гэж бодсон бол уг жагсаалтнаас
       уян дискийг сонгох хэрэгтэй. Эсвэл та CDROM -ноос эхэлж ачаална гэж
       бодож байвал түүнийг сонгох хэрэгтэй.  Аль нь зөв эсэхээ мэдэхгүй
       эргэлзэж байгаа бол уг компьютертай цуг ирдэг гарын авлагаас хараарай.</para>
 
 	  <para>Тохирсон өөрчлөлтөө хийж хадгалаад гарна.  Компьютер ингэсний дараа
     шинээр дахин ачаалагдаж эхэлнэ.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Хэрэв та
 	    <xref linkend="install-floppies"> дээр заасан шиг уян диск бэлдсэн бол, 
       <filename>boot.flp</filename> файлыг агуулсан уян диск нь эхнийх нь бөгөөд
       шинээр ачаалагдах үед тэр уян диск нь хөтлөгч дотор байх ёстой.</para>
 
 	  <para>Хэрэв та CDROM -с эхэлж ачаалж байгаа бол компьютераа асаангуутаа
       CDROM уруу дискээ хийж эхлүүлэх хэрэгтэй.</para>
 
 	  <para>Хэрэв таны компьютер асаад, өмнө суусан байсан үйлдлийн системнээс
       ердийнхөөрөө эхлэж байвал шалтгаан нь доор дурдсанаас аль нэг нь байж болно:</para>
 
 	  <orderedlist>
 	    <listitem>
 	      <para>Ачаалах явцаас өмнө нь амжиж дискээ оруулаагүй байх. Дискээ оруулаад
         компьютераа дахин шинээр ачаал.</para>
 	    </listitem>
 
 	    <listitem>
 	      <para>Өмнө хийсэн BIOS -ийн өөрчлөлт зөв хийгдээгүй байх. Уг өөрчлөх үйлдлийг дахин
         хийж зөв тохируулгыг хийх.</para>
 	    </listitem>
 
 	    <listitem>
 	      <para>Магадгүй таны бэлдсэн төхөөрөмжөөс эхлэж ачаалах үйлдлийг таны BIOS 
         дэмжээгүй байж болно.</para>
 	    </listitem>
 	</orderedlist>
 	</step>
     
 	<step>
 	  <para>FreeBSD ачаалагдаж эхлэнэ.  Хэрэв та CDROM -ноос эхлүүлсэн бол
       дараах зүйлтэй адилхан мэдэгдэл харах болно (хувилбарын хэсгийг оруулаагүй болно):</para>
 	  
 	  <screen>Booting from CD-Rom...
 CD Loader 1.2
 
 Building the boot loader arguments
 Looking up /BOOT/LOADER... Found
 Relocating the loader and the BTX
 Starting the BTX loader
 
 BTX loader 1.00 BTX version is 1.01
 Console: internal video/keyboard
 BIOS CD is cd0
 BIOS drive C: is disk0
 BIOS drive D: is disk1
 BIOS 639kB/261120kB available memory
 
 FreeBSD/i386 bootstrap loader, Revision 1.1
 
 Loading /boot/defaults/loader.conf
 /boot/kernel/kernel text=0x64daa0 data=0xa4e80+0xa9e40 syms=[0x4+0x6cac0+0x4+0x88e9d]
 \</screen>
 
 
 	
 	  <para>Хэрэв та уян дискнээс эхлүүлж байгаа бол дараах мэдэгдэлтэй ижил
       бичиглэлийг харна (хувилбарын хэсгийг оруулаагүй болно):</para>
 	
 	  <screen>Booting from Floppy...
 Uncompressing ... done
 
 BTX loader 1.00  BTX version is 1.01 
 Console: internal video/keyboard 
 BIOS drive A: is disk0 
 BIOS drive C: is disk1 
 BIOS 639kB/261120kB available memory 
 
 FreeBSD/i386 bootstrap loader, Revision 1.1 
 
 Loading /boot/defaults/loader.conf
 /kernel text=0x277391 data=0x3268c+0x332a8 |
 
 Insert disk labelled "Kernel floppy 1" and press any key...</screen>
 
 	  <para>Уг зааврын дагуу 
 	    <filename>boot.flp</filename> дискийг гаргаад
 	    <filename>kern1.flp</filename> дискийг оруулаад
 	    <keycap>Enter</keycap> товчийг дараарай. Эхний дискнээс эхэлж ачаалаад
       дараа нь шаардсан дискнүүдийг нь дараалан оруулах хэрэгтэй.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Уян диск эсвэл CDROM-ны алинаас нь ч эхлүүлсэн бай гэсэн 
       &os;-ийн ачаалагч эхлүүлэгч цэсэнд тулж ирдэг:</para>
 
 	  <figure id="boot-loader-menu">
 	    <title>&os;-ийн ачаалагч эхлүүлэгч цэс</title>
 
 	    <mediaobject>
 	      <imageobject>
 		<imagedata fileref="install/boot-loader-menu" format="PNG">
 	      </imageobject>
 	    </mediaobject>
 	  </figure>
 
 	  <para>Арван секунд хүлээх, эсвэл шууд <keycap>Enter</keycap> товч дарж болно.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       </sect3>
       <sect3>
         <title>Alpha систем дээр эхлүүлэх</title>
 
 	<indexterm><primary>Alpha</primary></indexterm>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Компьютераа унтраастай үед эхэлнэ.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Асаагаад эхлүүлэх хэсэг гарч иртэл хүлээнэ.</para>
         </step>
 
 	<step>
 	  <para>Хэрэв та
 	    <xref linkend="install-floppies"> дээр заасан шиг уян диск бэлдсэн бол, 
       <filename>boot.flp</filename> файлыг агуулсан уян диск нь эхнийх нь бөгөөд
       шинээр ачаалагдах үед тэр уян диск нь хөтлөгч дотор байх ёстой.
       Тэгээд дараах тушаалыг өгөх хэрэгтэй
 	    (уян дискний хөтлөгчийн нэрийг өөрийнхөөрөө бичих хэрэгтэй):</para>
 
 	  <screen>&gt;&gt;&gt;<userinput>BOOT DVA0 -FLAGS '' -FILE ''</userinput></screen>
 
 	  <para>Хэрэв CDROM -оос эхлүүлсэн бол дараах тушаалыг өгнө
     ( CDROM-ийн нэр нь таны компьютерийнх байх хэрэгтэй):</para>
 
           <screen>&gt;&gt;&gt;<userinput>BOOT DKA0 -FLAGS '' -FILE ''</userinput></screen>
 	</step>
     
 	<step>
 	  <para>FreeBSD ачаалагдаж эхлэнэ.  Хэрэв та уян дискнээс эхэлсэн бол
 	    дараах хэсэгт тулна:</para>
 
 	  <screen>Insert disk labelled "Kernel floppy 1" and press any key...</screen>
 
 	  <para>Уг зааврын дагуу 
 	    <filename>boot.flp</filename> дискийг гаргаад
 	    <filename>kern1.flp</filename> дискийг оруулаад
 	    <keycap>Enter</keycap> товчийг дараарай.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Уян диск эсвэл CDROM ны алинаас нь ч эхлүүлсэн бай
       дараах хэсэгт тулж ирдэг:</para>
 
 	  <screen>Hit [Enter] to boot immediately, or any other key for command prompt. 
 Booting [kernel] in 9 seconds... _</screen>
 
 	  <para>Арван секунд хүлээх, эсвэл шууд <keycap>Enter</keycap> товч. Энэ нь
       цөмийн тохируулах цэс уруу хөтөлнө.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>&sparc64; систем дээр эхлүүлэх</title>
 
 	<para>Ихэнх &sparc64; системүүд нь дискнээс автоматаар эхлэхээр 
 	  тохируулагдсан байдаг. &os; суулгахын тулд та сүлжээгээр юм уу 
 	  эсвэл CDROM-оос эхлүүлэх шаардлагатай. Энэ нь PROM (OpenFirmware) 
 	  руу орохыг танаас шаарддаг.</para>
 
 	<para>Ингэхийн тулд системийг дахин ачаалж эхлүүлэх үеийн мэдэгдэл 
 	  гарч ирэхийг хүлээх хэрэгтэй. Энэ нь тухайн загвараас шалтгаалах 
 	  боловч доор дурдсантай төстэй харагдах ёстой:</para>
 
     <screen>Sun Blade 100 (UltraSPARC-IIe), Keyboard Present
 Copyright 1998-2001 Sun Microsystems, Inc.  All rights reserved.
 OpenBoot 4.2, 128 MB memory installed, Serial #51090132.
 Ethernet address 0:3:ba:b:92:d4, Host ID: 830b92d4.</screen>
 
 	<para>Хэрэв таны систем дискнээс энэ үед ачаалж эхэлбэл та PROM хүлээх мөрөнд 
 	  орохын тулд 
 	  <keycombo action="simul"><keycap>L1</keycap><keycap>A</keycap></keycombo> 
 	  эсвэл 
 	  <keycombo action="simul"><keycap>Stop</keycap><keycap>A</keycap></keycombo> 
 	  товчлуурын хослолыг дарах юм уу эсвэл цуваа консолоос (жишээ нь &man.tip.1; 
 	  эсвэл &man.cu.1; дээр <command>~#</command>-г ашиглан) <command>BREAK</command>-г 
 	  илгээх хэрэгтэй. Энэ нь иймэрхүү харагдах болно:</para>
 
 	<screenco>
 	  <areaspec>
 	    <area id="prompt-single" coords="1 5">
 	    <area id="prompt-smp" coords="2 5">
 	  </areaspec>
 
 	  <screen><prompt>ok     </prompt>
 <prompt>ok {0} </prompt></screen>
 
 	  <calloutlist>
 	    <callout arearefs="prompt-single">
 	      <para>Энэ нь зөвхөн нэг CPU-тай системүүд дээр хэрэглэгддэг 
 		хүлээх мөр юм.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="prompt-smp">
 	      <para>Энэ нь SMP системүүд дээр хэрэглэгддэг хүлээх мөр юм. 
 		тоо нь идэвхтэй байгаа CPU-ийн тоог илэрхийлдэг.</para>
 	    </callout>
 	  </calloutlist>
 	</screenco>
 
 	<para>Энэ хүрэхэд өөрийн хөтөчдөө CDROM-оо хийгээд PROM хүлээх мөрөөс 
 	  <command>boot cdrom</command> тушаалыг бичих хэрэгтэй.</para>
 
       </sect3>
 
     </sect2>
 
     <sect2 id="view-probe">
       <title>Төхөөрөмжийн шалгаж бүртгэсэн хэсгийг харах</title>
 
       <para>Сүүлд нь урсаж өнгөрдөг хэдэн зуун мөр текст нь 
       дэлгэцийн түр хадгалагч уруу хадгалагддаг бөгөөд
       сүүлд дахин харж болдог.</para>
 
       <para>Түр хадгалагдсан мөрийг дахин харахын тулд <keycap>Scroll Lock</keycap>
       товч дараарай. Энэ нь дэлгэцэнд урсаж өнгөрсөн текстүүдийг дээш нь эргүүлж
       харах боломж өгдөг. Та дээш заасан сум товчоор юм уу эсвэл 
       <keycap>PageUp</keycap> мөн <keycap>PageDown</keycap> товчнуудаар дээш доош гүйлгэн
       харж болно. <keycap>Scroll Lock</keycap> товчийг дахин дарж гулгуулах үйлдлээ зогсоодог.</para>
 
       <para>Та уг товчийг дарж дээш гулгуулан харах хэрэгтэй. Энэ нь цөм хэрхэн төхөөрөмжүүдийг
       таньсан тухай харуулдаг. Та <xref linkend="install-dev-probe"> дээр харуулсантай ижил
       бичиглэл харах бөгөөд харин төхөөрөмжүүдийн нэрс нь таны компьютерийнхаас өөр байж магадгүй.</para>
 
       <figure id="install-dev-probe">
 	<title>Төхөөрөмж таньсан бүртгэл бичлэг</title>
 
 	<screen>avail memory = 253050880 (247120K bytes) 
 Preloaded elf kernel "kernel" at 0xc0817000.
 Preloaded mfs_root "/mfsroot" at 0xc0817084.
 md0: Preloaded image &lt;/mfsroot&gt; 4423680 bytes at 0xc03ddcd4
 
 md1: Malloc disk
 Using $PIR table, 4 entries at 0xc00fde60
 npx0: &lt;math processor&gt; on motherboard   
 npx0: INT 16 interface   
 pcib0: &lt;Host to PCI bridge&gt; on motherboard
 pci0: &lt;PCI bus&gt; on pcib0
 pcib1:&lt;VIA 82C598MVP (Apollo MVP3) PCI-PCI (AGP) bridge&gt; at device 1.0 on pci0
 pci1: &lt;PCI bus&gt; on pcib1
 pci1: &lt;Matrox MGA G200 AGP graphics accelerator&gt; at 0.0 irq 11
 isab0: &lt;VIA 82C586 PCI-ISA bridge&gt; at device 7.0 on pci0
 isa0: &lt;iSA bus&gt; on isab0
 atapci0: &lt;VIA 82C586 ATA33 controller&gt; port 0xe000-0xe00f at device 7.1 on pci0
 ata0: at 0x1f0 irq 14 on atapci0
 ata1: at 0x170 irq 15 on atapci0
 uhci0 &lt;VIA 83C572 USB controller&gt; port 0xe400-0xe41f irq 10 at device 7.2 on pci
 0
 usb0: &lt;VIA 83572 USB controller&gt; on uhci0
 usb0: USB revision 1.0
 uhub0: VIA UHCI root hub, class 9/0, rev 1.00/1.00, addr1
 uhub0: 2 ports with 2 removable, self powered
 pci0: &lt;unknown card&gt; (vendor=0x1106, dev=0x3040) at 7.3
 dc0: &lt;ADMtek AN985 10/100BaseTX&gt; port 0xe800-0xe8ff mem 0xdb000000-0xeb0003ff ir
 q 11 at device 8.0 on pci0
 dc0: Ethernet address: 00:04:5a:74:6b:b5
 miibus0: &lt;MII bus&gt; on dc0
 ukphy0: &lt;Generic IEEE 802.3u media interface&gt; on miibus0
 ukphy0: 10baseT, 10baseT-FDX, 100baseTX, 100baseTX-FDX, auto
 ed0: &lt;NE2000 PCI Ethernet (RealTek 8029)&gt; port 0xec00-0xec1f irq 9 at device 10.
 0 on pci0
 ed0 address 52:54:05:de:73:1b, type NE2000 (16 bit)
 isa0: too many dependant configs (8)
 isa0: unexpected small tag 14
 orm0: &lt;Option ROM&gt; at iomem 0xc0000-0xc7fff on isa0
 fdc0: &lt;NEC 72065B or clone&gt; at port 0x3f0-0x3f5,0x3f7 irq 6 drq2 on isa0
 fdc0: FIFO enabled, 8 bytes threshold
 fd0: &lt;1440-KB 3.5" drive&gt; on fdc0 drive 0
 atkbdc0: &lt;Keyboard controller (i8042)&gt; at port 0x60,0x64 on isa0
 atkbd0: &lt;AT Keyboard&gt; flags 0x1 irq1 on atkbdc0
 kbd0 at atkbd0
 psm0: &lt;PS/2 Mouse&gt; irq 12 on atkbdc0
 psm0: model Generic PS/@ mouse, device ID 0
 vga0: &lt;Generic ISA VGA&gt; at port 0x3c0-0x3df iomem 0xa0000-0xbffff on isa0
 sc0: &lt;System console&gt; at flags 0x100 on isa0
 sc0: VGA &lt;16 virtual consoles, flags=0x300&gt;
 sio0 at port 0x3f8-0x3ff irq 4 flags 0x10 on isa0
 sio0: type 16550A
 sio1 at port 0x2f8-0x2ff irq 3 on isa0
 sio1: type 16550A
 ppc0: &lt;Parallel port&gt; at port 0x378-0x37f irq 7 on isa0
 pppc0: SMC-like chipset (ECP/EPP/PS2/NIBBLE) in COMPATIBLE mode
 ppc0: FIFO with 16/16/15 bytes threshold
 plip0: &lt;PLIP network interface&gt; on ppbus0
 ad0: 8063MB &lt;IBM-DHEA-38451&gt; [16383/16/63] at ata0-master UDMA33
 acd0: CD-RW &lt;LITE-ON LTR-1210B&gt; at ata1-slave PIO4
 Mounting root from ufs:/dev/md0c
 /stand/sysinstall running as init on vty0</screen>
       </figure>
 
       <para>FreeBSD-дээр таны хүссэн төхөөрөмжийг зөв таньсан эсэхийг уг
       бичлэг дээр тулгаж харах хэрэгтэй.  Хэрэв төхөөрөмж олдоогүй бол
       уг бичлэгт харуулагдахгүй. <link linkend="kernelconfig">Өөрчлөн тохируулсан цөм</link> 
 	нь дууны карт зэрэг <filename>GENERIC</filename> цөмд байхгүй төхөөрөмжүүдийн 
 	дэмжлэгийг нэмэх боломжийг танд олгодог.</para>
 
       <para>&os;&nbsp;6.2 болон түүнээс хойш гарсан хувилбаруудын хувьд 
 	төхөөрөмжийг таних үйлдлийн дараагаар та <xref linkend="config-country">-г 
 	харах болно. Сумтай товчлуур ашиглан улс, бүс, эсвэл бүлэг сонгох 
 	хэрэгтэй. Дараа нь <keycap>Enter</keycap> дарахад энэ нь 
 	таны улс болон товчлуурын байрлалыг хялбараар тохируулах болно. 
 	Мөн <application>sysinstall</application> програмаас хялбараар 
 	гарч дахин эхэлж бас болно.
 	</para>
 
       <figure id="config-country">
 	<title>Улс сонгох цэс</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/config-country" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <figure id="sysinstall-exit">
 	<title>Sysinstall-аас гарах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/sysinstall-exit" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Сумтай товч хэрэглэж үндсэн цэснээс
 	<guimenuitem>Exit Install</guimenuitem> цэсийг сонгоно.
    Дараах бичиглэл танд харуулагдана:</para>
 
 
       <screen>                      User Confirmation Requested 
          Are you sure you wish to exit? The system will reboot 
            (be sure to remove any floppies/CDs/DVDs from the drives).
 
                             [ Yes ]    No</screen>
 
       <para>Хэрэв диск хөтлөгч дотор CDROM-г үлдээсэн хэвээр байгаа бол
        &gui.yes; цэсийг сонгож системийг дахин эхлүүлнэ.</para>
 
       <para>Хэрэв та уян дискнээс эхлүүлсэн бол дахин ачаалахаасаа өмнө 
 	<filename>boot.flp</filename> дискийг гаргах хэрэгтэй.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="using-sysinstall">
     <title>Sysinstall-н танилцуулга</title>
 
     <para><application>sysinstall</application> бол FreeBSD төслөөс гаргасан
       суулгац програм юм. Энэ нь консол дээр тулгуурлаж ажилладаг
       бөгөөд зохих цэсийг нь ашиглаж суулгах явцыг хянаж тохируулдаг.</para>
 
     <para><application>sysinstall</application>-н цэс нь сумтай товч,
       <keycap>Enter</keycap> буюу мөр нугалагч, <keycap>Tab</keycap>, <keycap>Space</keycap> буюу зай авагч 
       болон бусад товчнуудаар залагддаг.  Эдгээр товчны тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл
       <application>sysinstall</application>-н хэрэглэх зааварт бичээстэй буй.</para>
 
     <para>Эдгээр мэдээллийг харахын тулд 
       <guimenuitem>Usage буюу хэрэглээ</guimenuitem> хэсэгт очоод
       <guibutton>[Select]</guibutton> хэсгийг сонгож <xref
       linkend="sysinstall-main3">-д харуулсан шиг байдалд болгоод
       <keycap>Enter</keycap> товч дарах хэрэгтэй.</para>
 
     <para>Цэстэй хэрхэн ажиллах тухай заавар харуулагдана.  Хэрэглэх
       зааврыг уншиж дуусаад <keycap>Enter</keycap> товч дарж буцаад
       үндсэн цэсэнд очно.</para>
 
     <figure id="sysinstall-main3">
       <title>Sysinstall-н үндсэн цэсэнд Usage буюу хэрэглээг сонгох нь</title>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="install/main1" format="PNG">
 	</imageobject>
       </mediaobject>
     </figure>
 
     <sect2 id="select-doc">
       <title>Documentation буюу бичиг баримт цэсийг сонгох</title>
 
       <para>Үндсэн цэснээс сумтай товч ашиглан <guimenuitem>Doc</guimenuitem> 
         цэсийг сонгоод <keycap>Enter</keycap> дарна.</para>
 
       <figure id="main-doc">
 	<title>Documentation буюу бичиг баримтын цэс сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/main-doc" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Энэ нь бичиг баримтыг харуулах болно.</para>
 
       <figure id="docmenu1">
 	<title>Sysinstall-н  Documentation буюу бичиг баримтын цэс</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/docmenu1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Хамт ирсэн бичиг баримтыг нь унших хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Бичиг баримтыг үзэхийн тулд сумтай товч хэрэглэж сонгоод
 	<keycap>Enter</keycap> товч дарна. Уншиж дуусаад
 	<keycap>Enter</keycap> товч дарвал Documentation буюу бичиг баримтын
     цэс уруу буцна.</para>
 
       <para>Суулгацын үндсэн цэсэнд буцаж очихын тулд
 	<guimenuitem>Exit буюу гарах</guimenuitem> гэсэн цэсийг сонгоод
 	<keycap>Enter</keycap> товч дараарай.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="keymap">
       <title>Keymap буюу гарын товчлуур хуваарилалт цэсийг сонгох</title>
 
       <para>Гарын товчлуурын хуваарилалтыг өөрчлөхийг хүсвэл
       сумтай товчоор <guimenuitem>Keymap</guimenuitem> цэсийг сонгоод
 	<keycap>Enter</keycap> товч дарна.  Энэ нь зөвхөн
         стандарт буюу US  америк гарын хуваарилалт хэрэглэдэггүй тохиолдолд л
         танд хэрэгтэй.</para>
 
       <figure id="sysinstall-keymap">
 	<title>Sysinstall-н үндсэн цэс</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/main-keymap" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Өөр өөр гарын хуваарилалтыг та сумтай товчоор сонгоод
 	<keycap>Space</keycap> товч дарж сонгох бөгөөд дахин 
 	<keycap>Space</keycap> дарж сонголтоо цуцлана.
 	Сонгож дуусаад &gui.ok; цэсийг сумтай товч ашиглан сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> товч дараарай.</para>
 
       <para>Энэ харуулсан дэлгэцэнд зөвхөн зарим хэсгийг нь харуулсан болно.
       <keycap>Tab</keycap> товч хэрэглэж &gui.cancel; цэсийг сонговол 
 	  анхдагч гарын хуваарилалтыг сонгоод үндсэн цэс уруу буцдаг.</para>
 
       <figure id="sysinstall-keymap-menu">
 	<title>Sysinstall-н Keymap буюу гарын товчлуур хуваарилалт цэс</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/keymap" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
     </sect2>
 
     <sect2 id="viewsetoptions">
       <title>Суулгацын Options буюу тохируулгууд нүүр</title>
 
     <para><guimenuitem>Options</guimenuitem> цэсийг сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дарна.</para>
 
     <figure id="sysinstall-options">
       <title>Sysinstall-н үндсэн цэс</title>
 
       <mediaobject>
         <imageobject>
 	  <imagedata fileref="install/main-options" format="PNG">
 	</imageobject>
       </mediaobject>
     </figure>
 
       <figure id="options">
 	<title>Sysinstall Options хэсэг</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/options" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Анхдагч утга нь ихэнх хэрэглэгчдэд өөрчлөлтгүйгээр хэрэглэгдэхэд
       хангалттай. Хувилбарын нэр нь суулгаж байгаа төрлөөсөө хамаарч өөр өөр байна.</para>
 
       <para>Сонгогдсон цэсийн тайлбар нь дэлгэцийн доод хэсэгт цэнхэр дэвсгэртэй
       бичигддэг. Тэмдэглэж хэлэхэд, <guimenuitem>Use Defaults</guimenuitem> цэсийг сонговол
       бүх утгыг анхдагч утгад нь тохируулдаг.</para>
 
       <para><keycap>F1</keycap> товч дарж сонголтын төрөл бүрийн мэдээлэл агуулсан
       туслах мэдээллийг харж болно.</para>
 
       <para><keycap>Q</keycap> товч дарвал үндсэн цэсэнд буцаж очно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="start-install">
       <title>Үндсэн суулгацыг эхлүүлэх</title>
 
       <para>&unix; эсвэл FreeBSD үйлдлийн системийг сурч байгаа хүнд бол
       <guimenuitem>Standard</guimenuitem> цэсийг сонгож үндсэн суулгацыг
       эхлүүлэх хэрэгтэй. Сумтай товч хэрэглэн <guimenuitem>Standard</guimenuitem> 
         цэсийг сонгоод <keycap>Enter</keycap> товч дарвал үндсэн суулгац эхэлнэ.</para>
 
       <figure id="sysinstall-standard">
 	<title>Үндсэн суулгацыг эхлүүлэх нь</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/main-std" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-steps">
     <title>Дискний зайг зохицуулах</title>
 
     <para>Таны эхний үйлдэл бол FreeBSD-д зориулж дискний зай бэлдэж түүндээ
       нэр өгнө. Ингэснээр <application>sysinstall</application> уг дискийг таньж
       бэлддэг. Үүнийг хийхийн тулд FreeBSD диск дээр байгаа
       мэдээллийг хэрхэн уншиж хэрэглэдэг талаар мэдэх хэрэгтэй.</para>
 
     <sect2 id="install-drive-bios-numbering">
       <title>BIOS-н диск дугаарлалт</title>
 
       <para>Өөрийнхөө систем дээр FreeBSD -г суулгаж тохируулахын тулд
         зарим зүйлсийг анхаарч мэдэх хэрэгтэй. Ялангуяа та олон диск
         хэрэглэдэг бол энэ нь тун чухал.</para>
 
       <indexterm><primary>DOS</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>Microsoft Windows</primary></indexterm>
       <para>Компьютер дээр BIOS-оос хамаарч ажилладаг 
 	&ms-dos; эсвэл &microsoft.windows; зэрэг үйлдлийн системүүдэд, BIOS 
   дискнүүдийг дугаарладаг бөгөөд уг үйлдлийн системүүд нь уг дугаарласан
   өөрчлөлтийг нь дагаж ажилладаг. Энэ нь <quote>primary
 	  master буюу анхны дискнээс</quote> өөр дискнээс үйлдлийн систем
         эхэлж ажиллах боломж өгдөг.  Энэ арга нь
         <application>
           <trademark class="registered">Ghost</trademark>
         </application> эсвэл <application>XCOPY</application> зэрэг програм ашиглан
         нэг дискний ерөнхий зургийг хуулж түүнтэй адилхан хоёр дахь диск уруу
         хуулан системдээ найдвартай хадгалалт хийдэг хүмүүст тун хэрэгтэй байдаг.
         Тэгээд, хэрэв эхний диск эвдрэх, эсвэл вирустаж гэмтэх зэрэг хүндрэл 
         гарвал, BIOS дээр дискнүүдийн дарааллыг өөрчилж хуулбарласан өгөгдөлтэй
         дискнээс үйлдлийн системээ эхлүүлэн ажиллаж болдог. 
         Энэ нь бараг дискнүүдийн кабелийг хайрцгийг нь нээлгүйгээр
         сольж байгаатай ижил юм.</para>
 
       <indexterm><primary>SCSI</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>BIOS</primary></indexterm>
       <para>SCSI диск хянагчтай системүүд нь голдуу 
       BIOS өргөтгөлтэй байдаг бөгөөд найм хүртэлх SCSI дискнүүдийг
       иймэрхүү зарчмаар дараалуулж чаддаг.</para>
 
       <para>Иймэрхүү арганд дассан хүнд FreeBSD арай өөрөөр
       үйлчилдэг бөгөөд энэ нь их цочирдуулдаг. 
 	FreeBSD BIOS-г ашигладаггүй бөгөөд <quote>BIOS-н логик дискний дугаарлалтыг
 	  мэддэггүй</quote>.  Энэ нь ялангуяа яг адилхан дискэн дээр
     дискний зургийг хуулбарласан үед бодсоноос өөр үйлчлэл үзүүлэхэд хүргэдэг.</para>
 
       <para>FreeBSD-г хэрэглэх үедээ BIOS-г үргэлж өөрөөр нь диск дугаарлалт
       хийлгэж, тэр чигээр нь үлдээх хэрэгтэй.  Хэрэв та дискний дугаарлалтыг
       өөрчлөхөөр бол, компьютерийнхаа хайрцгийг онгойлгож дискний сэлгүүр
       болон залгууруудыг тохируулж залгах хэрэгтэй.</para>
 
       <sidebar>
 	<title>Билл болон Фрэд нарт тохиолдсон явдлыг авч үзэцгээе:</title>
       
 	<para>Билл өөрийнхөө хуучин Wintel компьютераа янзалж FreeBSD суулгаад
 	  Фрэдэд өгөхөөр болжээ. Билл нэг SCSI хянагчтай бөгөөд түүний эхний SCSI 
     диск дээр FreeBSD-г суулгажээ.</para>
 
 	<para>Фрэд суулгасан системийг хэрэглэж эхлэв. Гэвч хэсэг өдрийн дараа
     хуучин  SCSI дискэн дээр зарим алдаанууд гараад байна гэж Биллд хэлжээ.</para>
 
 	<para>Хэдэн өдрийн дараа уг хүндрэлийг Билл засахаар шийджээ.
     Тэгээд арынхаа өрөөнөөс уг дисктэй ижил, <quote>нөөц хадгалалт</quote>
     хийсэн дискээ авчирчээ. Авчирсан дискэн дээрээ гадаргууны шалгалт хийхэд
     ямар ч алдаагүй гэж гарч ирэв. Тэгэхээр нь нөхөр Билл тэр дискийг
     SCSI хяналтын дөрөв дэх залгуур дээр залгаад эхний дискнээс дөрөв дэх диск уруу
     нөөц image буюу хуулбар дүрс хийж авч гэнэ. Шинэ залгасан диск сайхан ажиллаж
     байсан тул баярласан Билл уг дискийг цаашид хэрэглэхээр шийдээд 
     SCSI BIOS дээр үйлдлийн системийг ачаалах дискний дугаарыг дөрөв болгож 
     өөрчилжээ. FreeBSD-н эхлэх ачаалалт зүгээр байсан бөгөөд маш сайхан
     ажиллаж эхлэв.</para>
 
 	<para>Фрэд цааш нь хэдэн хоног ажилласны дараа төдий удалгүй Билл болон Фрэд
 	  хоёр FreeBSD-г шинэчлэх шинэ адал явдал хөөцөлдөх хүсэл төржээ. Билл SCSI хянагчийн
     эхний дискийг аваад оронд нь үүнтэй ижилхэн өөр <quote>нөөцөлсөн</quote> диск авчирж
     залгав. Билл
     FreeBSD -н шинэ хувилбарыг эхний SCSI диск дээр Фрэдийн шидэт интернэтээс FTP-ээс 
     татаж авсан уян дискнээс эхлүүлж суулгав. Суулгац маш амжилттай болжээ.</para>
 
 	<para>Фрэд гуай FreeBSD -н шинэ хувилбарыг хэдэн хоног туршиж үзээд
     инженерийн салбарт хэрэглэхэд тун тохиромжтой юм байна гэсэн дүгнэлт өгч гэнэ.
     Ингээд хуучин хувилбар дээр хийж байсан ажлуудаа хэрэглэх хэрэг болж гэнэ.
     Тэгээд Фрэд гуай дөрөвдүгээр SCSI дискээ mount буюу холболт хийж
     (өмнө суулгасан FreeBSD-н хуучин хувилбар) гэнэ.  Фрэд гуайн нүдэнд
 	  дөрөв дэх SCSI дискэн дээр өөрийнх нь хийж байсан ажлууд байхгүй байлаа.</para>
 
 	<para>Тэр өгөгдлүүд хаачсан бэ?</para>
 
 	<para>Эхний дискнээс дөрөв дэх диск уруу Билл гуай дүрс хуулалт
     хийснээр дөрөв дэх диск нь <quote>хуулбар</quote> болсон билээ.
     Билл гуайн SCSI BIOS дээр дөрөв дэх дискнээс ачаалалт эхлүүлнэ
     гэсэн тохиргоо бол тэнэглэл байжээ.
     FreeBSD нь SCSI BIOS тохируулгыг үл харгалзан 
     эхний SCSI дискнээс эхлүүлсээр байсан байна.
     BIOS дээр иймэрхүү өөрчлөлт хийснээр зарим ачаалах үйлдэл болон
     ажиллуулагч тохируулгыг өөрчилдөг боловч, 
     FreeBSD эхлэх үедээ энэ тохируулгыг харгалзаж үздэггүй бөгөөд
     өөрийнхөөрөө диск дугаарлалт хийж эхэлдэг.
     Энд үзүүлснээр, систем нь эхний SCSI дискнээс эхэлсээр байсан бөгөөд
     Фрэдийн бүх өгөгдөл дөрөв дээр биш эхний диск дээр байсан байна.
     Хүмүүст бол дөрөв дэх SCSI дискнээс эхэлж байгаа мэт харагдсан байна.</para>
 
 	<para>Ийм үйлдэл болсны дараа ямар ч өгөгдөл устаж алга болоогүй болохыг
     бид танд мэдэгдэж байгаадаа баяртай байна. Учир нь, хуучин эхний SCSI
 	  дискийг буцааж залгаад Фрэдийн бүх өгөгдлийг буцааж авч чаджээ.
     (Билл эхний дискнээс эхлүүлсэн байна).</para>
 
 	<para>Хэдийгээр бид нар SCSI дискэн дээр жишээ татсан боловч иймэрхүү үйлдэл
     IDE диск дээр бас тохиолдож болно.</para>
       </sidebar>
     </sect2>
 
     <sect2 id="main-fdisk">
       <title>FDisk ашиглан дискний зүсмэл үүсгэх</title>
 
       <note>
 	<para>Энэ хэсэгт хийсэн өөрчлөлт тань диск уруу бичигдэхгүй.
 	  Хэрэв та ямар нэгэн алдаа хийж гэж бодоод дахин шинээр эхлэхийг хүсвэл
     <application>sysinstall</application>-н гарах цэсийг ашиглах, эсвэл
     <keycap>U</keycap> товч дарж <guimenuitem>Undo буюу буцаж үйлдэж</guimenuitem> болно.
 	  Хэрэв та бүр эргэлзэж юу хийхээ мэдэхгүй болоод ирвэл компьютераа шууд
     унтрааж болно.</para>
       </note>
 
       <para>Стандарт суулгацыг сонгосны дараа 
 	<application>sysinstall</application> танд дараах мэдэгдлийг харуулна:</para>
 
       <screen>                                 Message
  In the next menu, you will need to set up a DOS-style ("fdisk")
  partitioning scheme for your hard disk. If you simply wish to devote
  all disk space to FreeBSD (overwriting anything else that might be on
  the disk(s) selected) then use the (A)ll command to select the default
  partitioning scheme followed by a (Q)uit. If you wish to allocate only
  free space to FreeBSD, move to a partition marked "unused" and use the
  (C)reate command. 
                                 [  OK  ] 
 
                       [ Press enter or space ]</screen>
       <para>
         Энэ хэсгийг орчуулбал:
       </para>
       <screen>
         Мэдэгдэл
         Дараагийн хэсэгт та өөрийнхөө дискэнд DOS-маягийн ("fdisk")
         диск хуваалт хийх хэрэгтэй. Хэрэв та дискнийхээ бүх хэмжээг
         FreeBSD-д зориулна гэж бодож байвал (дискэн дээр байгаа бүх өгөгдлийг
         дарж бичнэ) (A)ll тушаалыг сонгоод дараа нь (Q)uit цэсийг сонгож
         гараарай. Хэрэв та зөвхөн сул чөлөөтэй байгаа хэсгийг FreeBSD-д
         зориулна гэж бодож байгаа бол "unused" буюу хэрэглэгдээгүй гэсэн хэсгийг 
         сонгоод (C)reate буюу үүсгэ гэсэн тушаалыг сонгоорой.
         [  OK  ]
 
         [ enter товч эсвэл зай авагч товч дарна уу]
       </screen>
       <para>Энд голдуу <keycap>Enter</keycap> товч дардаг. Ингэсний дараа
       цөмд эхлэх үед таньж туршсан хатуу дискнүүдийн жагсаалтыг танд харуулах 
       болно.  
 	<xref linkend="sysinstall-fdisk-drive1"> дээр IDE дисктэй системийн жишээ
   харуулав.  Тэдгээр нь 
 	<devicename>ad0</devicename> болон <devicename>ad2</devicename> гэсэн
   нэртэй буй.</para>
 
       <figure id="sysinstall-fdisk-drive1">
 	<title>FDisk-н хэрэглэх дискийг сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/fdisk-drive1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Та магадгүй яагаад <devicename>ad1</devicename> дискийг
       энд харуулсангүй вэ? гэж гайхаж мадагүй.</para>
 
       <para>
         Танд хоёр ширхэг IDE хатуу диск байна гэж үзье. Нэг нь
         нэг IDE залгуур дээр мастер диск болж залгагдсан бөгөөд нөгөөх нь
         хоёр дахь IDE  залгуур дээр суугдсан байг. Хэрэв FreeBSD нь тэдгээрийг 
         <devicename>ad0</devicename> ба
 	<devicename>ad1</devicename> гэж дугаарласан бол бүх юм зүгээр л ажиллах байсан.</para>
 
       <para>Гэвч, хэрэв та гурав дахь дискийг эхний IDE залгуур дээрх 
       мастер дисктэй боол болгож залгавал уг диск <devicename>ad1</devicename>
       гэж дугаарлагдах бөгөөд өмнө нь <devicename>ad1</devicename> гэж дугаарлагдсан
       диск <devicename>ad2</devicename> гэж нэрлэгдэнэ.  Дискэнд өгсөн нэрийг ашиглан 
       (жишээ нь <devicename>ad1s1a</devicename>) файл системийг хайхад хэрэглэдэг учраас
       гэнэт таны дискнүүд өөр харагдаж эхлэх бөгөөд та FreeBSD-н тохируулгыг дахин хийх
       шаардлага гарна.</para>
       
       <para>Ийм хүндрэлийг арилгахын тулд цөм нь IDE дээр залгагдсан дискнүүдийг таньсан
       дарааллаар нь биш харин залгагдсан байрлалаас нь хамааран дугаарладаг. 
       Ийм учраас хэрэв IDE-н хоёр дахь залгуур дээр залгагдсан мастер диск нь
       <emphasis>үргэлж</emphasis> <devicename>ad2</devicename> гэж нэрлэгдэх бөгөөд
       <devicename>ad0</devicename> эсвэл <devicename>ad1</devicename> дискнүүд
       бүр байхгүй байсан ч энэ нэрээрээ л байх болно.</para>
 
       <para>Энэ нь FreeBSD-н цөмийн анхны тохируулга бөгөөд, ийм шалтгааны улмаас 
 	 <devicename>ad0</devicename> болон <devicename>ad2</devicename> гэж харуулж байна.
    Тэгэхээр энэ зурган дээр байгаа машины IDE 2 залгуур дээр хоёр мастер
    диск залгагдсан бөгөөд ямар ч боол диск байхгүй байна гэж харуулж байна.</para>
 
       <para>Та аль диск дээр нь  FreeBSD-г суулгахаа сонгоод &gui.ok; дээр дарах хэрэгтэй.
 	<application>FDisk</application> эхлэх бөгөөд 
 	дэлгэц дээр <xref linkend="sysinstall-fdisk1">-тэй төстэй зураг харуулагдах болно.</para>
 
       <para> <application>FDisk</application> нь дэлгэц дээр гурван хэсэгт
       хуваагдаж харуулагддаг.</para>
 
       <para>Эхний хэсэгт нь дээд хоёр мөр хамаарагддаг бөгөөд сонгогдсон 
       дискний нарийвчилсан мэдээллүүдийг харуулдаг. Энэ нь FreeBSD-н
       өгсөн нэр, дискний зохион байгуулалт мөн дискний нийт хэмжээ
       зэргийг харуулдаг.</para>
 
       <para>Хоёр дахь хэсэгт дискэн дээр байгаа зүсмэлүүдийг харуулдаг ба
       хаанаас эхлээд хаана дууссан, ямар хэмжээгээр зүсэгдсэн бөгөөд
       FreeBSD хэрхэн нэр өгсөн, бас уг зүсмэлийг тодорхойлсон тодорхойлолт болон
       дэд төрлийг нь харуулдаг.  Энэ жишээ дээр, компьютер дээрх дискний хэрэглэгдээгүй хоёр 
       зүсмэлийг харуулсан байна.  Уг зурган дээр бас нэг том <acronym>FAT</acronym>
         зүсмэл байгааг харуулсан байгаа бөгөөд магадгүй энэ нь &ms-dos; / &windows;
         системийн <devicename>C:</devicename> диск байж болзошгүй. 
         Мөн уг зурган дээр бас нэг өргөтгөсөн зүсмэл байгааг харуулсан байгаа ба, бас энэ
         нь &ms-dos; / &windows; систем дээр нэг өргөтгөсөн диск байж магадгүй.</para>
 
       <para>Гурав дахь хэсэг нь 
 	<application>FDisk</application> дээр хэрэглэж болох тушаалуудын жагсаалт байна.</para>
 
       <figure id="sysinstall-fdisk1">
 	<title>Засварлаж эхлэхээс өмнөх Fdisk-н диск хуваалтын жишээ</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/fdisk-edit1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Одоо таны хийх алхам дискээ хэрхэн зүсэж хуваахаас их хамаарна.</para>
 
       <para>Хэрэв та дискээ бүхлээр нь FreeBSD-д зориулна гэж бодож байвал
       (дискэн дээр байгаа бүх өгөгдлийг дарж суугдах бөгөөд
 	<application>sysinstall</application> танаас суулгацын явцад лавлаж асуух болно) 
   <guimenuitem>Use Entire Disk буюу дискийг бүхлээр нь хэрэглэ</guimenuitem> гэсэн заалтад
         буй <keycap>A</keycap> товч дарах хэрэгтэй.
 	Байсан бүх зүсмэлүүд арилах бөгөөд жижигхэн хэсэг нь <literal>unused буюу хэрэглэгдээгүй</literal>
         гэж хуваагдаад (компьютер диск шалгахад зориулагддаг хэсэг) үлдсэн том хэсэг нь
         FreeBSD-д зориулж хуваагддаг. Ингэж сонгосны дараа сумтай товч хэрэглэн
         шинээр үүссэн FreeBSD-н зүсмэлийг сонгоод <keycap>S</keycap> товч дарж
         уг зүсмэлээс эхлэн ачаалагддаг болгох хэрэгтэй. Таны дэлгэц 
 	<xref linkend="sysinstall-fdisk2">-тэй төсөөтэй зураг харуулах ёстой. 
   Тэмдэглэж хэлэхэд, <literal>Flags</literal> баганад буй 
 	<literal>A</literal> үсэг нь уг зүсмэлийг  <emphasis>active буюу идэвхтэй</emphasis>
     гэдгийг илэрхийлж байгаа бөгөөд энэ зүсмэлээс эхлэж ачаалагдах болно гэдгийг
     харуулж байгаа юм.</para>
 
       <para>Хэрэв та өмнө нь хэрэглэгдэж байсан зүсмэлүүдээс нэгийг нь FreeBSD-д зориулна 
       гэж бодсон бол уг зүсмэлийг сонгоод <keycap>D</keycap> товч дарж устгах хэрэгтэй.
       Дараа нь та <keycap>C</keycap> товч дарвал үүсгэх зүсмэлийн хэмжээг танаас асуудаг.
       Хүссэн хэмжээгээ оруулаад <keycap>Enter</keycap> товч дарах хэрэгтэй. Уг лавлаж асуусан
       цонх дээр буй анхны тоо бол уг зүсмэл дээр хэрэглэж болох хамгийн их хэмжээг зааж байдаг
         тул уг зүсмэлийг бүхлээр нь хэрэглэнэ гэж бодвол шууд уг тоог өөрчлөлгүй хэрэглэх хэрэгтэй.</para>
       
       <para>Хэрэв та урьдчилан FreeBSD -д зориулан дискээ суллачихсан байвал (магадгүй
 	<application>&partitionmagic;</application> гэх мэтийн програм ашиглан дискээ бэлтгэсэн бол) 
   дараа нь <keycap>C</keycap> товч дарж шинэ зүсмэл үүсгээрэй. Дахин сануулахад, зүсмэл үүсгэх
   үед хуваах зүсмэлийн хэмжээг танаас асуух болно. </para>
 
       <figure id="sysinstall-fdisk2">
 	<title>Fdisk дискийг бүхлээр нь хэрэглэж буй жишээ </title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/fdisk-edit2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Хувааж дуусаад <keycap>Q</keycap> товч дарж гарна. 
       Таны өөрчилсөн өөрчлөлтүүд <application>sysinstall</application> дээр
       хадгалагдах бөгөөд диск уруу одоохондоо бичигдээгүй байгаа.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="bootmgr">
       <title>Boot Manager буюу эхлэн ачаалалт зохицуулагчийг суулгах</title>
 
       <para>Танд одоо эхлэн ачаалалт зохицуулагчийг суулгах эсэхээ сонгох
       боломж гардаг. Хэрэв танд дараах нөхцлүүд биелж байвал
       голдуу FreeBSD boot manager-ийг сонгох нь элбэг:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Танд олон дискнүүд байгаа бөгөөд FreeBSD-г
     эхнийх дээр нь суулгаагүй бол.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Та FreeBSD-г өөр үйлдлийн системтэй хамт нэг диск дээр суулгаад
     компьютер эхлэх үед FreeBSD-г эхлүүлэх үү эсвэл нөгөө үйлдлийн системийг 
     эхлүүлэх үү гэж сонголт хиймээр байгаа бол.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Хэрэв FreeBSD нь уг машин дээр байгаа цорын ганц
       үйлдлийн систем байхаар бол 
 	<guimenuitem>Standard</guimenuitem> -г сонгоход хангалттай.
         Хэрэв та FreeBSD-г эхлүүлж чадах өөр ямар нэгэн програм
         суулгасан бол <guimenuitem>None</guimenuitem> -г сонгоорой.</para>
 
       <para>Сонголтоо хийгээд <keycap>Enter</keycap> товчийг дар.</para>
 
       <figure id="sysinstall-bootmgr">
 	<title>Sysinstall-н эхлэн ачаалалт зохицуулагчийн цэс</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/boot-mgr" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para><keycap>F1</keycap> товч дарвал тусламжийн цэс харуулагдах бөгөөд
       өөр үйлдлийн системтэй хамтарч хэрэглэх үед ямар хүндрэл үүсэж болох талаар
       тайлбарлаж өгдөг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Бусад диск дээр зүсмэл үүсгэх</title>
 
       <para>Хэрэв танд нэгээс илүү олон дискнүүд байгаа бол эхлэн ачаалалтын 
       зохицуулагчийг сонгосны дараа диск сонгох цэсэнд буцаж очдог. Хэрэв та
       FreeBSD-г олон диск хэрэглэж суулгахыг хүсвэл, 
 	<application>FDisk</application> ашиглан цааш нь зүсэж хуваах хэрэгтэй.</para>
 
       <important>
 	<para>Хэрэв та FreeBSD-г эхний дискнээс өөр диск дээр суулгаж байгаа бол
     FreeBSD-н эхлэн ачаалалтыг зохицуулагчийг хоёулан дээр нь суулгах хэрэгтэй.</para>
       </important>
 
       <figure id="sysinstall-fdisk-drive2">
 	<title>Диск сонгох цэснээс гарах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/fdisk-drive2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para><keycap>Tab</keycap> товч хэрэглэн дискнүүд болон &gui.ok;, эсвэл
 	&gui.cancel; зэрэг тушаалууд уруу сэлгэж болно.</para>
 
       <para<keycap>Tab</keycap> товч хэрэглэн
 	&gui.ok;, дээр сонгоод <keycap>Enter</keycap> товч дарж суулгацыг цааш нь
   үргэлжлүүлнэ.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="bsdlabeleditor">
       <title>
 	<application>Disklabel буюу дискэнд нэр өгч</application> хуваалт үүсгэх</title>
       
       <para>Та одоо үүсгэсэн зүсмэл дотроо хуваалт үүсгэх ёстой.
       Хуваалт болгон
 	<literal>a</literal> үсгээр эхлээд <literal>h</literal> хүртэл нэр авдаг бөгөөд
   <literal>b</literal>, <literal>c</literal> болон 
 	<literal>d</literal> гэсэн нэрнүүд нь тусгай зөвшлийн дагуу өөр 
   зориулалтаар хэрэглэгддэг тул
   та үүнийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Хэрэв олон диск дээр хуваалт үүсгэж байгаа бол
       зарим програмууд нь зорилгоосоо хамаараад онцгой
       хуваалтын загвар хэрэглэдэг.  Гэхдээ та одоогоор
       FreeBSD-г анх удаагаа суулгаж байгаа диск дээр
       хэрхэн хуваалт үүсгэх тухай нэг их бодох шаардлага байхгүй. 
       Хамгийн чухал нь FreeBSD-г суулгаад хэрхэн хэрэглэдэг талаар сурах 
       явдал юм. Та үйлдлийн системд нэлээн гаршиж сайжирсан үедээ
       FreeBSD-г дахин шинээр хэдийд ч суулгаж болно.</para>
 
       <para>Энд үзүүлж буй хуваалтын загвар нь дөрвөн хуваалттай байна. Нэг нь swap хэмжээнд,
       бусад гурав нь файлын системд зориулагдсан байна.</para>
 
       <table frame="none" pgwide="1">
 	<title>Эхний дискний хуваалт</title>
 
 	<tgroup cols="4">
           <colspec colwidth="1*">
           <colspec colwidth="1*">
           <colspec colwidth="1*">
           <colspec colwidth="4*">
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Хуваалт</entry>
 	      
 	      <entry>Файл систем</entry>
 
 	      <entry>Хэмжээ</entry>
 
 	      <entry>Тодорхойлолт</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><literal>a</literal></entry>
 
 	      <entry><filename>/</filename></entry>
 
 	      <entry>128&nbsp;MБ</entry>
 
 	      <entry>Энэ бол root буюу эх файл систем юм.  Бусад бүх файл системүүд
         ямар нэгэн аргаар энд танигдаж хэрэглэгддэг.  128&nbsp;MБ хэмжээ
         бол тухайн зорилгодоо таарсан хэмжээ. Та энд тийм их өгөгдөл хадгалахгүй 
         бөгөөд ердийн FreeBSD-н суулгац нь энд 40&nbsp;MБ-г хэрэглэдэг.
         <filename>/</filename> дээр үлдсэн зай нь дараа нь хэрэглэгдэх зорилгоор юм уу эсвэл түр
         зуурын өгөгдөл зэрэгт зориулагддаг.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literal>b</literal></entry>
 
 	      <entry>N/A</entry>
 
 	      <entry>2-3 x RAM</entry>
 
 	      <entry><para>Системийн swap зай нь <literal>b</literal> хуваагдал дээр
         байрладаг. swap-д зориулж хэмжээгээ тохируулах нь
         бас чухал. Хамгийн сайн хэрэглэгддэг арга бол, байгаа санах ойныхоо (RAM)
         хэмжээнээс хоёр юм уу гурав дахин их хэмжээтэй байхад болно.
 		  Хэрэв танд 32&nbsp;MБ хэмжээтэй RAM санах ой байгаа бол ядаж 64&nbsp;MБ
       хэмжээтэй swap бэлдэх хэрэгтэй.</para><para>
 
 		  Хэрэв та нэгээс их дисктэй бол диск болгонд зориулж swap
       зай үүсгэж болно. Ингэвэл, FreeBSD нь диск болгонд буй 
 		  swap зайг хэрэглэснээр илүү үр дүнтэй ажилладаг.  Энэ тохиолдолд
 		  хэрэглэх нийт swap-нхаа хэмжээг 
 		  (жишээ нь, 128&nbsp;MБ) байгаа дискнийхээ тоонд хувааж
 		  (жишээ нь хоёр дисктэй гэж үзье) гарсан хэмжээг дискэн дээр swap-д 
       зориулж бэлдэх хэрэгтэй бөгөөд жишээний дагуу бол 64&nbsp;MБ диск болгонд
       ногдож байна.</para></entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literal>e</literal></entry>
 
 	      <entry><filename>/var</filename></entry>
 
 	      <entry>256&nbsp;MБ</entry>
 
 	      <entry><filename>/var</filename> санд байнга өөрчлөгдөж байдаг файлууд байрладаг;
 		бүртгэл файл, мөн бусад удирдах болон хянах файлууд энэ төрлийн файлд ордог.  Эдгээр 
     файлын ихэнх нь FreeBSD дээр ажилладаг програмуудаар өдрийн турш уншигдаж бас
     бичигдэж байдаг.  Иймэрхүү файлуудыг нэг дор байрлуулснаар
 		FreeBSD нь өөр файл систем уруу хандаж цаг заралгүй идэвхитэй ажиллаж чаддаг.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literal>f</literal></entry>
 
 	      <entry><filename>/usr</filename></entry>
 
 	      <entry>Дискний үлдсэн хэсэг</entry>
 
 	      <entry>Бараг бусад бүх файлууд нь 
 		<filename>/usr</filename> санд болон түүн дотор буй дэд сангуудад байрладаг.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </table>
       
       <para>Хэрэв та FreeBSD-г олон дискнүүд дээр дамнан суулгаж байгаа бол
       бусад дискнүүд дээр үүсгэсэн зүсмэл дотроо хуваалт үүсгэх хэрэгтэй.
       Хамгийн амархан арга нь диск болгонд хоёр хуваагдал үүсгээд нэгийг нь
       swap зай болгоод нөгөөх нь ямар нэгэн файл систем болгох арга байдаг.</para>
 
       <table frame="none" pgwide="1">
 	<title>Бусад дискэн дээрх дискний хуваалт</title>
 
 	<tgroup cols="4">
           <colspec colwidth="1*">
           <colspec colwidth="1*">
           <colspec colwidth="2*">
           <colspec colwidth="3*">
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Хуваалт</entry>
 	      
 	      <entry>Файл систем</entry>
 
 	      <entry>Хэмжээ</entry>
 
 	      <entry>Тодорхойлолт</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><literal>b</literal></entry>
 
 	      <entry>N/A</entry>
 
 	      <entry>Тодорхойлолтоос уншина уу</entry>
 
 	      <entry>Өмнө дурьдсанчлан, swap хэмжээг диск болгон дээр
         үүсгэж болдог. Хэдийгээр <literal>a</literal> хуваалт
         сул байсан ч гэсэн зарчмын дагуу swap зай нь 
 		<literal>b</literal> хуваалт дээр байрладаг.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literal>e</literal></entry>
 
 	      <entry>/disk<replaceable>n</replaceable></entry>
 
 	      <entry>Дискний үлдсэн хэмжээ</entry>
 
 	      <entry>Дискний үлдсэн хэмжээ нь нэг бүхэл хуваалт болдог.
 		Энэ нь <literal>e</literal> хуваалт дээр биш харин <literal>a</literal> 
           хуваалт дээр байрлаж болох байсан ч зарчмын дагуу <literal>a</literal>
           хуваагдал дээр root буюу эх файл систем (<filename>/</filename>) суугддаг.  
           Та энэ зарчмыг дагахгүй байж болох боловч 
 		<application>sysinstall</application> харин дагадаг: Энэ зарчмыг дагаснаар
     суулгацыг цэвэрхэн болгодог.  Та энэ файл системийг хаана ч холбож болох бөгөөд
     энэ жишээн дээр бол уг файл системийг 
 		<filename>/disk<replaceable>n</replaceable></filename> гэсэн сан дотор 
     холбосон байна. <replaceable>n</replaceable> үсэг нь дискний 
     дугааруудыг илэрхийлж байна. Гэхдээ та хүсвэл өөр газар холбож болно.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </table>
 
       <para>Хуваагдлынхаа загвараа ингэж хийж дуусаад 
 	<application>sysinstall</application>-г ашиглаж үүсгэх хэрэгтэй.  Үүсгэх үед дараах мэдэгдлийг
   танд харуулдаг:</para>
 
       <screen>                                 Message
  Now, you need to create BSD partitions inside of the fdisk
  partition(s) just created. If you have a reasonable amount of disk
  space (200MB or more) and don't have any special requirements, simply
  use the (A)uto command to allocate space automatically. If you have
  more specific needs or just don't care for the layout chosen by
  (A)uto, press F1 for more information on manual layout.  
 
                                 [  OK  ]
                           [ Press enter or space ]</screen>
 <para>Үүний хөрвүүлбэл:</para>
       <screen>                                 Мэдэгдэл
  Та одоо, fdisk ашиглан бий болгосон хуваалтаар  BSD хуваалт үүсгэх хэрэгтэй. 
  Хэрэв танд тодорхой хэмжээний дискний зай (200MБ эсвэл түүнээс дээш) байгаа
  бөгөөд ямар нэгэн онцгой шаардлага тавигдаагүй бол (A)uto тушаалыг ашиглан
  дискний зайг автоматаар тохируулж болно. Хэрэв танд онцгой шаардлага бий юм уу
  эсвэл (A)uto тушаалаар үүсгэх байрлуулалт тийм чухал биш бол
  F1 товч дарж гарын авлага дээрх нэмэлт мэдээллийг харж болно
 
                                 [  OK  ]
                           [ enter товч эсвэл зай авагч товч дарна уу]</screen>
       <para><keycap>Enter</keycap> товч дарж FreeBSD-н диск хуваалтыг үүсгэж бичдэг
       <application>Disklabel</application> нэртэй програм харуулагдана.</para>
 
       <para><xref linkend="sysinstall-label"> дээр <application>Disklabel</application>
       -г анх эхлүүлэх үеийг харуулсан. Дэлгэц гурван хэсэгт хуваагдсан байгаа.</para>
 
       <para>Эхний хэдэн мөрөнд, таны ажиллаж байгаа дискний нэрийг харуулсан бөгөөд
       мөн хуваагдал агуулсан зүсмэлийг (энд <application>Disklabel</application> зүсмэл
       гэж нэрлэлгүй харин <literal>Partition name буюу хуваалтын нэр</literal> гэж
       нэрлэсэн байна) харуулсан байна.
 	Энэ хэсэгт мөн зүсмэлд буй сул хэсгийн хэмжээг харуулдаг бөгөөд уг зураг дээр бол
   уг хэмжээ нь одоогоор ямар ч хуваалтад хэрэглэгдээгүй байна.</para>
 
       <para>Дэлгэцийн дунд хэсэг үүсгэгдсэн хуваалтуудыг харуулдаг бөгөөд үүнд,
       хуваалтын агуулж байгаа файл системийн нэр, түүний хэмжээ, мөн файл системд
       хамаатай нэмэлт сонголтуудыг харуулдаг.</para>
 
       <para>Дэлгэцийн доод гурав дахь хэсэгт <application>Disklabel</application>
       дээр хэрэглэж болох гарын товчлууруудыг харуулдаг юм.</para>
 
       <figure id="sysinstall-label">
 	<title>Sysinstall-н Disklabel буюу дискэнд нэр өгөн засварлагч</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/disklabel-ed1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para><application>Disklabel</application> нь мөн автоматаар
       хуваалтуудыг үүсгээд анхдагч хэмжээг нь үүсгэж чаддаг. 
       Үүнийг туршихын тулд <keycap>A</keycap> товчийг дарж үзээрэй.  
       Тэгвэл танд <xref linkend="sysinstall-label2">-тай төстэй зураг
       харуулагдана. Таны хэрэглэж байгаа дискнээс хамаараад
       анхны зааж өгсөн хэмжээ нь өөр байж болох юм. Хэрэв та анхны
       хэмжээг нь хүлээн зөвшөөрч л байвал энэ тийм чухал биш.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Анхдагч хуваалтад <filename>/tmp</filename> санг <filename>/</filename>
     хуваалтаас тусад нь өөр хуваалтад үүсгэдэг бөгөөд ингэснээр
     <filename>/</filename> хуваалтыг түр зуурын файлуудаар түргэн
     дүүргэхээс сэргийлж өгдөг.</para>
 	</note>
 
       <figure id="sysinstall-label2">
 	<title>Sysinstall-н Disklabel хэрэгслийн автомат тохируулалт</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/disklabel-auto" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Хэрэв та энэ автомат анхдагч хуваалтыг хүсэлгүй, өөрийнхөөрөө
       хуваахыг хүсвэл, сумтай товч хэрэглэж сонгоод <keycap>D</keycap> 
         товч дарж устгаарай. Уг товчийг дахин дахин дарж бүх санал болгосон
         хуваалтыг устгана.</para>
 
       <para>Эхний хуваалтыг үүсгэхийн тулд (<literal>a</literal> үсэг нь 
 	<filename>/</filename> &mdash; root буюу эх файлын систем болдог), 
   дэлгэцийн дээд хэсэгт буй зүсмэлийг сонгож байгаад <keycap>C</keycap> 
         товч дарах хэрэгтэй. Лавлаж асуух цонх гарч ирэх бөгөөд уг цонхонд
         шинэ үүсгэх хуваалтын хэмжээг (<xref linkend="sysinstall-label-add"> дээр
         харуулсан шиг) шаарддаг. Та хэрэв хүсвэл, уг талбарт хуваалтын хэмжээг дискний
 	блок хэмжээг, эсвэл тоо оруулаад ард нь <literal>M</literal> үсэг тавьж мегабайтаар, 
           <literal>G</literal> үсэг тавьж гигабайтаар, эсвэл 
           <literal>C</literal> үсэг тавьж цилиндрийн тоогоор илэрхийлж өгч болдог.</para>
 
       <note><para>FreeBSD&nbsp;5.X хувилбараас эхлээд <acronym>UFS2</acronym>-г
       хэрэглэж сонгоод (&os;&nbsp;5.1 дээр бол анхнаасаа сонгогдсон байдаг бөгөөд
       түүнээс дээш хувилбар дээр бас адил) <literal>Custom Newfs буюу дурын шинэ файл систем</literal>
         
 	(<keycap>Z</keycap> товч) сонголтыг ашиглан дискний нэрүүдийг 
 	<literal>Auto Defaults</literal> сонголтоор үүсгээд <literal>Custom Newfs</literal> сонголт ашиглан
   эсвэл <option>-O 2</option> сонголт ашиглаж үүсгэж болдог.
 	Програмын аргаар шинэчлэх буюу <option>-U</option> гэсэн сонголтыг 
   <literal>Custom Newfs</literal> сонголтоор өөрчлөх үедээ нэмэх ёстойг мартаж болохгүй!</para></note>
 
       <figure id="sysinstall-label-add">
 	<title>Root буюу эх хуваалт дээрх сул зай</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/disklabel-root1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Анхны харуулж байгаа хэмжээ нь зүсмэл дээр үлдсэн хэмжээг
       зааж харуулдаг. Хэрэв та өмнө харуулсан хуваалтын хэмжээг
       харж байгаа бол 
 	<keycap>Backspace</keycap> товч дарж устгаад <xref linkend="sysinstall-label-add2"> дээр
   харуулсан шиг <userinput>128M</userinput> гэж оруулаад дараа нь 
 	&gui.ok; дээр дарах хэрэгтэй.</para>
       
       <figure id="sysinstall-label-add2">
 	<title>Root partition буюу эх хуваалтын хэмжээ</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/disklabel-root2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Хуваалтад зориулсан хэмжээг зааж өгсний дараа
       танаас уг хуваалт дээр файл систем байрлуулах уу эсвэл 
       swap зай байрлуулах уу гэж асуудаг.  Уг асуух цонхыг
 	 <xref linkend="sysinstall-label-type"> дээр харуулав. Эхний
    хуваалт заавал файл систем байх ёстой учир энэ удаад
 	<guimenuitem>FS</guimenuitem> гэсэн сонголтыг сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дээр дарах хэрэгтэй.</para>
 
       <figure id="sysinstall-label-type">
 	<title>Root Partition буюу эх хуваалтын төрлийг сонгох</title>
 	
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/disklabel-fs" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
       
       <para>Сүүлд нь, та файл систем үүсгэж байгаа болохоор
       хаана таниулж холбохыг <application>Disklabel</application> дээр
       зааж өгөх хэрэгтэй. Уг заалтыг оруулдаг цонхыг
 	<xref linkend="sysinstall-label-mount"> дээр харуулав.  root буюу
   эх файл системийн холбох цэг бол <filename>/</filename> болохоор
   та <userinput>/</userinput> гэж бичээд <keycap>Enter</keycap> дараарай.</para>
 
       <figure id="sysinstall-label-mount">
 	<title> Root-г холбох цэг</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/disklabel-root3" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Дэлгэцэн дээр үүсгэсэн хуваалтуудыг шинэчилж
       харуулах болно. Та өмнө хийсэн үйлдлээ бусад хуваалт дээр
       хийх хэрэгтэй.  Хэрэв та swap хуваалт үүсгэх болонгуут 
       swap хуваалтыг холбох шаардлага байдаггүй учир
       танаас файл системийн холбох цэг гэж асуухгүй. 
 	  Сүүлийн хуваалт
 	<filename>/usr</filename>-г үүсгэх үед санал болгосон
   хэмжээг өөрчлөлгүй тэр чигээр нь авч хэрэглэснээр зүсмэлийн
   үлдсэн бүх хэмжээг ашиглаж дуусах нь тэр билээ.</para>
 
       <para>Таны FreeBSD DiskLabel дээрх сүүлчийн харуулалт нь
       <xref linkend="sysinstall-label4"> зурагтай 
       төстэй байх болов уу. Гэхдээ таны сонгосон хэмжээнээс
       мэдээж өөр байж болно. <keycap>Q</keycap> товч дарж
       уг хэсгийг дуусгана.</para>
 
       <figure id="sysinstall-label4">
 	<title>Sysinstall Disklabel засварлагч</title>
 	
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/disklabel-ed2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-choosing">
     <title>Юу суулгахаа сонгох</title>
 
     <sect2 id="distset">
       <title>Суулгах түгээлтийн төрлөө сонгох</title>
 
       <para>Ямар түгээлтийн төрөл суулгах нь системийг ямар зорилгоор хэрэглэх
       болон дискэнд байгаа сул зайнаас маш их хамаарна.  
       Суулгацад зориулж урьдчилан бэлдсэн суулгах хэмжээ нь
       суулгаж болох хамгийн бага хэмжээнээс эхлүүлээд бүгдийг суулгах
       хүртэл боломж өгнө.  &unix; ба/эсвэл FreeBSD системийг шинээр сурч 
       байгаа хүмүүст эдгээр сонголтоос нэгийг нь сонгох хэрэгтэй байх.
       Урьдчилан бэлдсэн түгээлтийн төрлийг өөрчилж суулгах нь дадлагажсан туршлагатай 
       хэрэглэгчдэд илүүтэй зориулагдсан байдаг.</para>
 
       <para><keycap>F1</keycap> товчийг түгээлтийн төрөл бүр дээр дарж
       юу агуулсан болохыг нь харж болно. Тусламж файлыг харсны дараа
       <keycap>Enter</keycap> товч дээр дарвал Select Distributions буюу
       түгээлтийн төрөл сонгох цэсэнд буцаж очдог.</para>
 
       <para>Хэрэв та график горимд ажиллана гэж бодож байвал
 	<literal>X</literal> ээр эхэлсэн түгээлтийн төрлүүдээс сонгох хэрэгтэй.
   X серверийн тохиргоо болон анхдагч график горимын орчны сонголт нь 
   &os;-г суулгасны дараа хийгдэх ёстой. Х сервертэй хамаатай нэмэлт
   мэдээллийг <xref linkend="x11"> хэсгээс уншаарай.</para>
 
       <para><application>&xorg;</application> нь анхдагчаар суугддаг X11-ийн
 	хувилбар юм.</para>
 
       <para>Хэрэв та цаашдаа өөртөө тохируулсан цөм эмхэтгэж бэлдэнэ
       гэж бодож байгаа бол source code буюу эх бичлэг агуулсан сонголтыг
       сонгох хэрэгтэй.  Яагаад өөрчилж тохируулсан цөм хэрэгтэй тухай
       нэмэлт мэдээллийг <xref linkend="kernelconfig"> хэсгээс харна уу.</para>
 
       <para>Мэдээж, элдэв ид шидтэй, уян хатан систем бол 
       юм болгоныг л агуулдаг. Хэрэв хангалттай дискний
       хэмжээ танд байгаа бол <xref linkend="distribution-set1">
         зурагт харуулсны дагуу <guimenuitem>All</guimenuitem> гэдгийг
         сонгоод <keycap>Enter</keycap> товч дарах хэрэгтэй. Хэрэв танд
         дискний сул зай тийм чухал бол өөртөө тохирсон түгээлтийн төрлийг нь сонгоорой.
 	Суулгацын дараа бусад түгээлтийн төрлөөс нэмж болох учраас та төгс сонголт байхгүй байна гэж бүү цухалдаарай.</para>
 
       <figure id="distribution-set1">
 	<title>Суулгах түгээлтийн төрлөөс сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/dist-set" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
     </sect2>
 
     <sect2 id="portscol">
       <title>Портын цуглуулгыг суулгах</title>
 
       <para>Хүссэн түгээлтийн төрлөө сонгосны дараа FreeBSD-н портын цуглуулгыг
       суулгах боломж гардаг. Портын цуглуулга гэдэг нь програм суулгах
       амарчилсан арга юм. Портын цуглуулга нь шаардлагатай програмын эх
       бичлэгийг агуулдаггүй, харин гуравдагч хөгжүүлэгчдийн бүтээсэн
       програмыг татаж аваад хөрвүүлж суулгах автоматжуулсан үйлдлүүд
       байдаг. <xref linkend="ports"> дээр портын цуглуулгыг хэрэглэх 
       талаар дурьдсан буй.</para>
 
       <para>Порт суулгах програм нь таны дискний зай хангалттай эсэхийг шалгадаггүй.
       Тийм болохоор дискэнд тань хангалттай зай байгаа тохиолдолд энэ сонголтыг хийх
       хэрэгтэй.  FreeBSD &rel.current; хувилбарын байдлаар бол портын цуглуулга
       нь ойролцоогоор &ports.size; хэмжээг дискэн дээр эзэлдэг. FreeBSD-н хувилбар шинэчлэх
         тутамд энэ хэмжээ ихсэнэ гэж тооцох хэрэгтэй.</para>
 
 <screen>                         User Confirmation Requested
  Would you like to install the FreeBSD ports collection? 
 
  This will give you ready access to over &os.numports; ported software packages,
  at a cost of around &ports.size; of disk space when "clean" and possibly much
  more than that if a lot of the distribution tarballs are loaded
  (unless you have the extra CDs from a FreeBSD CD/DVD distribution
  available and can mount it on /cdrom, in which case this is far less
  of a problem). 
 
  The Ports Collection is a very valuable resource and well worth having
  on your /usr partition, so it is advisable to say Yes to this option. 
 
  For more information on the Ports Collection &amp; the latest ports,
  visit: 
      http://www.FreeBSD.org/ports  
 
                               [ Yes ]     No</screen>
 
       <para>Портын цуглуулга суулгана гэвэл &gui.yes; гэдгийг сонгоно, хэрэв
       суулгахгүй гэвэл &gui.no; гэдгийг сонгоод <keycap>Enter</keycap> 
         товч дээр дарж цааш нь үргэлжлүүлнэ. Choose Distributions буюу
         суулгах түгээлтийн төрөл сонгох цэс дахин гарч ирэх болно.</para>
 
       <figure id="distribution-set2">
 	<title>Сонгосон суулгах түгээлтийн төрлөө лавлах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/dist-set2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Хэрэв сонгосон түгээлтийн төрөлдөө та сэтгэл хангалуун байгаа бол
       сумтай товч ашиглан <guimenuitem>Exit</guimenuitem> цэсийг сонгоод
       дараа нь &gui.ok; сонголт идэвхитэй байх үед <keycap>Enter</keycap> 
         дээр дарж цааш нь үргэлжлүүлнэ.</para>
 
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-media">
     <title>Суулгацын төхөөрөмжөө сонгох</title>
 
     <para>Хэрэв CDROM эсвэл DVD-нээс суулгахаар бол сумтай товчийг ашиглан  
       <guimenuitem>Install from a FreeBSD CD/DVD буюу FreeBSD-г CD/DVD-нээс
 	  суулга</guimenuitem> гэдгийг сонгоно. Дараа нь &gui.ok; товчийг сонгосны 
 	  дараа <keycap>Enter</keycap> товч дарж суулгацыг үргэлжлүүлнэ.</para>
     
     <para>Суулгацын бусад төрлийг сонгохоор бол тухайн тохирсон сонголтыг сонгож
 	харгалзах зааврыг нь дагах хэрэгтэй.</para>
 
     <para><keycap>F1</keycap> товч дарж суулгацын төхөөрөмжийн тухай
 	тусламжийг үзэж болно.  <keycap>Enter</keycap> товч дарж тусламжаас гаран
 	суулгацын төхөөрөмж сонгох цэс рүү буцна.</para>
 
     <figure id="choose-media">
       <title>Суулгацын төхөөрөмж сонгох</title>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="install/media" format="PNG">
 	</imageobject>
       </mediaobject>
     </figure>
 
     <note>
       <title>FTP суулгацын горим</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>суулгац</primary>
 	<secondary>сүлжээ</secondary>
 	<tertiary>FTP</tertiary>
       </indexterm>
       
       <para>Таны сонгож болох гурван төрлийн FTP суулгацын горим бол:
 	active FTP буюу идэвхитэй FTP, passive FTP буюу идэвхгүй FTP, эсвэл HTTP 
 	proxy буюу HTTP прокси.</para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>FTP Active (идэвхитэй): <guimenuitem>Install from an FTP
 	      server (FTP серверээс суулгах)</guimenuitem></term>
 	  
 	  <listitem>
 	    <para>Энэ сонголт нь бүх FTP дамжуулалтыг <quote>Active буюу идэвхитэй</quote>
 		горим ашиглаж гүйцэтгэдэг. Энэ холболт нь галт ханаар дамжиж ажиллахгүй бөгөөд 
 		харин идэвхгүй горимыг дэмждэг хуучин FTP серверүүдтэй ихэвчлэн ажилладаг.
 		Хэрэв таны холболт идэвхгүй горимд (анхдагч горим) гацаж байвал 
 		идэвхитэй болгоод үзэх хэрэгтэй!</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 	
 	<varlistentry>
 	  <term>FTP Passive (идэвхгүй): <guimenuitem>Install from an FTP server through a
 	      firewall (галт ханаар дамжиж FTP серверээс суулгах)</guimenuitem></term>
 	  
 	  <listitem>
 	    <indexterm>
 	      <primary>FTP</primary>
 	      <secondary>идэвхгүй горим</secondary>
 	    </indexterm>
 
 	    <para>Энэ сонголт нь <application>sysinstall</application>-г бүх FTP
 		үйлдлийг <quote>Passive буюу идэвхгүй</quote> горимд ажиллана гэж 
 		тохируулдаг. Энэ нь дурын TCP порт дээр ирж байгаа холболтыг
 		зөвшөөрдөггүй галт ханаар дамжиж ажиллах боломж өгдөг.
 	    </para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 	
 	<varlistentry>
 	  <term>FTP via a HTTP proxy (HTTP проксигоор дамжиж): <guimenuitem>Install from an FTP server
 	      through a http proxy (HTTP проксигоор дамжин FTP серверээс суулгах)</guimenuitem></term>
 	    
 	  <listitem>
 	    <indexterm>
 	      <primary>FTP</primary>
 	      <secondary>HTTP проксигоор дамжин</secondary>
 	    </indexterm>
 	    
 	    <para>Энэ сонголт нь <application>sysinstall</application>-г
 		  HTTP протокол ашиглан (вэб хөтлөгч шиг) прокситой холбогдож
 		  бүх FTP үйлдлийг гүйцэтгэхээр тохируулж өгдөг. Прокси нь ирсэн
 		  хүсэлтийг хөрвүүлээд цааш нь  FTP сервер уруу дамжуулдаг.
 	      Ингэснээр хэрэглэгчид бүх FTP холболтыг хориод HTTP холболтыг
 		  зөвшөөрсөн галт ханын дундуур дамжих боломж олгодог.
 	      Энэ тохиолдолд та FTP серверийг зааж өгөхөөс гадна мөн проксигийн
 		  нэрийг зааж өгдөг.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
       
       <para>Прокси FTP серверийн тохируулгад жинхэнэ холбогдох серверийнхээ
 	  нэрийг хэрэглэгчийн нэрийн хэсэг мэт	<quote>@</quote> тэмдгийн араас
 	  оруулж өгөх хэрэгтэй. Ингэснээр прокси серверийг жинхэнэ сервер мэт
 	  <quote>хуурч</quote> ажиллуулдаг. Жишээ нь та  
 	  <hostid role="fqdn">ftp.FreeBSD.org</hostid> гэсэн серверээс суулгах
 	  хэрэгтэй бөгөөд 1234 порт дээр буй <hostid role="fqdn">foo.example.com</hostid> гэсэн
 	  FTP проксигоор дамжих ёстой байсан гэж авч үзье.</para>
       
       <para>Энэ тохиолдолд та сонгох цэс рүү очоод, FTP хэрэглэгчийн нэрийг
 	<literal>ftp@ftp.FreeBSD.org</literal> гэж оруулаад нууц үгэнд нь 
 	захианыхаа хаягийг бичих хэрэгтэй. Суулгацын төхөөрөмжөө FTP (эсвэл
 	прокси нь дэмждэг бол идэвхгүй FTP) гэж сонгоод URL хаягийг 
 	<literal>ftp://foo.example.com:1234/pub/FreeBSD</literal> гэж оруулна.</para>
 
       <para><hostid role="fqdn">ftp.FreeBSD.org</hostid>-д буй 
 	  <filename>/pub/FreeBSD</filename> хаяг нь 
 	<hostid role="fqdn">foo.example.com</hostid> гэсэн нэрээр дамжигдах бөгөөд
 	та суулгацыг <emphasis>энэ</emphasis> машинаас (уг машин таны файлуудыг
 	<hostid role="fqdn">ftp.FreeBSD.org</hostid> хаягнаас танд зуучилж өгнө)
 	татаж авч өгдөг.</para>
     </note>
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-final-warning">
     <title>Суулгацыг баталж гүйцээх</title>
 
     <para>Хэрэв хүсвэл, одоо суулгацыг гүйцэтгэж болно. Энэ нь мөн хатуу дискэнд
 	өөрчлөлт оруулахаас сэргийлж цуцалж болох сүүлийн боломж юм.</para>
 
     <screen>                       User Confirmation Requested
  Last Chance! Are you SURE you want to continue the installation? 
 
  If you're running this on a disk with data you wish to save then WE
  STRONGLY ENCOURAGE YOU TO MAKE PROPER BACKUPS before proceeding! 
 
  We can take no responsibility for lost disk contents!  
 
                              [ Yes ]    No</screen>
 
     <para>&gui.yes; товчийг сонгоод  
       <keycap>Enter</keycap> товч дарж суулгацыг гүйцэтгэнэ.</para>
 
     <para>Сонгосон түгээлт, суулгацын төхөөрөмж, компьютерийн хурд зэргээс
 	  хамаараад суулгах хугацаа нь янз бүр.
       Суулгацын үед явцын төлөв байдлыг илэрхийлсэн хэд хэдэн бичиглэл харуулагддаг.</para>
     
     <para>Дараах бичиглэл харуулагдсан үед суулгац гүйцсэн байдаг:</para>
 
     <screen>                               Message 
 
 Congratulations! You now have FreeBSD installed on your system. 
 
 We will now move on to the final configuration questions. 
 For any option you do not wish to configure, simply select No. 
 
 If you wish to re-enter this utility after the system is up, you may
 do so by typing: /usr/sbin/sysinstall.
 
                                  [ OK ] 
 
                       [  Press enter or space  ]</screen>
 
     <para><keycap>Enter</keycap> товч дээр дарж суулгацын дараах тохируулгыг
 	хийх шатанд ордог.</para>
 
     <para>&gui.no; товчийг сонгоод <keycap>Enter</keycap> товч дарвал
 		суулгац цуцлагдах бөгөөд системд ямар ч өөрчлөлт хийгдэхгүй. Тэгээд
 		дараах мэдээллийг харуулдаг:</para>
 
     <screen>                                Message
 Installation complete with some errors.  You may wish to scroll
 through the debugging messages on VTY1 with the scroll-lock feature. 
 You can also choose "No" at the next prompt and go back into the
 installation menus to retry whichever operations have failed. 
 
                                  [ OK ]</screen>
 
     <para>Юу ч суулгаагүй тохиолдолд энэ мэдээлэл харуулагддаг.
       <keycap>Enter</keycap> товч дарж суулгацаас гарч болох
 	  Суулгацын үндсэн цэсэнд буцаж очдог.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-post">
     <title>Суулгацын дараах тохиргоо</title>
 
     <para>Амжилттай суулгацын дараа маш олон тохируулгын хэсэг эхэлдэг. 
 	  Уг тохируулгыг, шинээр FreeBSD-г ачаалахын өмнө хийж болох бөгөөд
 	  эсвэл суулгацын дараа <command>sysinstall</command> (5.2 хувилбараас хуучин 
 	&os; хувилбаруудад <command>/stand/sysinstall</command>)-г 
 	ажиллуулан <guimenuitem>Configure</guimenuitem>-г сонгож тохиргоог дахин хийж болдог.</para>
 
     <sect2 id="inst-network-dev">
       <title>Сүлжээний тохиргоо</title>
 
       <para>Хэрэв та өмнө нь  FTP суулгац хийхдээ РРР тохируулга хийчихсэн бол, энэ дэлгэц танд харуулагдахгүй бөгөөд хэрэв дахин тохируулах шаардлагатай бол өмнө бичсэний дагуу үйлдэх боломж буй.  </para>
 
       <para>Дотоод сүлжээний тухай нарийвчилсан мэдээлэл мөн FreeBSD-г сүлжээний  
 	gateway/router буюу хаалга/дамжуулагч (гарц/чиглүүлэгч) хэрхэн болгох талаар 
 	<link linkend="advanced-networking">Нэмэлт сүлжээ</link> хэсгээс харна уу.
 	</para>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested 
    Would you like to configure any Ethernet or SLIP/PPP network devices?
 
                              [ Yes ]   No</screen>
 
       <para>Сүлжээний төхөөрөмжийг тохируулахыг хүсвэл 	&gui.yes; гэж сонгоод <keycap>Enter</keycap> товч дээр дарах хэрэгтэй.
       Үгүй бол  &gui.no; гэдгийг сонгоод цааш нь үргэлжлүүлээрэй.</para>
 
       <figure id="ed-config1">
 	<title>Сүлжээний төхөөрөмж сонгох нь </title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/ed0-conf" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Тохируулах төхөөрөмжөө сумтай товч хэрэглэж сонгоод 	<keycap>Enter</keycap> товч дээр дарна.</para>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested 
        Do you want to try IPv6 configuration of the interface?
 
                               Yes   [ No ]</screen>
 
       <para>Энэ жишээ болгож авсан хувийн локал сүлжээнд одоо сонгосон байгаа интернэт төрлийн протокол нь (<acronym>IPv4</acronym>) бүрэн хангалттай болохоор &gui.no; гэж сонгогдоод <keycap>Enter</keycap> товч дарагдсан байна.</para>
 
       <para>Хэрэв та өмнө нь байсан <acronym>IPv6</acronym> сүлжээгээр  <acronym>RA</acronym> сервер уруу холбогдсон байгаа бол &gui.yes; гэж сонгоод  <keycap>Enter</keycap> дарах хэрэгтэй. Ингэсний дараа хэсэг хугацааны турш RA серверийг хайдаг. </para>
 
       <screen>                             User Confirmation Requested 
         Do you want to try DHCP configuration of the interface?
 
                               Yes   [ No ]</screen>
 
       <para>Хэрэв DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol буюу Динамикаар компьютерийг тохируулах протокол) шаардлагагүй бол &gui.no; гэж сонгоод <keycap>Enter</keycap> дээр дарах хэрэгтэй.</para>
 
       <para>&gui.yes; гэж сонгосноор <application>dhclient</application> хэрэгслийг ажиллуулдаг бөгөөд хэрэв энэ нь амжилттай болвол сүлжээний тохиргоо автоматаар хийгдсэн байдаг. Нэмэлт мэдээлэл авахыг хүсвэл 
 	<xref linkend="network-dhcp"> хэсгээс харна уу.</para>
 
       <para>Дараах сүлжээг тохируулах цонхонд, уг системийг дотоод сүлжээний gateway буюу хаалга болгон тохируулж байгааг харуулж байна.
 	</para>
 
       <figure id="ed-config2">
 	<title>ed0-д сүлжээний тохиргоог хийх нь</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/ed0-conf2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para> <keycap>Tab</keycap> товч хэрэглэн тохиргооны талбаруудад сэлгэж шаардлагатай тохируулгыг нь оруулаарай:</para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>Host буюу уг компьютерийн нэр</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Уг компьютерийн бүрэн нэр. Жишээ нь энэ тохиолдолд <hostid role="fqdn">k6-2.example.com</hostid>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Domain буюу домэйн</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Таны компьютерийн ашиглаж буй домэйн нэр. Энэ тохиолдолд <hostid role="domainname">example.com</hostid> болж байна.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>IPv4 Gateway буюу хаалга</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Дотоод биш компьютер уруу өгөгдөл цааш дамжуулан илгээгч компьютерийн IP хаяг.  Хэрэв таны тохируулж байгаа машин тань сүлжээндээ ийм дамжуулагчийн үүрэг гүйцэтгэгч биш, харин тийм дамжуулагчийг ашигладаг бол, энэ талбарт бөглөөрэй. Хэрэв таны машин интернэт уруу оруулдаг gateway буюу хаалганы үүрэг гүйцэтгэдэг бол, энэ талбарыг <emphasis>хоосон орхих ёстой </emphasis>. IPv4 Gateway буюу хаалга нь анхдагч хаалга юм уу эсвэл анхдагч route буюу зам заагч гэж нэрлэгддэг.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Name server буюу Нэрийн сервер</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Дотоод DNS серверийн  IP хаяг. Хэрэв дотоод хувийн сүлжээнд DNS сервер гэж байхгүй бол интернэтээр хангагч байгууллагын DNS серверийн хаягийг оруулж өгдөг. 
 	      (энэ жишээнд <hostid role="ipaddr">208.163.10.2</hostid>).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>IPv4 хаяг</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Энэ сүлжээний төхөөрөмжид өгөгдсөн  IP хаяг нь 
 	      <hostid role="ipaddr">192.168.0.1</hostid> гэж тохируулагдаж байна</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Netmask буюу сүлжээний ангилагч</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Энэ дотоод сүлжээний хаягийн хувьд ашиглагдах хаягийн блок нь 
 	<hostid role="netmask">255.255.255.0</hostid> бүхий сүлжээний ангилагчтай  
 	      байх бөгөөд ингэснээр хаяглалт нь <hostid role="ipaddr">192.168.0.0</hostid> -
 	      <hostid role="ipaddr">192.168.255.255</hostid> хүртэл байх болно.
 	      </para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Extra options to ifconfig буюу ifconfig-н нэмэлт тохиргоонууд </term>
 
 	  <listitem>
 	    <para> <command>ifconfig</command> дээр нэмэгдэх сүлжээний төхөөрөмжтэй холбоотой нэмэлт тохиргоонууд энд бичигдэнэ. Энэ жишээн дээр нэмэх зүйл байхгүй байна. </para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
       </variablelist>
 
       <para>Хэрэв дууссан бол <keycap>Tab</keycap> товч ашиглан &gui.ok; цэсийг сонгоод <keycap>Enter</keycap> товч дарна. </para>
 
 
       <screen>                      User Confirmation Requested 
         Would you like to Bring Up the ed0 interface right now?
 
                              [ Yes ]   No</screen>
 
       <para>&gui.yes; гэж сонгоод <keycap>Enter</keycap> товч дарснаар уг машины сүлжээний холболтыг идэвхжүүлдэг. Нэгэнт машиныг дараа нь дахин ачаалах хэрэг гардаг болохоор энэ холболт нь нэг их ашиглагдаад байдаггүй билээ. </para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="gateway">
       <title>Gateway буюу сүлжээний хаалганы тохиргоо</title>
 
       <screen>                       User Confirmation Requested 
        Do you want this machine to function as a network gateway?
 
                               [ Yes ]    No</screen>
 
       <para>Хэрэв уг машин нь, дотоод сүлжээнд хаалгачийн үүрэг гүйцэтгэж машинуудын хооронд
 	багц мэдээллүүдийг дамжуулах үүрэгтэй бол &gui.yes; гэдгийг сонгоод <keycap>Enter</keycap> дээр дараарай. Хэрэв зөвхөн сүлжээнд холбогдох машин бол &gui.no; гэж сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дээр дарж үргэлжлүүлнэ.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="inetd-services">
       <title>Интернэт үйлчилгээнүүдийг тохируулах</title>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested
 Do you want to configure inetd and the network services that it provides?
 
                                Yes   [ No ]</screen>
 
       <para>Хэрэв &gui.no; гэж сонговол, 
 	 <application>telnetd</application> гэх мэт төрөл бүрийн үйлчилгээнүүдийг
 	хорьдог. Ингэсэн үед алсаас холбогдох хэрэглэгч нь 	<application>telnet</application> 
 	мэтийн програм хэрэглэж уг машин уруу холбогдож чадахгүй болно гэсэн үг. Харин дотоод 
 	хэрэглэгчид бол гадаад машин уруу <application>telnet</application>-г ашиглан
 	холбогдож чадсаар байх болно.</para>
 
       <para>Эдгээр үйлчилгээнүүдийг суулгацын дараа <filename>/etc/inetd.conf</filename> 
 	файлыг дуртай завсарлагчаараа нээж засварласнаар идэвхжүүлж болдог. 
 	Энэ тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг <xref linkend="network-inetd-overview"> хэсгээс харна уу.</para>
 
       <para>Хэрэв та суулгаж байх явцад эдгээр үйлчилгээнүүдийг тохируулахыг хүсвэл 
 	 &gui.yes; гэж сонгоно. Нэмэлт лавлаж асуусан цонх харуулагдах болно:</para>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested
 The Internet Super Server (inetd) allows a number of simple Internet
 services to be enabled, including finger, ftp and telnetd.  Enabling
 these services may increase risk of security problems by increasing
 the exposure of your system.
 
 With this in mind, do you wish to enable inetd?
 
                              [ Yes ]   No</screen>
 
       <para>&gui.yes; дээр дарж үргэлжлүүлээрэй.</para>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested
 inetd(8) relies on its configuration file, /etc/inetd.conf, to determine
 which of its Internet services will be available.  The default FreeBSD
 inetd.conf(5) leaves all services disabled by default, so they must be
 specifically enabled in the configuration file before they will
 function, even once inetd(8) is enabled.  Note that services for
 IPv6 must be separately enabled from IPv4 services.
 
 Select [Yes] now to invoke an editor on /etc/inetd.conf, or [No] to
 use the current settings.
 
                              [ Yes ]   No</screen>
 
       <para>&gui.yes; гэж сонгосноор тохируулгын файлыг засварлагч файл дээр
 	нээдэг бөгөөд мөрний урд нь буй 
 	<literal>#</literal> тэмдгийг авсанаар тухайн үйлчилгээг идэвхжүүлдэг.
 	</para>
 
       <figure id="inetd-edit">
 	<title><filename>inetd.conf</filename> файлыг засварлах нь</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/edit-inetd-conf" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Хүссэн үйлчилгээгээ нэмсний дараа <keycap>Esc</keycap>
 	товч дарвал, хийсэн өөрчлөлтөө хадгалаад гарах сонголттой цэс харуулагддаг.</para>
 
     </sect2>
 
     <sect2 id="ssh-login">
       <title>SSH нэвтрэлтийг идэвхжүүлэх нь</title>
 
       <indexterm>
         <primary>SSH</primary>
         <secondary>sshd</secondary>
       </indexterm>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested
                    Would you like to enable SSH login?
                           Yes        [  No  ]</screen>
 
       <para>&gui.yes;-г сонгосноор <application>OpenSSH</application>-ийн 
 	демон програм болох &man.sshd.8;-г идэвхжүүлэх болно. 
 	Энэ нь таны машин руу алсаас аюулгүйгээр хандах боломжийг 
 	олгоно. <application>OpenSSH</application>-ийн талаар дэлгэрэнгүй 
 	мэдээллийг <xref linkend="openssh">-с үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ftpanon">
       <title>Anonymous буюу нэр нь үл мэдэгч FTP үйлчилгээ</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>FTP</primary>
 	<secondary>anonymous буюу нэр нь үл мэдэгдэгч хэрэглэгч</secondary>
       </indexterm>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested
  Do you want to have anonymous FTP access to this machine? 
 
                               Yes    [ No ]</screen>
 
       <sect3 id="deny-anon">
 	<title>Anonymous буюу нэр нь үл мэдэгдэгч FTP хэрэглэгчийг хориглох</title>
       
 	<para>Анхдагч сонгогдсон байгаа &gui.no; гэдэг дээр 
 	  <keycap>Enter</keycap> дарвал нэр нь үл мэдэгдэгчээр FTP үйлчилгээг
 		хориглодог бөгөөд харин FTP хандах эрхтэй ба нууц үгтэй хэрэглэгчид хандаж болдог.</para>
       </sect3>
 
       <sect3 id="ftpallow">
 	<title>Anonymous буюу нэр нь үл мэдэгдэгч FTP хэрэглэгчийг зөвшөөрөх</title>
 
 	<para>Энэ тохиолдолд хүн болгон таны машин уруу нэр нь үл мэдэгдэгч болж 
 		FTP холболт хэрэглэн хандаж болдог.  Нууцлал болон аюулгүй байдлынхаа талаар
 	  сайн бодсоны дараа энэ үйлчилгээг хэрэглэх эсэхээ шийдэх хэрэгтэй. Нууцлал болон аюулгүй 
 	  байдлын талаар <xref linkend="security"> хуудсанд бичсэн буй.</para>
 
 	<para>anonymous буюу нэр нь үл мэдэгдэгч FTP хэрэглэгчийг зөвшөөрөхийн тулд, сумтай товч ашиглан &gui.yes; гэж сонгоод <keycap>Enter</keycap> дараарай.
-	  Дараах дэлгэц (эсвэл үүнтэй ижил) танд харуулагдах болно:</para>
+	  Нэмэлт батлалт хүлээх дэлгэц харуулагдах болно:</para>
+
+	<screen>                       User Confirmation Requested
+ Anonymous FTP permits un-authenticated users to connect to the system
+ FTP server, if FTP service is enabled.  Anonymous users are
+ restricted to a specific subset of the file system, and the default
+ configuration provides a drop-box incoming directory to which uploads
+ are permitted.  You must separately enable both inetd(8), and enable
+ ftpd(8) in inetd.conf(5) for FTP services to be available.  If you
+ did not do so earlier, you will have the opportunity to enable inetd(8)
+ again later.
+
+ If you want the server to be read-only you should leave the upload
+ directory option empty and add the -r command-line option to ftpd(8)
+ in inetd.conf(5)
+
+ Do you wish to continue configuring anonymous FTP?
+
+                          [ Yes ]         No</screen>
+
+	<para>Энэ мэдэгдэл нь хэрэв та нэр нь үл мэдэгдэгч FTP холболтуудыг 
+	  зөвшөөрөхийг хүсэж байгаа бол FTP үйлчилгээг 
+	  <filename>/etc/inetd.conf</filename> файлд бас идэвхжүүлэх 
+	  ёстойг мэдээлж байна, <xref linkend="inetd-services">-г үзнэ үү.
+	  Үргэлжлүүлэхийн тулд &gui.yes;-г сонгож <keycap>Enter</keycap>-г 
+	  дарна; доор үзүүлсэн дэлгэц гарах болно:</para>
 
 	<figure id="anon-ftp2">
 	  <title>Anonymous нэр нь үл мэдэгдэгч FTP үйлчилгээний анхдагч тохиргоо</title>
 
 	  <mediaobject>
 	    <imageobject>
 	      <imagedata fileref="install/ftp-anon1" format="PNG">
 	    </imageobject>
 	  </mediaobject>
 	</figure>
 
-	<para><keycap>F1</keycap> товч дарвал тусламжийн цонх гарч ирнэ:</para>
-
-	<screen>This screen allows you to configure the anonymous FTP user.
-
-The following configuration values are editable:
-
-UID:     The user ID you wish to assign to the anonymous FTP user.
-         All files uploaded will be owned by this ID.
-
-Group:   Which group you wish the anonymous FTP user to be in.
-
-Comment: String describing this user in /etc/passwd
-
-
-FTP Root Directory:
-
-        Where files available for anonymous FTP will be kept.
-
-Upload subdirectory:
-
-        Where files uploaded by anonymous FTP users will go.</screen>
-	<para>Үүнийг сийрүүлбэл:</para>
+	<para>Мэдээллийн талбаруудыг сонгохын тулд <keycap>Tab</keycap> ашиглаж 
+	  тохирох мэдээллийг оруулах хэрэгтэй:</para>
 
-	<screen> Энэ цонх нь танд anonymous буюу нэр нь үл мэдэгдэгч  FTP хэрэглэгчийн 
-	тохиргоог хийхэд хэрэглэгдэнэ.
+	<variablelist>
+	  <varlistentry>
+	    <term>UID</term>
 
-Дараах хэсгүүд тохиргоонд зориулж өөрчлөгдөх боломжтой:
+	    <listitem>
+	      <para>Нэр нь үл мэдэгдэх FTP хэрэглэгчид өгөхийг хүссэн 
+		хэрэглэгчийн ID. Хуулагдсан бүх файлуудыг энэ ID эзэмших 
+		болно.</para>
+	    </listitem>
+	  </varlistentry>
 
-UID:     Нэр нь үл мэдэгдэх FTP хэрэглэгчдэд хамааруулах хэрэглэгчийн ID дугаар.
-		Сервер уруу илгээгдсэн бүх файлууд уг хэрэглэгчийн ID дугаарт харьяалагдаж эзэмшигдэнэ.
+	  <varlistentry>
+	    <term>Group</term>
 
-Group:  Аль бүлэгт  нэр нь үл мэдэгдэх FTP хэрэглэгчдийг багтаах вэ.
+	    <listitem>
+	      <para>Нэр нь үл мэдэгдэх FTP хэрэглэгчийг аль бүлэгт байхыг 
+		заана.</para>
+	    </listitem>
+	  </varlistentry>
 
-Comment: /etc/passwd файлд бичигдэх уг хэрэглэгчдэд оруулсан тайлбар мөр
+	  <varlistentry>
+	    <term>Comment</term>
 
+	    <listitem>
+	      <para><filename>/etc/passwd</filename> файл дахь 
+		энэ хэрэглэгчийн тайлбарласан мөр.</para>
+	    </listitem>
+	  </varlistentry>
 
-FTP Root Directory:
+	  <varlistentry>
+	    <term>FTP Root Directory</term>
 
-	 anonymous буюу нэр нь үл мэдэгдэх FTP хэрэглэгчдэд зориулж татаж авагдах файлуудыг байрлуулах хэсэг.
+	    <listitem>
+	      <para>Нэр нь үл мэдэгдэх FTP-д зориулсан файлууд хаана байхыг заана.</para>
+	    </listitem>
+	  </varlistentry>
 
-Upload subdirectory:
+	  <varlistentry>
+	    <term>Upload Subdirectory</term>
 
-       Хэрэглэгчдээс илгээгдсэн файлуудыг байрлуулах хэсэг.</screen>
+	    <listitem>
+	      <para>Нэр нь үл мэдэгдэх FTP хэрэглэгчдийн хуулсан файлууд байх сан.</para>
+	    </listitem>
+	  </varlistentry>
+	</variablelist>
 
-	<para>ftp-н root буюу эх сан нь анхдагч тохиргоогоор <filename>/var</filename>
+	<para>FTP-н root буюу эх сан нь анхдагч тохиргоогоор <filename>/var</filename>
 	  санд байрлагддаг. Хэрэв тэнд хангалттай зай байхгүй бол 
 	<filename>/usr</filename> санг ашиглаж FTP эх сангаа 
 	  <filename>/usr/ftp</filename> гэж тохируулж болох юм.</para>
 
 	<para>Хэрэв та оруулсан утгуудыг зөв болсон гэж бодож байгаа бол
 	  <keycap>Enter</keycap> дээр дарж үргэлжлүүлээрэй.</para>
 
 	<screen>                          User Confirmation Requested 
          Create a welcome message file for anonymous FTP users?
 
                               [ Yes ]    No</screen>
 
 	<para>Хэрэв та &gui.yes; гэж сонгоод 
 	  <keycap>Enter</keycap> дээр дарвал, танаас текст оруулуулах зорилгоор засварлагч програм
 		автоматаар ажилладаг. </para>
 
 	<figure id="anon-ftp4">
 	  <title>FTP мэндчилгээний бичлэгийг засварлах нь</title>
 
 	  <mediaobject>
 	    <imageobject>
 	      <imagedata fileref="install/ftp-anon2" format="PNG">
 	    </imageobject>
 	  </mediaobject>
 	</figure>
 
 	<para>Энэ бол <command>ee</command> гэгч засварлагч юм. Зааврын дагуу
 	  мэндчилгээний захиаг өөрчилж болох бөгөөд, эсвэл дараа нь өөрийн дуртай засварлагчаар 
 	  нээж уг бичлэгийг өөрчилж бас болно. Тэмдэглэж хэлэхэд, уг файлын нэр болон байрлал нь
 	програмын доод хэсэгт харуулагдаж байгааг анзаарна уу.</para>
 
 	<para><keycap>Esc</keycap> дээр дарвал, цэстэй жижиг цонх үүсэх бөгөөд түүн дотор
 	   <guimenuitem>a) leave editor буюу засварлагчаас гарах</guimenuitem> цэс анхдагчаар
 	сонгогдсон байдаг. 
 	  <keycap>Enter</keycap> дарж гараад үргэлжлүүлж болно. Эсвэл
 	  <keycap>Enter</keycap> дахин дарж оруулсан өөрчлөлтүүдээ хадгалдаг.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="nfsconf">
       <title>Network File System буюу сүлжээний файл системийг тохируулах</title>
 
       <para>Network File System (NFS) нь сүлжээнд буй файлуудыг хувааж хэрэглэх боломж олгодог. Машин нь сервер, хэрэглэгч эсвэл хоёулангаар нь болж тохируулагдаж болдог. 
  <xref linkend="network-nfs"> хэсгээс нэмэлт мэдээллийг харна уу.</para>
 
       <sect3 id="nsf-server-options">
 	<title>NFS сервер</title>
 
 	<screen>                       User Confirmation Requested
  Do you want to configure this machine as an NFS server? 
 
                               Yes    [ No ]</screen>
 
 	<para>Хэрэв танд сүлжээний файл системийн сервер шаардлагагүй бол 
 	  &gui.no; гэж сонгоод 
 	  <keycap>Enter</keycap> дараарай.</para>
 
 	<para>Хэрэв сервер хэрэгтэй гэвэл  &gui.yes; гэж сонгох хэрэгтэй бөгөөд
 	танд жижиг цонхон дээр <filename>exports</filename> файл үүсгэгдэх
 	ёстой гэсэн сануулга гарч ирдэг.</para>
 
 	<screen>                               Message
 Operating as an NFS server means that you must first configure an
 /etc/exports file to indicate which hosts are allowed certain kinds of
 access to your local filesystems.
 Press [Enter] now to invoke an editor on /etc/exports
                                [ OK ]</screen>
 
 	<para> <keycap>Enter</keycap> дарж үргэлжлүүлдэг. Текст засварлагч ажиллаж, түүнд 
 	   <filename>exports</filename> файлуудыг үүсгэх ба засварлах үйлдлүүдийг гүйцэтгэдэг.</para>
 
 	<figure id="nfs-server-edit">
 	  <title><filename>exports</filename> файлыг засварлах нь</title>
 
 	  <mediaobject>
 	    <imageobject>
 	      <imagedata fileref="install/nfs-server-edit" format="PNG">
 	    </imageobject>
 	  </mediaobject>
 	</figure>
 
 	<para>Заавар ашиглан, одоо байгаа файл системийг нэмэх эсвэл сүүлд дуртай засварлагчаараа
 	нээж засварлаж болох юм. Файлын нэр болон байршлыг дэлгэцийн доод хэсэгт харуулсан байгааг анзаарна уу.</para>
 
 	<para> <keycap>Esc</keycap> дарахад цэстэй цонх үүсэх бөгөөд 
 	  <guimenuitem>a) leave editor буюу засварлагчийг орхи</guimenuitem> цэс анхлан сонгогдсон байдаг.  
 	  <keycap>Enter</keycap> дарж гараад цааш нь үргэлжлүүлнэ.</para>
       </sect3>
 
       <sect3 id="nfs-client-options">
 	<title>NFS Client буюу хэрэглэгч</title>
 
 	<para>NFS хэрэглэгчид нь NFS сервер уруу холбогддог.</para>
 
 	<screen>                       User Confirmation Requested
  Do you want to configure this machine as an NFS client? 
 
                               Yes   [ No ]</screen>
 
 	<para>Сумтай товч ашиглан  &gui.yes; 
 	  эсвэл &gui.no; сонголтыг шийдвэрээсээ шалтгаалан сонгоод <keycap>Enter</keycap>
 	 дээр дараарай.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="console">
       <title>Системийн консол тохиргоо</title>
 
       <para>Системийнхээ консолыг өөрчлөх хэд хэдэн тохиргоо байдаг.</para>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested 
        Would you like to customize your system console settings?
 
                               [ Yes ]  No</screen>
 
       <para>Тохиргооны сонголтуудыг харах юм уу тохируулахын тулд 
 	&gui.yes; гэж сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дарна.</para>
 
       <figure id="saver-options">
 	<title>Системийн консолын тохируулгын сонголтууд</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/console-saver1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Дэлгэц амраах тохиргоо байнга хэрэглэгддэг. Сумтай товчоор 
 		<guimenuitem>Saver</guimenuitem> гэж сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дараарай.</para>
 
       <figure id="saver-select">
 	<title>Дэлгэц амраах тохиргоо</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/console-saver2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Сум товч ашиглаж хүссэн дэлгэц амраах хөтөлбөрөө сонгоод <keycap>Enter</keycap>
 	дарна. Системийн консол тохируулах цонх буцаж гарч ирдэг.</para>
 
       <para>Дэлгэц амраах хөтөлбөрийн ажиллах анхдагч хугацаа нь 300 секунд байдаг.
 	Цагийн энэ хугацааг өөрчлөхийнх тулд  <guimenuitem>Saver</guimenuitem> гэдгийг дахин 
 	сонгоно. Түүн дотор байгаа сонголтуудаас  <guimenuitem>Timeout</guimenuitem>
 	гэдгийг сумтай товч ашиглаж сонгоод  <keycap>Enter</keycap> дээр дарна. Ингэхэд танд
 	жижиг цонх харуулагддаг:</para>
 
       <figure id="saver-timeout">
 	<title>Дэлгэц амраагчийн ажиллах хугацаа</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/console-saver3" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Утгыг өөрчлөөд &gui.ok; гэж сонгон 
 	 <keycap>Enter</keycap> дээр дарж буцаад системийн консолын тохиргооны цэсэнд очдог.</para>
 
       <figure id="saver-exit">
 	<title>Системийн консолын тохиргооноос гарах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/console-saver4" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para><guimenuitem>Exit</guimenuitem> гэдгийг сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дээр дарвал суулгацын дараах тохиргоогоо 
 	үргэлжлүүлэх хэсэгт очино.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="timezone">
       <title>Цагийн бүсийг тохируулах</title>
 
       <para>Машиныхаа цагийн бүсийг тохируулснаар тухайн бүсийн цагтай холбогдолтой 
 	өөрчлөлтүүд автоматаар хийгдэх давуу талтай байдаг.</para>
 
       <para>Жишээн дээр, Америкийн Нэгдсэн Улсын Eastern буюу зүүн хэсгийн цагийн 
 	бүсийг тохируулж байна. Таны тохируулга байгаа газраасаа шалтгаалж өөр байх болно.</para>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested 
           Would you like to set this machine's time zone now?
 
                             [ Yes ]   No</screen>
 
       <para> &gui.yes; гэж сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дарвал цагийн бүсийг тохируулах болно.</para>
 
       <screen>                       User Confirmation Requested
  Is this machine's CMOS clock set to UTC? If it is set to local time
  or you don't know, please choose NO here! 
 
                               Yes   [ No ]</screen>
 
       <para>Машиныхаа цагийн тохируулгаасаа хамаарч  &gui.yes; 
 	эсвэл &gui.no; гэдгийг сонгоод <keycap>Enter</keycap> дарна ( мэдэхгүй бол &gui.no; гэдгийг сонгоорой ) .</para>
 
       <figure id="set-timezone-region">
 	<title>Оршин буй бүсээ сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/timezone1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Тохирсон бүсээ сумтай товч хэрэглэж сонгоод 
 	 <keycap>Enter</keycap> дээр дарна.</para>
 
       <figure id="set-timezone-country">
 	<title>Оршин буй улсаа сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/timezone2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Тохирох улсаа сонгоод <keycap>Enter</keycap> дээр дарна.</para>
 
       <figure id="set-timezone-locality">
 	<title>Цагийн бүсээ сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/timezone3" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Сумтай товч хэрэглэж тохирсон цагийн бүсээ сонгоод 
 	 <keycap>Enter</keycap> дээр дарна.</para>
 
       <screen>                            Confirmation 
             Does the abbreviation 'EDT' look reasonable?
 
                             [ Yes ]   No</screen>
 
       <para>Цагийн бүсийн товчлол нэрийг лавлаж асуух хэсэг гарч ирдэг. 
 	Хэрэв уг товчлол нь танд тохирч байвал  <keycap>Enter</keycap> дарж суулгацын дараах
 	тохиргоог цааш нь үргэлжлүүлээрэй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="linuxcomp">
       <title>Линукс тохиромж</title>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested 
           Would you like to enable Linux binary compatibility?
 
                             [ Yes ]   No</screen>
 
       <para>&gui.yes; гэж сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дээр дарвал Линуксийн програмууд FreeBSD дээр
 	ажиллах боломжтой болдог.  Суулгац нь Линукстай тохиромжтой ажиллуулах
 	нэмэлт багцыг нэмдэг.</para>
 
       <para>Хэрэв та FTP-р суулгаж байгаа бол машин интернэт уруу холбогдох 
 	хэрэгтэй болно.  Заримдаа алсад буй ftp байрлалд Линуксийн тохиромжийн файлууд
 	байхгүй байдаг. Гэвч үүнийг сүүлд суулгах боломжтой.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mouse">
       <title>Хулганы тохиргоо</title>
 
       <para>Энэ тохиргоо нь таныг 3 товчтой хулганаар, програм болон консолд 
 	текст тасдаж сануулах болон буулгах боломж өгдөг. Хэрэв 2 товчит хулгана
 	хэрэглэж байгаа бол &man.moused.8; гарын авлагаас лавлаж хэрхэн гурван товчтой хулгана болгон ажиллуулж болдгийг харж болно.  Энэ жишээн дээр USB биш төрлийн хулганы тохируулгыг харуулж байна (PS/2 эсвэл COM портоор холбогддог хулгана):</para>
 
       <screen>                      User Confirmation Requested 
          Does this system have a PS/2, serial, or bus mouse?
 
                             [ Yes ]    No </screen>
 
       <para>&gui.yes; гэж PS/2, цувааа эсвэл bus буюу шугаман төрлийн хулганыг сонгох юм уу эсвэл 
 	&gui.no; гэж USB төрлийн хулганыг сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> товч дээр дараарай.</para>
 
       <figure id="mouse-protocol">
 	<title>Хулганы холбогдох төрлийг сонгох нь</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/mouse1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Сумтай товч ашиглан <guimenuitem>Type</guimenuitem> гэж сонгоод <keycap>Enter</keycap> дарна.</para>
 
       <figure id="set-mouse-protocol">
 	<title>Хулганы холбогдох төрлийг тохируулах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/mouse2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Энэ жишээнд хэрэглэгдэж байгаа хулгана PS/2 төрлийнх бөгөөд анхдагч 
 	<guimenuitem>Auto</guimenuitem> буюу автомат гэсэн тохируулга таарч байдаг.
 	Энэ холбогдох төрлийг нь өөрчлөнө гэвэл сумтай товч ашиглан сонгоорой. Дараа нь &gui.ok;-г гэрэлтүүлж сонгогдсон эсэхийг магадлаад  <keycap>Enter</keycap> дээр дарж энэ цэснээс гарах болно.</para>
 
       <figure id="config-mouse-port">
 	<title>Хулганы холбогдох портыг нь сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/mouse3" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Сумтай товч ашиглан  <guimenuitem>Port</guimenuitem> цэсийг сонгоод  <keycap>Enter</keycap> дээр дарна.</para>
 
       <figure id="set-mouse-port">
 	<title>Хулганы портыг тохируулах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/mouse4" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Энэ системд PS/2 төрлийн хулгана хэрэглэгдэж байгаа болохоор 
 	анхдагч тохируулга болох 
 	<guimenuitem>PS/2</guimenuitem> сонгогдсон байдаг. Портыг солихын тулд сумтай товч ашиглаж сонгоод  <keycap>Enter</keycap> дээр дараарай.</para>
 
       <figure id="test-daemon">
 	<title>Хулганы Daemon буюу далд чөтгөрийг идэвхжүүлэх нь</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/mouse5" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Эцэст нь сумтай товч ашиглаад 
 	<guimenuitem>Enable</guimenuitem> буюу идэвхжүүл гэж сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> товч дээр дарж хулганыг ажиллуулагч далд чөтгөрийг
 	ажиллуулж эхэлдэг.</para>
 
 
       <figure id="test-mouse-daemon">
 	<title>Хулганы далд чөтгөрийг шалгах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/mouse6" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Хулганаа дэлгэцэн дээр хөдөлгөж шалгаж үзэх хэрэгтэй. 
 	Хэрэв зүгээр байх юм бол &gui.yes; гэж сонгоод <keycap>Enter</keycap> дарна.
 	Хэрэв үгүй бол хулгана зөв тохируулагдаагүй байна гэсэн үг &mdash; тийм болохоор
 	&gui.no; гэж сонгоод өөр тохируулга хийж турших хэрэгтэй.</para>
 
       <para><guimenuitem>Exit</guimenuitem>  буюу гарах гэдгийг сумтай товчоор очиж 
 	сонгоод <keycap>Enter</keycap> дээр дарж суулгацын дараах тохируулга уруу буцаж очиж үргэлжлүүлнэ.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="packages">
     <title>Програмын багц суулгах</title>
 
       <para>Багцууд нь урьдчилан хөрвүүлэгдсэн програмууд бөгөөд програм суулгах хамгийн эвтэйхэн арга юм.</para>
 
       <para>Үзүүлэх журмаар нэг багцыг суулгах явцыг энд харуулав. 
 	Хэрэв шаардлагатай бол нэмэлт багцууд мөн давхар суугддаг. 
 	Суулгасны дараа <command>sysinstall</command>-г нэмэлт багц суулгахад хэрэглэж болно.</para>
 
       <screen>                     User Confirmation Requested
  The FreeBSD package collection is a collection of hundreds of
  ready-to-run applications, from text editors to games to WEB servers
  and more. Would you like to browse the collection now? 
 
                             [ Yes ]   No</screen>
 
       <para>&gui.yes; гэж сонгоод <keycap>Enter</keycap>  дарвал багц програмуудыг сонгох цонхонд очих болно:</para>
 
       <figure id="package-category">
 	<title>Багцын төрлийг сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/pkg-cat" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Зөвхөн тухайн үед сонгогдсон байгаа суулгацын төрөл дээр байгаа багцууд харуулагдах болно.</para>
 
       <para>Хэрэв 
 	<guimenuitem>All</guimenuitem> гэж сонговол, байгаа бүх багцыг харж болно. Сумтай товч ашиглан сонгоод  <keycap>Enter</keycap> дээр дараарай.</para>
 
       <para>Байгаа бүх багцууд сонгогдож болохоор танд харуулагдах болно:</para>
 
       <figure id="package-select">
 	<title>Багц сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/pkg-sel" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Энд харуулснаар <application>bash</application> бүрхүүл сонгогдсон байна. <keycap>Space</keycap> товч ашиглаж суулгахыг хүссэн бүх багцаа сонгоорой. Сонгох бүрд дэлгэцийн доод хэсэгт багцны товч тайлбар гардаг.</para>
 
       <para><keycap>Tab</keycap> товчоор сонгогдсон багц болон 
 &gui.ok;, ба &gui.cancel; сонголтуудын хооронд дамжиж болно.</para>
 
       <para>Суулгахаар хүссэн багцаа сонгож дууссаны дараа 
 	<keycap>Tab</keycap> товч дарж &gui.ok; гэж сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дээр дарж багц сонгох цэс рүү буцаж очдог.</para>
 
       <para>Зүүн ба баруун товчоор бас &gui.ok; ба
 	 &gui.cancel;-н хооронд сэлгэж болно. Энэ аргаар та бас &gui.ok; гэж сонгоод  <keycap>Enter</keycap> дээр дарж багц сонгох хэсэгт буцаж очиж бас болно. 
 	</para>
 
       <figure id="package-install">
 	<title>Багц суулгах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/pkg-install" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para><keycap>Tab</keycap> юм уу эсвэл сумтай товч ашиглан  <guibutton>[&nbsp;Install&nbsp;]</guibutton> гэж сонгоод <keycap>Enter</keycap> дарах хэрэгтэй.  Таны сонгосон багцуудыг танд харуулж суулгахыг хүсэж байгааг тань лавлаж асуух болно:</para>
 
       <figure id="package-install-confirm">
 	<title>Багц суулгалтын лавлалт</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/pkg-confirm" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>&gui.ok; гэж сонгоод <keycap>Enter</keycap> дарж багц суулгалтыг гүйцэтгэдэг. Суулгах явцын мэдэгдлүүд суулгаж дуустал танд харуулагддаг. Хэрэв ямар нэг алдаа гарвал тэмдэглэж авах хэрэгтэй. </para>
 
       <para>Багц суулгасны дараа сүүлийн тохиргоог хийдэг. Та багц суулгаж дууссан ч гэсэн сүүлийн тохируулгыг хийхийн тулд 
 	<guibutton>Install</guibutton> гэдгийг бас дарж болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="addusers">
       <title>Хэрэглэгч/Бүлэг нэмэх</title>
 
       <para>Суулгацын явцад та хамгийн багадаа нэг хэрэглэгчийн эрх нээх хэрэгтэй бөгөөд, энэ эрхээрээ <username>root</username> эрх хэрэглэлгүйгээр системдээ нэвтэрч болно. root хуваалт нь голдуу тун бага хэмжээтэй байдаг болохоор 
 <username>root</username> эрхээр програм ажиллуулбал түргэн дүүрдэг. Хамгийн хэцүү хүндрэлийг доор мэдүүлж байна:</para>
 
       <screen>                     User Confirmation Requested
  Would you like to add any initial user accounts to the system? Adding
  at least one account for yourself at this stage is suggested since
  working as the "root" user is dangerous (it is easy to do things which
  adversely affect the entire system). 
 
                             [ Yes ]   No</screen>
 
       <para>&gui.yes; гэж сонгоод
 	<keycap>Enter</keycap> дарж шинэ хэрэглэгч нэмэх болно.</para>
 
       <figure id="add-user2">
 	<title>User буюу хэрэглэгч гэж сонгоно</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/adduser1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Сумтай товч хэрэглэн <guimenuitem>User</guimenuitem> гэж сонгоод
 	 <keycap>Enter</keycap> дээр дарна.</para>
 
       <figure id="add-user3">
 	<title>Хэрэглэгчийн мэдээллийг оруулах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/adduser2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para> <keycap>Tab</keycap> товч хэрэглэн талбаруудад дамжин оруулга хийх бүр доор харуулсан тайлбарууд талбар бүрд харуулагдах болно:</para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>Login ID</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Хэрэглэгчийн нэвтрэх шинэ нэр(заавал шаардлагатай).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>UID</term>
 	
 	  <listitem>
 	    <para>Уг хэрэглэгчийн ID дугаар (хоосон орхивол автоматаар сонгогдох болно).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Group</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Уг хэрэглэгчийн хамрагдах бүлгийн нэр (хоосон орхивол автоматаар сонгогдох болно).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Password</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Тухайн хэрэглэгчийн нууц үг (энэ талбарт тун анхааралтай оруулах хэрэгтэй!).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Full name</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Хэрэглэгчийн бүтэн нэр (дэлгэрэнгүй мэдээлэл).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Member groups</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Энэ хэрэглэгчийн хамрагдаж болох бүлгүүд (өөрөөр хэлбэл хандаж болох бүлгүүд).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Home directory</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Хэрэглэгчийн эхлэл сан (хоосон орхивол автоматаар сонгогдох болно ).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Login shell</term>
 	  <listitem>
 	    <para>Хэрэглэгчийн холбогдох бүрхүүл (хоосон орхивол анхдагч бүрхүүл сонгогдох болно. Өөрөөр хэлбэл, 
 		<filename>/bin/sh</filename>).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
 
       <para>Жишээн дээр <application>bash</application>-г суулгасан болохоор, <filename>/bin/sh</filename> гэдгийг
 	<filename>/usr/local/bin/bash</filename> гэж орлуулж болно.
 	 Суугдаагүй бүрхүүл хэрэглэвэл систем уруугаа нэвтэрч чадахгүй болно. 
 	BSD ертөнцөд хамгийн өргөн хэрэглэдэг бүрхүүл бол  C бүрхүүл бөгөөд 
 	<filename>/bin/tcsh</filename> гэж олддог.</para>
 
       <para>Мөн энэ хэрэглэгч нь  <groupname>wheel</groupname> бүлэг рүү нэмэгдсэн бөгөөд ингэснээр  
 	<username>root</username> эрхүүдтэй супер хэрэглэгч болох боломжтой болно.</para>
 
       <para>Хэрэв та оруулсан мэдээллээ зөв боллоо гэж бодож байгаа бол &gui.ok; дээр дарахад хэрэглэгч ба бүлэг нэмэх цонх дахин харуулагддаг:</para>
 
       <figure id="add-user4">
 	<title>Хэрэглэгч ба бүлэг зохицуулах хэсгээс гарах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/adduser3" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Хэрэгцээтэй бол энэ үед бүлэг нэмж болно. 
 	Хэрэв шаардлага гарвал суулгацын дараа 
 	<command>sysinstall</command> (&os;-н 5.2-с бага хувилбарт <command>/stand/sysinstall</command> гэж буй) ашиглан нэмж болно.</para>
 
       <para>Хэрэв та хэрэглэгч нэмж дууссан бол сумтай товч ашиглан	<guimenuitem>Exit</guimenuitem> гэж сонгоод 
 	<keycap>Enter</keycap> дээр дарж суулгацаа үргэлжлүүлээрэй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="rootpass">
       <title><username>root</username> нууц үг оруулах</title>
 
       <screen>                        Message
  Now you must set the system manager's password.  
  This is the password you'll use to log in as "root". 
 
                          [ OK ] 
 
                [ Press enter or space ]</screen>
 
       <para><keycap>Enter</keycap> дээр дарж <username>root</username>
 	нууц үг оруулна.</para>
 
       <para>Нууц үгийг хоёр удаа зөв оруулах ёстой. Мартахааргүй нууц үг оруулаарай гэж сануулах нь илүүдэх байх. Таны оруулсан нууц үгийг давтаж харуулах юм уу эсвэл одоор дүрсэлж харуулахгүй болохыг сануулж байна.</para>
 
       <screen>New password:
 Retype new password :</screen>
 
       <para>Нууц үгийг амжилттай оруулсны дараа суулгац цаашаагаа үргэлжлэх болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="exit-inst">
       <title>Суулгацаас гарах</title>
 
       <para>Хэрэв та одоо <link linkend="network-services">нэмэлт сүлжээний тохиргоо</link> юм уу 
 	эсвэл ямар нэгэн өөр тохиргоо хийхийг хүсвэл, та яг одоо юм уу эсвэл суулгасны дараа 
 	<command>sysinstall</command>
 	(&os;-н 5.2-с доошхи хувилбарт <command>/stand/sysinstall</command> гэж буй ) ашиглаж суулгана.</para>
 
       <screen>                     User Confirmation Requested
  Visit the general configuration menu for a chance to set any last
  options? 
 
                               Yes   [ No ]</screen>
 
       <para>Сумтай товчоор &gui.no; гэж сонгоод 
 	 <keycap>Enter</keycap> дээр дарж үндсэн суулгацын цэс рүү буцах болно.</para>
 
       <figure id="final-main">
 	<title>Суулгацаас гарах</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/mainexit" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Сумтай товчоор <guibutton>[X Exit Install]</guibutton> гэдгийг сонгон  <keycap>Enter</keycap> дээр дарна. Танаас гарах гэж буйг тань лавлаж асуух болно:</para>
 
       <screen>                     User Confirmation Requested
  Are you sure you wish to exit? The system will reboot (be sure to  
  remove any floppies/CDs/DVDs from the drives).
 
                             [ Yes ]   No</screen>
 
       <para>Хэрэв уян дискнээс эхлүүлсэн бол &gui.yes; гэж сонгоод уян дискийг авах хэрэгтэй. CDROM хөтлөгч нь машиныг шинээр ачаалагдах хүртэл түгжигдсэн байдаг болохоор ачаалагдах үед CDROM-с гаргах хэрэгтэй (аль болох түргэн).</para>
 
       <para>Систем одоо шинээр ачаалагдах бөгөөд ямар нэгэн алдаа гарахыг ажиглах хэрэгтэй.
 	Дэлгэрэнгүйг <xref linkend="freebsdboot">-с үзнэ үү.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-services">
       <sect2info>
         <authorgroup>
           <author>
             <firstname>Том</firstname>
             <surname>Рөүдс</surname>
             <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
           </author>
         </authorgroup>
       </sect2info>
       <title>Сүлжээний үйлчилгээний нэмэлт тохиргоо </title>
 
       <para>Сүлжээний үйлчилгээнүүдийг тохируулах нь, энэ талын мэдлэггүй шинэ хэрэглэгчдэд нэлээн хатуу боорцог мэт санагддаг. Сүлжээний тохиргоог хийж интернэт хэрэглэнэ гэдэг бол &os;-г оруулаад орчин үеийн үйлдлийн системүүдэд маш чухал үйлдэл бөгөөд ингэж сурах явцдаа &os;-н сүлжээтэй холбоотой нэмэлт боломжуудыг ойлгож авдаг. Суулгацын явцад энэ үйлдлийг хийхээсээ өмнө, хэрэглэгч нь хэрэглэх үйлчилгээнийхээ тухай тодорхой ойлголттой байх ёстой.</para>
 
       <para>Сүлжээний үйлчилгээнүүд нь, сүлжээгээр ямар нэгэн оруулга хүлээж авдаг програмуудыг хэлж байгаа юм. Эдгээр програмуудыг   <quote> эвдэлж сөнөөдөг </quote> төрлийнх биш байлгах гэж маш их хичээсэн байдаг. 
 	Харамсалтай нь програмчид төгс биш байдаг болохоор сүлжээний үйлчилгээнд байгаа ямар нэг цоорхой нүх хорхойг довтлогчид ашиглан муу юманд хэрэглэдэг. Та зөвхөн өөрийнхөө мэддэг болон хэрэгтэй сүлжээний үйлчилгээгээ идэвхжүүлэх нь чухал.  Хэрэв танд эргэлзээтэй байгаа бол, уг үйлчилгээг хэрэгцээтэй болох хүртлээ хорьсон байх нь дээр байдаг. Та үүнийг сүүлд  <application>sysinstall</application> ашиглаад юм уу эсвэл 
 <filename>/etc/rc.conf</filename> файлын тусламжтайгаар хэзээд идэвхжүүлж болно. </para>
 
       <para><guimenu>Networking</guimenu> тохируулгыг сонгоход доор дурдсантай төстэй 
 	цэсийг үзүүлэх болно:</para>
 
       <figure id="network-configuration">
 	<title>Сүлжээний дээд түвшний тохиргоо</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/net-config-menu1" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Эхний тохиргоо <guimenuitem>Interfaces</guimenuitem> буюу сүлжээний төхөөрөмжийн талаар бид өмнө нь  <xref linkend="inst-network-dev"> хэсэгт үзсэн болохоор энд алгаслаа.</para>
 
       <para><guimenuitem>AMD</guimenuitem> сонголтыг сонгосноор 
 	 <acronym>BSD</acronym> automatic mount буюу автоматаар таньж холбох хэрэгслийг нэмж өгдөг. 
 	Энэ нь голдуу 
 	<acronym>NFS</acronym> холболт (өмнө тайлбарласан буй) ашиглах үед, алсад буй файл системийг таньж холбоход хэрэглэгддэг.
 	Ямар нэгэн онцгой тохируулга энд шаардлагагүй.</para>
 
       <para>Дараагийн тохируулга,  <guimenuitem>AMD Flags</guimenuitem>
 	сонголт.  Хэрэв энэ сонгогдвол жижиг цэстэй цонх үсэрч гарч ирдэг бөгөөд ямар <acronym>AMD</acronym> тохиргоо хийхийг зааж өгдөг.
 	Уг цэсэнд анхдагч тохируулгууд нь заагдчихсан байдаг:</para>
 
       <screen>-a /.amd_mnt -l syslog /host /etc/amd.map /net /etc/amd.map</screen>
 
       <para><option>-a</option> сонголт нь анхдагч таньж холбох байршлыг зааж өгдөг бөгөөд энэ тохиолдолд 
 	<filename>/.amd_mnt</filename> гэсэн байна.   <option>-l</option>
 	сонголт анхдагч <filename>log</filename> буюу бүртгэл файлыг зааж өгдөг боловч хэрэв <literal>syslogd</literal> хэрэглэгдэж байгаа бол бүх бүртгэж бичих үйлдлүүд системийн log daemon буюу далд ажилладаг бүртгэл бичигч чөтгөр уруу илгээгддэг. 
 	<filename class="directory">/host</filename> сан нь алсад буй компьютерийн экспортолсон файлуудыг таньж холбох санг илэрхийлж байхад, <filename class="directory">/net</filename>
 	сан нь 
 	<acronym>IP</acronym> хаягаас экспортлогдсон файлуудыг таньж холбох санг зааж өгч байна.  
 	<filename>/etc/amd.map</filename> файл нь  <acronym>AMD</acronym>-н экспортын анхдагч тохируулгуудыг заасан байна.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>FTP</primary>
 	<secondary>anonymous</secondary>
       </indexterm>
 
       <para><guimenuitem>Anon FTP</guimenuitem> сонголт нь anonymous буюу нэр үл мэдэгдэгч
 	<acronym>FTP</acronym> холболтыг зөвшөөрдөг. Үүнийг сонгосноор, уг машиныг 
 	нэр нь үл мэдэгдэгч холболт хүлээж авдаг <acronym>FTP</acronym> сервер болгож байна.
 	Энэ сонголтыг дагаад үүсэх нууцлал болон аюулгүй байдлыг бодох хэрэгтэй. 
 	Өөр цэс үүсэж аюулгүй байдалтай холбоотой нөхцлүүд болон тохируулгын талаар сануулга өгдөг.</para>
 
       <para><guimenuitem>Gateway</guimenuitem> тохируулга нь өмнө тайлбарласны дагуу машиныг хэрхэн сүлжээний хаалга болгож тохируулах тохиргоонуудыг санал болгодог. Энэ хэсэгт та өмнө нь суулгацын үед санамсаргүй хүсэлгүйгээр тохируулснаа <guimenuitem>Gateway</guimenuitem> сонголт ашиглаж буцааж болно.</para>
 
       <para> <guimenuitem>Inetd</guimenuitem> сонголтоор өмнө тайлбарласан &man.inetd.8; далд чөтгөрийг тэр чигээр нь хорьж болно.</para>
 
       <para><guimenuitem>Mail</guimenuitem> сонголтоор системийн 
 	андагч <acronym>MTA</acronym> буюу  Mail Transfer Agent буюу захиа дамжуулагч агентийг тохируулдаг.
 	Энэ сонголтыг сонгох үед дараах цэс харуулагддаг:</para>
 
       <figure id="mta-selection">
 	<title>Анхдагч MTA-г сонгох</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/mta-main" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Та энэ хэсэгт, суулгах анхдагч <acronym>MTA</acronym>-г сонгох гэж байна. <acronym>MTA</acronym> бол системийн хэрэглэгчид уруу юм уу эсвэл интернэтэд байгаа хэрэглэгчид уруу захиа илгээгч энгийн сервер билээ.</para>
 
       <para><guimenuitem>Sendmail</guimenuitem>-г сонгосноор, та &os;-н анхдагч бөгөөд алдаршиж тархсан <application>sendmail</application> серверийг суулгах болно.  <guimenuitem>Sendmail local</guimenuitem> сонголт нь 
 	 <application>sendmail</application>-г анхдагч 
 	<acronym>MTA</acronym> болгож суулгах боловч интернэтээс ирж байгаа захиануудыг хүлээж авахгүйгээр тохируулдаг. Бусад сонголтууд болох 
 	<guimenuitem>Postfix</guimenuitem> болон
 	<guimenuitem>Exim</guimenuitem> нар нь 
 	<guimenuitem>Sendmail</guimenuitem>-тэй ижил үүрэг гүйцэтгэдэг. Тэд хоёулаа захиа илгээдэг бөгөөд зарим хэрэглэгчид 
 	<application>sendmail</application>-н оронд 
 	<acronym>MTA</acronym> болгож хэрэглэж болдог.</para>
 
       <para> <acronym>MTA</acronym>-г сонгосны дараа юм уу эсвэл  MTA-г сонголгүйгээр цаашлах үед, <guimenuitem>NFS client</guimenuitem> тохируулгыг хийх сүлжээний тохируулгын цэс гарч ирдэг.</para>
 
       <para><guimenuitem>NFS client</guimenuitem> сонголт нь системийг 
 	<acronym>NFS</acronym> сүлжээгээр сервертэй холбоход хэрэглэгддэг.  <acronym>NFS</acronym> сервер нь <acronym>NFS</acronym> протокол ашиглан, файл системийг сүлжээгээр бусад машинд хандах боломж өгдөг. Хэрэв энэ нь дангаараа ажилладаг машин бол, энэ сонголтыг сонгохгүйгээр үлдээж болно. Систем танаас нэмэлт тохируулга хийхийг шаардаж магадгүй; сервер хэрэглэгч хоёрын тохиргооны тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг
 	<xref linkend="network-nfs"> хэсгээс харна уу.</para>
 
       <para>Саяны сонголтын доор нь  <guimenuitem>NFS server</guimenuitem>-н тохируулга байгаа бөгөөд системийг 
 	<acronym>NFS</acronym> сервер болгоход хэрэглэгдэнэ.  Энэ хэсэгт <acronym>RPC</acronym> буюу алсад буй компьютерт програм ажиллуулагч үйлчилгээг эхлүүлэх тохиргоо хийдэг.  <acronym>RPC</acronym> нь компьютер болон програм хоёрын хоорондох холболтыг зохицуулахад хэрэглэгддэг.</para>
 
       <para>Түүний дараа  <guimenuitem>Ntpdate</guimenuitem> гэсэн сонголт байгаа ба энэ нь цаг тохируулах үүрэгтэй. Хэрэв үүнийг сонговол, дараах цэс танд харуулагдана:</para>
 
       <figure id="Ntpdate-config">
 	<title>Ntpdate тохиргоо</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/ntp-config" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>Энэ хэсэгт, өөртөө хамгийн ойрхон буй серверийг сонгох хэрэгтэй. Ойрхон сервер сонгосноор, таны цагийн тохиргоог хол байгаа сервер уруу мэдээлэл авах гэж цаг алдалгүйгээр илүү нарийвчлалтай хийх боломж ихсэнэ.</para>
 
       <para>Дараагийн сонголт бол  <acronym>PCNFSD</acronym> юм.
 	Энэ сонголт
 	<filename role="package">net/pcnfsd</filename> багцыг 
 Портын цуглуулгаас суулгадаг.  Энэ нь  Microsoft-н
 	&ms-dos; зэрэг таньж бүртгэн нэвтрэх үйлчилгээ хийж чаддаггүй үйлдлийн системүүдэд 	
 	<acronym>NFS</acronym> таньж нэвтрүүлэх үйлчилгээг санал болгодог тун хэрэгтэй систем юм. </para>
 
       <para>Та одоо жаахан доош нь гулгуулж дараагийн сонголтуудыг харах хэрэгтэй:</para>
 
       <figure id="Network-configuration-cont">
 	<title>Доод түвшний сүлжээний тохируулга</title>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="install/net-config-menu2" format="PNG">
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </figure>
 
       <para>&man.rpcbind.8;, &man.rpc.statd.8;, болон
 	&man.rpc.lockd.8; хэрэгслүүд бүгдээрээ Remote Procedure
 	Calls (<acronym>RPC</acronym>) буюу алс компьютерт процедур ажиллуулагчид хэрэглэгдэнэ.
 	<command>rpcbind</command> хэрэгсэл <acronym>NFS</acronym> сервер болон хэрэглэгчийн хоорондох холболтыг зохицуулдаг бөгөөд  <acronym>NFS</acronym> серверийг зөв ажиллаж байх нөхцөл шаарддаг.  <application>rpc.statd</application> далд чөтгөр нь өөр компьютер дээр буй <application>rpc.statd</application> далд чөтгөртэй харилцаж төлөв байдлыг хянаж байдаг. Мэдээлэгдэх ёстой төлөв байдлууд нь  
 <filename>/var/db/statd.status</filename> файлд хадгалагаж байгаа. 
 	Дараагийн сонголт нь  <guimenuitem>rpc.lockd</guimenuitem> бөгөөд энэ нь сонгогдвол файлуудыг түгжих үйлдлийг хангаж өгдөг. Энэ голдуу 
 	<application>rpc.statd</application>-тэй хэрэглэгддэг бөгөөд ямар компьютер ямар файлыг хорихыг хүсэж байна, хэр давтамжтай хүсэж байгаа зэргийн төлвийг хянаж байдаг. 
 	Сүүлийн хоёр сонголт нь дибаг хийхэд маш гайхамшигтай байдаг боловч эдгээр нь <acronym>NFS</acronym> сервер болон хэрэглэгч зөв
 	ажиллахад шаардлагагүй. </para>
 
       <para>Цааш нь харвал 
 	<guimenuitem>Routed</guimenuitem> сонголт буй. Энэ нь дамжуулга хийгч далд чөтгөр юм. &man.routed.8; хэрэгсэл нь сүлжээний дамжуулах хүснэгтийг удирдаж multicast дамжуулагчдыг олж хүсэлтийн дагуу сүлжээн дэх физик холболттой машинд өөрийнхөө дамжуулах хүснэгтийг нийлүүлж байдаг. Энэ хэрэгсэл нь голдуу дотоод сүлжээндээ хаалганы үүрэг гүйцэтгэж байгаа машинд хэрэглэгддэг. Үүнийг сонговол цэс гарч ирэн уг хэрэгслийн байрлах анхдагч байршлыг асуудаг. Уг цэсэн дээр анхдагч байршил нь аль хэдийнээ сонгогдсон байдаг болохоор шууд <keycap>Enter</keycap> дарж болно.  Танд дахин өөр цэс харуулагдах бөгөөд, энэ үед танаас <application>routed</application> далд чөтгөрийг ажиллууллах нэмэлт сонголт оруулахыг асуудаг. Анхдагч сонголт нь 
 <option>-q</option> байдаг бөгөөд үргэлж энэ сонголттойгоо харуулагдах болно.</para>
 
       <para>Дараагийн тохиргооны сонголт бол <guimenuitem>Rwhod</guimenuitem> бөгөөд хэрэв энэ сонгогдвол, системийн эхлэн ачаалах үед  &man.rwhod.8; далд чөтгөрийг ажиллуулдаг. <command>rwhod</command> хэрэгсэл нь сүлжээгээр байнга системийн мэдээнүүдийг цацах, эсвэл <quote>consumer</quote> горимдоо байгаа бол уг мэдээнүүдийг цуглуулж байдаг. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг  &man.ruptime.1; юм уу
 	&man.rwho.1;-н гарын авлагаас харж болно.</para>
 
       <para>Жагсаалтын сүүлийн өмнөх сонголт бол 
 	&man.sshd.8;далд чөтгөр юм.  Энэ нь <application>OpenSSH</application>-д зориулсан, нууцлалын хувиргууртай бүрхүүлийн сервер бөгөөд энгийн хэрэглээнд байдаг  <application>telnet</application> болон <acronym>FTP</acronym> серверүүдийн оронд хэрэглэхийг санал болгодог.  <application>sshd</application> сервер нь нэг компьютераас нөгөө уруу нууцлалын хувиргалттай холболт тогтоож байдаг.</para>
 
       <para>Эцэст нь  <guimenuitem>TCP Extensions</guimenuitem>
 	сонголт байгаа. Энэ хэрэв сонгогдвол, <acronym>RFC</acronym>&nbsp;1323 болон
 	<acronym>RFC</acronym>&nbsp;1644-д заасан байдаг  <acronym>TCP</acronym> өргөтгөлийг идэвхжүүлдэг. Ихэнх компьютер дээр энэ нь сүлжээний хурдыг ихэсгэдэг ч гэсэн зарим холболтыг унагаж болзошгүй. Энэ нь зөвхөн дангаараа ажилладаг серверт санал болгогдож байдаг.</para>
 
       <para>Ингээд та сүлжээнийхээ үйлчилгээнүүдийг тохируулж дууслаа. 
 	Та хамгийн дээд талын <guimenuitem>X Exit</guimenuitem> уруу гүйлгэж 
 	дараагийн тохиргоо уруу орон үргэлжлүүлж болох бөгөөд эсвэл 
 	<guimenuitem>X Exit</guimenuitem>-ийг хоёр удаа сонгон дараа нь 
 	<guibutton>[X Exit Install]</guibutton>-г сонгон 
 	<application>sysinstall</application>-с гарч болно.</para>
 
     </sect2>
 
     <sect2 id="freebsdboot">
       <title>&os; эхлэн ачаалалт</title>
 
       <sect3 id="freebsdboot-i386">
         <title>&os;/&arch.i386; машин дээрх FreeBSD-н эхлэн ачаалалт</title>
 
       <para>Хэрэв бүх зүйл амжилттай болсон бол дэлгэцэн дээр тань мэдэгдлүүд урсаж өнгөрөөд нэвтрэх хэсэгт тулж ирэх болно. Урсаж өнгөрсөн мэдэгдлүүдийг эргэж харахын тулд  <keycap>Scroll-Lock</keycap> товчийг дараад 
 	<keycap>PgUp</keycap> болон <keycap>PgDn</keycap> товчоор дээш доош нь гулгуулдаг.
 	<keycap>Scroll-Lock</keycap> товчийг дахин дарснаар нэвтрэх хэсэгт буцаж ирдэг.</para>
 
       <para>Бүх мэдэгдэл харуулагдахгүй байх нөхцөл үүсвэл (түр хадгалагчийн хэмжээнээс болж) сүүлд нь тушаал өгдөг горим дээр
 	<command>dmesg</command> тушаалаар харж болдог.</para>
 
       <para>Суулгацын үед нэмж оруулсан хэрэглэгчийн нэр болон нууц үгээр нэвтэрч орох хэрэгтэй	(энэ тохиолдолд <username>rpratt</username> гэж буй). Шаардлага гараагүй бол 
 	<username>root</username> эрхээр орохоос сэргийлэх хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Ердийн эхлэн ачаалах үеийн мэдэгдэл (хувилбарын тухай хэсгийг оруулалгүйгээр):</para>
 
 <screen>Copyright (c) 1992-2002 The FreeBSD Project. 
 Copyright (c) 1979, 1980, 1983, 1986, 1988, 1989, 1991, 1992, 1993, 1994
         The Regents of the University of California. All rights reserved. 
 
 Timecounter "i8254"  frequency 1193182 Hz
 CPU: AMD-K6(tm) 3D processor (300.68-MHz 586-class CPU)
   Origin = "AuthenticAMD"  Id = 0x580  Stepping = 0
   Features=0x8001bf&lt;FPU,VME,DE,PSE,TSC,MSR,MCE,CX8,MMX&gt; 
   AMD Features=0x80000800&lt;SYSCALL,3DNow!&gt; 
 real memory  = 268435456 (262144K bytes) 
 config&gt; di sn0 
 config&gt; di lnc0 
 config&gt; di le0 
 config&gt; di ie0 
 config&gt; di fe0 
 config&gt; di cs0 
 config&gt; di bt0  
 config&gt; di aic0 
 config&gt; di aha0 
 config&gt; di adv0 
 config&gt; q 
 avail memory = 256311296 (250304K bytes)
 Preloaded elf kernel "kernel" at 0xc0491000. 
 Preloaded userconfig_script "/boot/kernel.conf" at 0xc049109c. 
 md0: Malloc disk 
 Using $PIR table, 4 entries at 0xc00fde60
 npx0: &lt;math processor&gt; on motherboard 
 npx0: INT 16 interface 
 pcib0: &lt;Host to PCI bridge&gt; on motherboard 
 pci0: &lt;PCI bus&gt; on pcib0 
 pcib1: &lt;VIA 82C598MVP (Apollo MVP3) PCI-PCI (AGP) bridge&gt; at device 1.0 on pci0 
 pci1: &lt;PCI bus&gt; on pcib1 
 pci1: &lt;Matrox MGA G200 AGP graphics accelerator&gt; at 0.0 irq 11 
 isab0: &lt;VIA 82C586 PCI-ISA bridge&gt; at device 7.0 on pci0 
 isa0: &lt;ISA bus&gt; on isab0 
 atapci0: &lt;VIA 82C586 ATA33 controller&gt; port 0xe000-0xe00f at device 7.1 on pci0 
 ata0: at 0x1f0 irq 14 on atapci0 
 ata1: at 0x170 irq 15 on atapci0 
 uhci0: &lt;VIA 83C572 USB controller&gt; port 0xe400-0xe41f irq 10 at device 7.2 on pci0 
 usb0: &lt;VIA 83C572 USB controller&gt; on uhci0 
 usb0: USB revision 1.0 
 uhub0: VIA UHCI root hub, class 9/0, rev 1.00/1.00, addr 1 
 uhub0: 2 ports with 2 removable, self powered 
 chip1: &lt;VIA 82C586B ACPI interface&gt; at device 7.3 on pci0 
 ed0: &lt;NE2000 PCI Ethernet (RealTek 8029)&gt; port 0xe800-0xe81f irq 9 at
 device 10.0 on pci0 
 ed0: address 52:54:05:de:73:1b, type NE2000 (16 bit) 
 isa0: too many dependant configs (8) 
 isa0: unexpected small tag 14 
 fdc0: &lt;NEC 72065B or clone&gt; at port 0x3f0-0x3f5,0x3f7 irq 6 drq 2 on isa0
 fdc0: FIFO enabled, 8 bytes threshold 
 fd0: &lt;1440-KB 3.5" drive&gt; on fdc0 drive 0 
 atkbdc0: &lt;keyboard controller (i8042)&gt; at port 0x60-0x64 on isa0 
 atkbd0: &lt;AT Keyboard&gt; flags 0x1 irq 1 on atkbdc0 
 kbd0 at atkbd0 
 psm0: &lt;PS/2 Mouse&gt; irq 12 on atkbdc0 
 psm0: model Generic PS/2 mouse, device ID 0 
 vga0: &lt;Generic ISA VGA&gt; at port 0x3c0-0x3df iomem 0xa0000-0xbffff on isa0
 sc0: &lt;System console&gt; at flags 0x1 on isa0 
 sc0: VGA &lt;16 virtual consoles, flags=0x300&gt; 
 sio0 at port 0x3f8-0x3ff irq 4 flags 0x10 on isa0 
 sio0: type 16550A 
 sio1 at port 0x2f8-0x2ff irq 3 on isa0 
 sio1: type 16550A 
 ppc0: &lt;Parallel port&gt; at port 0x378-0x37f irq 7 on isa0 
 ppc0: SMC-like chipset (ECP/EPP/PS2/NIBBLE) in COMPATIBLE mode 
 ppc0: FIFO with 16/16/15 bytes threshold 
 ppbus0: IEEE1284 device found /NIBBLE
 Probing for PnP devices on ppbus0: 
 plip0: &lt;PLIP network interface&gt; on ppbus0 
 lpt0: &lt;Printer&gt; on ppbus0 
 lpt0: Interrupt-driven port 
 ppi0: &lt;Parallel I/O&gt; on ppbus0
 ad0: 8063MB &lt;IBM-DHEA-38451&gt; [16383/16/63] at ata0-master using UDMA33 
 ad2: 8063MB &lt;IBM-DHEA-38451&gt; [16383/16/63] at ata1-master using UDMA33 
 acd0: CDROM &lt;DELTA OTC-H101/ST3 F/W by OIPD&gt; at ata0-slave using PIO4 
 Mounting root from ufs:/dev/ad0s1a 
 swapon: adding /dev/ad0s1b as swap device 
 Automatic boot in progress... 
 /dev/ad0s1a: FILESYSTEM CLEAN; SKIPPING CHECKS 
 /dev/ad0s1a: clean, 48752 free (552 frags, 6025 blocks, 0.9% fragmentation)
 /dev/ad0s1f: FILESYSTEM CLEAN; SKIPPING CHECKS 
 /dev/ad0s1f: clean, 128997 free (21 frags, 16122 blocks, 0.0% fragmentation)
 /dev/ad0s1g: FILESYSTEM CLEAN; SKIPPING CHECKS
 /dev/ad0s1g: clean, 3036299 free (43175 frags, 374073 blocks, 1.3% fragmentation)
 /dev/ad0s1e: filesystem CLEAN; SKIPPING CHECKS 
 /dev/ad0s1e: clean, 128193 free (17 frags, 16022 blocks, 0.0% fragmentation)
 Doing initial network setup: hostname. 
 ed0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST> mtu 1500
         inet 192.168.0.1 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
         inet6 fe80::5054::5ff::fede:731b%ed0 prefixlen 64 tentative scopeid 0x1
         ether 52:54:05:de:73:1b
 lo0: flags=8049&lt;UP,LOOPBACK,RUNNING,MULTICAST&gt; mtu 16384 
         inet6 fe80::1%lo0 prefixlen 64 scopeid 0x8 
         inet6 ::1 prefixlen 128 
         inet 127.0.0.1 netmask 0xff000000 
 Additional routing options: IP gateway=YES TCP keepalive=YES
 routing daemons:. 
 additional daemons: syslogd. 
 Doing additional network setup:. 
 Starting final network daemons: creating ssh RSA host key 
 Generating public/private rsa1 key pair.
 Your identification has been saved in /etc/ssh/ssh_host_key. 
 Your public key has been saved in /etc/ssh/ssh_host_key.pub. 
 The key fingerprint is: 
 cd:76:89:16:69:0e:d0:6e:f8:66:d0:07:26:3c:7e:2d root@k6-2.example.com
  creating ssh DSA host key 
 Generating public/private dsa key pair.
 Your identification has been saved in /etc/ssh/ssh_host_dsa_key. 
 Your public key has been saved in /etc/ssh/ssh_host_dsa_key.pub. 
 The key fingerprint is: 
 f9:a1:a9:47:c4:ad:f9:8d:52:b8:b8:ff:8c:ad:2d:e6 root@k6-2.example.com.
 setting ELF ldconfig path: /usr/lib /usr/lib/compat /usr/X11R6/lib
 /usr/local/lib 
 a.out ldconfig path: /usr/lib/aout /usr/lib/compat/aout /usr/X11R6/lib/aout 
 starting standard daemons: inetd cron sshd usbd sendmail.
 Initial rc.i386 initialization:. 
 rc.i386 configuring syscons: blank_time screensaver moused. 
 Additional ABI support: linux. 
 Local package initialization:. 
 Additional TCP options:. 
 
 FreeBSD/i386 (k6-2.example.com) (ttyv0)
 
 login: rpratt 
 Password:</screen>
 
       <para> RSA болон DSA түлхүүрүүдийг үүсгэх явц нь удаан машин дээр хэсэг хугацаа авч магадгүй. Энэ явц нь зөвхөн суулгацын дараах анхны эхлэн ачаалах үед л хийгддэг. Дараагийн ачаалах үед хийгддэггүй болохоор хурдан байх болно. </para>
 
       <para>Хэрэв Х сервер тохируулагдаад анхдагч график орчин сонгогдсон байгаа бол, <command>startx</command> гэсэн тушаалаар тэдгээрийг ажиллуулж болно.</para>
 
       </sect3>
 
       <sect3>
         <title>&os;/&arch.alpha; машин дээрх FreeBSD-н эхлэн ачаалалт </title>
 
 	<indexterm><primary>Alpha</primary></indexterm>
 
         <para>Суулгац дууссан бол, FreeBSD-г эхлүүлэхийн тулд 
           SRM тушаал оруулах мөрөнд доор дурдсаныг бичнэ:</para>
 
 	<screen>&gt;&gt;&gt;<userinput>BOOT DKC0</userinput></screen>
 
 	<para>Энэ нь уг машинд тухайн бичсэн дискнээс эхлэн ачаалахыг зааж өгч байна.
 	  Цаашдаа FreeBSD-г автоматаар эхлүүлдэг болгохын тулд дараах тушаалыг өгөх хэрэгтэй:</para>
 
 	<screen><prompt>&gt;&gt;&gt;</prompt> <userinput>SET BOOT_OSFLAGS A</userinput>
 <prompt>&gt;&gt;&gt;</prompt> <userinput>SET BOOT_FILE ''</userinput>
 <prompt>&gt;&gt;&gt;</prompt> <userinput>SET BOOTDEF_DEV DKC0</userinput>
 <prompt>&gt;&gt;&gt;</prompt> <userinput>SET AUTO_ACTION BOOT</userinput></screen>
 
 	<para>Эхлэн ачаалагдах явц нь  &i386; машиныхтай ойролцоо ижил (гэх бүр ижил биш) байх болно.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="shutdown">
       <title>FreeBSD-г унтраах</title>
 
       <para>Үйлдлийн системийг зөв унтраах нь тун чухал. Шууд хүч хэрэглэн унтрааж болохгүй. Эхлээд <command>su</command> гэсэн тушаал оруулаад 
 	<username>root</username> нууц үгээ бичиж өгөн супер хэрэглэгч болох хэрэгтэй. Энэ нь зөвхөн тухайн хэрэглэгч  
 	<groupname>wheel</groupname> бүлэгт хамаарагдсан үед биелнэ. 
 	Эсвэл <username>root</username> хэрэглэгч болж нэвтрэх хэрэгтэй. Ингээд
 	<command>shutdown -h now</command> тушаалыг оруулна.</para>
 
       <screen>The operating system has halted. 
 Please press any key to reboot.</screen>
 
       <para>Унтраах тушаал өгсний дараа <quote>Please press any key to reboot буюу дурын товч дарж шинээр ачаална уу</quote> гэсэн мэдэгдэл гарсан үед унтраах нь зөв юм. Хэрэв шууд унтраалгүйгээр ямар нэгэн товч дарвал систем шинээр ачаалагдах болно. </para>
 
       <para>Та мөн 
         <keycombo action="simul">
 	  <keycap>Ctrl</keycap>
 	  <keycap>Alt</keycap>
 	  <keycap>Del</keycap>
 	</keycombo>
 	товчлуурын хослол хэрэглэн шинээр ачаалж болох боловч, ердийн үед энэ нь тийм ч их хэрэглэгддэг арга биш.</para>
 
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-trouble">
     <title>Хүндрэл тулгарвал</title>
 
     <indexterm>
       <primary>суулгац</primary>
       <secondary>хүндрэл тулгарвал</secondary>
     </indexterm>
     <para>Дараах хэсэгт хүмүүсийн мэдээлсний дагуу тэдэнд тулгарч байсан
 	  энгийн хүндрэлийн тухай авч хэлэлцэх болно.  Мөн энэ хэсэгт &ms-dos; эсвэл &windows; 
 	  үйлдлийн системийг FreeBSD-тэй хамт хэрхэн нэг компьютерт суулгаж
 	  ачаалах тухай хүмүүсийн асуусан асуулт болон хариултыг агуулсан буй.</para>
 
     <sect2>
       <title>Хэрэв буруу тийшээ эргээд эхэлбэл юу хийх хэрэгтэй вэ</title>
 
       <para>Компьютерийн төрлөөс хамааран бүх юмыг 100% цэвэр гүйцэтгэж болохгүй
 	  	ч гэсэн хэрэв ямар нэгэн зүйл буруу болбол, та хэд хэдэн арга хэмжээг
 		авч чадна.</para>
 
       <para>Таны FreeBSD-ийн хувилбарт зориулсан <ulink
 	url="http://www.FreeBSD.org/releases/index.html">Тоног төхөөрөмжийн тэмдэглэл
 	</ulink> баримтаас таны төхөөрөмжийг дэмжсэн эсэхийг нь шалгах хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Хэрэв таны төхөөрөмж дэмжигдсэн мөртлөө хүндрэл гарвал, та 
 		<link linkend="kernelconfig">өөрсчөн тохируулсан цөм</link> бүтээх 
 		шаардлагатай болно. Энэ нь <filename>GENERIC</filename> цөмд байхгүй 
 		төхөөрөмжүүдийн дэмжлэгийг нэмэх боломжийг танд олгох болно. 
 		Ачаалагч дискэн дээр буй цөм нь таны төхөөрөмжүүдийг 
 		IRQ-үүд, IO хаяг, мөн DMA суваг зэрэг тохиргоог үйлдвэрээс зааж өгсөн
 		анхныхаа утгатайгаа байгаа гэж авч үздэг. Хэрэв таны төхөөрөмжийн тохиргоо 
 		өөрчлөгдсөн бол тэдгээр зүйлсийг &os; хаанаас олж болохыг хэлэхийн тулд та цөмийн 
 		тохиргоогоо засварлаж дахин бүтээх хэрэгтэй болно.</para>
 
       <para>Мөн залгаж туршигдаагүй төхөөрөмжүүд сүүлд залгагдаад туршигдах үед
 	  	алдаа үүсгэх тохиолдол гардаг. Ийм үед хүндрэлтэй байгаа төхөөрөмжийн
 		драйвер буюу таниулагч файлуудыг нь хорих хэрэгтэй.</para>
 
       <note>
         <para>Ихэнх суулгацын хүндрэлүүд нь төхөөрөмжийн үйлдвэрээс гаргасан
 		  сүүлийн үеийн таниулагч файлуудыг нь татаж авч суулгаснаар илаарших
 		  нөхцөл бүрддэг бөгөөд ялангуяа motherboard буюу эх хавтан дээр иймэрхүү
 		  үзэгдэл их гардаг. Эх хавтангийн үйлдвэрээс гаргасан програмыг ер нь
 		  <acronym>BIOS</acronym> гэж нэрлэдэг ба бараг бүх
 		  үйлдвэрүүд өөрсдийн гэсэн вэб хуудастай бөгөөд уг програмыг хэрхэн
 		  сүүлийн үеийн хэлбэрт шинэчлэх тухай мэдээлэл болон файлууд агуулж байдаг.
 		  </para>
 
         <para>Ихэнх үйлдвэрлэгчид нь, ямар нэгэн ноцтой хүндрэл гарахаас
 			зайлсхийж хүндтэй нөхцөл үүсээгүй бол
 			<acronym>BIOS</acronym>-г шинэчилж хэрэггүй гэж зөвлөдөг. 
 			Шинэчлэх явц амжилтгүй болох <emphasis>нөхцөл нь</emphasis> 
 			<acronym>BIOS</acronym> цахилгаан схемд ноцтой эвдрэл гаргаж 
 			болзошгүйг анхаарна уу.</para>
         </note>
 <!--
       <warning>
         <para>Суулгах явцад хэрэгтэй байдаг дэлгэцийн (<devicename>sc0</devicename>)
 		таниулагч драйвер файл зэргийг хорьж хэрэггүй.
 	  Тохиргооны дараа суулгац дуусах юм уу ямар нэгэн алдаа үүсэж гарах тохиолдол
 	  гарвал, та ямар нэгэн болохгүй юмыг зөөсөн юм уу өөрчилсөн байж таарна.
 	  Компьютераа шинээр ачаалаад дахин оролдоорой.</para>
       </warning>
 
       <para>Тохиргооны үед та дараах зүйлсийг хийж болно:</para>
 
       <itemizedlist>
         <listitem>
           <para>Цөмд буй төхөөрөмжийн таниулагч файлуудын жагсаалтыг харах.</para>
         </listitem>
 
         <listitem>
           <para>Таны системд байхгүй байгаа төхөөрөмжийн таниулагч файлуудыг хорих.</para>
         </listitem>
 
         <listitem>
           <para>Төхөөрөмжийн таниулагч файлд хэрэглэгддэг IRQs, DRQs, болон IO порт хаяг зэргийг өөрчлөх.</para>
         </listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Цөмд төхөөрөмжийнхөө тохируулгыг хийснийхээ дараа 
 	    <command>Q</command> товч дарж шинэ тохиргоотойгоор шинээр ачаалах хэрэгтэй.
 		Суулгац дууссаны дараа таны тохируулгын горимд хийсэн өөрчлөлт тань хадгалагдаж
 		үлдэх бөгөөд шинээр ачаалах тоолонд шинээр тохируулах шаардлага гарахгүй.
 		Энэ нь бараг <link
         linkend="kernelconfig">өөрчлөн тохируулсан цөм</link> бүтээхтэй ижил үйлдэл юм.</para>
 -->
     </sect2>
     
     <sect2>
       <title>&ms-dos; болон &windows;-н файл системийг хэрэглэх нь</title>
 
       <para>&os; нь одоогийн байдлаар <application>Double Space&trade;</application>
 	  програмаар шахсан файл системийг дэмждэггүй. Тийм болохоор, хэрэв ийм төрлийн
 	  файл системд хандахаар бол эхлээд уг файл системийн шахалтыг задлаад, дараа нь
 	  файл уруу хандах хэрэгтэй. Задлах энэ үйлдэл нь <application>Compression Agent</application>
 	  програмыг <guimenuitem>Start</guimenuitem>&gt; <guimenuitem>Programs</guimenuitem> &gt; доторх
 	<guimenuitem>System Tools</guimenuitem> цэснээс гүйцэтгэгдэж болно.</para>
 
       <para>&os; нь &ms-dos; дээр үндэслэгдсэн файл системүүдийг (FAT16 ба FAT32) дэмждэг. 
 	  Ийм файл систем рүү хандахдаа &man.mount.msdosfs.8; тушаалыг холбогдох 
 	  параметртай нь хэрэглэдэг. Энэ хэрэгслийн ерөнхий хэрэглэх бичлэг нь:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t msdosfs /dev/ad0s1 /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Энэ жишээн дээр, &ms-dos; файл систем нь эхний дискний эхний хуваалт
 	  дээр байрласныг харуулж байна.  Мэдээж таны систем дээр янз бүр байх бөгөөд
 	  <command>dmesg</command> болон <command>mount</command> тушаалуудын гаралтын
 	  мэдээллийг харах хэрэгтэй.  Эдгээр тушаалууд нь дискний хуваалтын 
 	  тухай хангалттай мэдээллийг өгч чаддаг.</para>
 
       <note><para>Өргөтгөсөн  &ms-dos; файл системүүд нь голдуу 
 	  &os;-н суусан хуваалтын дараа байдаг. Өөрөөр хэлбэл, дискний хуваалтын дугаар нь 
 	  &os;-н суусан хуваалтын дугаараас их байна.  Жишээ нь, 
 	  эхний &ms-dos; хуваалт
 	<filename>/dev/ad0s1</filename> дээр, &os; хуваалт 
 	<filename>/dev/ad0s2</filename> дээр, өргөтгөсөн  &ms-dos; хуваалт
 	<filename>/dev/ad0s3</filename> дээр гэж байрласан байж болно.  Зарим хүнд 
 	энэ нь үл ойлгогдохоор байж болох юм.</para></note>
 
       <para>NTFS хуваалтыг бас таниулан холбохдоо өмнөхтэй ижил аргаар 
 	  &man.mount.ntfs.8; тушаал хэрэглэж болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Алдааг олж засварлахтай холбоотой асуултууд болон хариултууд</title>
 
       <qandaset>
 	<qandaentry>
 	  <question>
 	    <para>Миний систем ачаалж тоног төхөөрөмж шалгаж байх үедээ 
 		гацах юм уу эсвэл суулгах үед хачин ажиллаад байна, 
 		эсвэл уян дискний хөтчийг шалгахгүй байна.</para>
 	  </question>
 	  <answer>
 	    <para>&os; 5.0 болон түүнээс сүүлийн хувилбарууд нь 
 		системийн ACPI үйлчилгээг ачаалах явцад илрүүлсэн бол 
 		түүнийг i386, amd64 болон ia64 тавцангууд дээр өргөнөөр 
 		ашигладаг. Харамсалтай нь ACPI драйвер болон системийн 
 		эх хавтан ба BIOS-д алдаанууд байсаар байгаа билээ. 
 		Гуравдагч шатны ачаалагч дуудагч дээр 
 		<literal>hint.acpi.0.disabled</literal> тохиргоог 
 		тохируулснаар ACPI-ийн хэрэглээг хааж болдог:</para>
 
 	    <screen>set hint.acpi.0.disabled="1"</screen>
 
 	    <para>Энэ нь систем ачаалах тоолонд өөрчлөгдөх учир 
 		<filename>/boot/loader.conf</filename> файлд 
 		<literal>hint.acpi.0.disabled="1"</literal> мөрийг 
 		нэмж өгөх шаардлагатай. Ачаалагч дуудагчийн талаар 
 		дэлгэрэнгүй мэдээллийг <xref linkend="boot-synopsis"> 
 		хэсгээс олж болно.</para>
 	  </answer>
 	</qandaentry>
 	<qandaentry>
 	  <question>
 	    <para>&os;-г суулгасны дараа хатуу дискнээс анх удаагаа ачаалах 
 		гэхэд цөм дуудагдаж миний тоног төхөөрөмжийг шалгасан боловч 
 		иймэрхүү мэдээлэл гаргаад зогсоод байна:</para>
 
 	    <screen>changing root device to ad1s1a panic: cannot mount root</screen>
 
 	    <para>Юу болохоо больчихсон бэ?  Би юу хийх вэ?</para>
 
 	    <para>Ачаалахад тусламж маягаар 
 		<literal>bios_drive:interface(unit,partition)kernel_name</literal> 
 		гэж гарсан зүйл юу вэ?</para>
 	  </question>
 
 	  <answer>
 	    <para>Ачаалах диск системийн эхний диск биш тохиолдолд 
 		гардаг асуудал аль эртнийх байдаг. BIOS нь &os;-д 
 		өөр дугаарлах аргыг хэрэглэдэг бөгөөд аль дугаар нь 
 		алинтай таардгийг зөвөөр тохируулах төвөгтэй байдаг.</para>
 
 	    <para>Ачаалах диск нь систем дээр эхний диск биш бол 
 		&os;-д түүнийг олоход тусламж хэрэгтэй болдог. 
 		Энд хоёр нийтлэг тохиолдол байдаг бөгөөд аль ч тохиолдолд 
 		та &os;-д root файлын систем хаана байгаа хэлж өгөх 
 		шаардлагатай. Та BIOS-ийн дискний дугаар, дискний төрөл болон 
 		тэр төрөлд зориулсан &os;-ийн дискний дугаарыг зааж өгөн 
 		үүнийг хийж болно.</para>
 
 	    <para>Эхнийх нь та хоёр IDE дисктэй бөгөөд 
 		диск бүр өөр өөрийн IDE шугамнууд дээр мастер болон 
 		тохируулагдсан байх ба &os;-г хоёр дахь дискнээс 
 		ачаалахыг хүсэж байгаа тохиолдол юм. BIOS нь эдгээрийг 
 		диск 0 болон диск 1 гэж хардаг бол &os; нь 
 		тэдгээрийг <devicename>ad0</devicename> болон 
 	      <devicename>ad2</devicename> гэж хардаг.</para>
 
 	    <para>&os; нь <literal>ad</literal> төрлийн BIOS диск 1 дээр 
 		байгаа бөгөөд &os;-ийн дискний дугаар нь 2 юм. Тэгэхээр 
 		та ингэж хэлж өгөх хэрэгтэй-:</para>
 
 	    <screen><userinput>1:ad(2,a)kernel</userinput></screen>
 
 	    <para>Хэрэв та анхдагч шугаман дээр боол дисктэй бол 
 		дээр дурдсан нь шаардлагагүй юм (тэгээд бас маш буруу 
 		юм).</para>
 
 	    <para>Хоёр дахь нь та систем дээрээ нэг буюу түүнээс олон 
 		IDE дискнүүдтэй бөгөөд SCSI дискнээс ачаалах тохиолдол 
 		юм. Энэ тохиолдолд &os;-ийн дискний дугаар нь BIOS-ийн 
 		дискний дугаараас бага байдаг. Хэрэв хоёр IDE дисктэй 
 		бөгөөд бас SCSI дисктэй бол SCSI диск нь <literal>da</literal> 
 		төрлийн BIOS диск 2 ба &os;-ийн дискний дугаар 0 байна. 
 		Тэгэхээр та:</para>
 
 	    <screen><userinput>2:da(0,a)kernel</userinput></screen>
 
 	    <para>гэж &os;-д систем дэх эхний SCSI диск болох 
 		BIOS диск 2-оос ачаалахыг хүсэж байгаагаа хэлж өгнө. 
 		Хэрэв танд зөвхөн нэг IDE диск байсан бол дээрхийн оронд 
 		та '1:'-ийг харах байсан билээ.</para>
 
 	    <para>Та ашиглах зөв утгуудыг тодорхойлсныхоо дараа 
 		стандарт текст засварлагч ашиглан <filename>/boot.config</filename> 
 		файлд бичиж өгсөн шигээ тушаалыг хийж өгч болно. 
 		Өөрөөр зааварлаагүй л бол &os; нь энэ файлын агуулгыг 
 		<literal>boot:</literal> хүлээх мөрний анхдагч хариулт 
 		болгон ашиглах болно.</para>
 	  </answer>
 	</qandaentry>
 	<qandaentry>
 	  <question>
 	    <para>&os;-г суулгасны дараа хатуу дискнээс анх удаагаа ачаалах 
 		гэхэд ачаалах цэсэн дээр Ачаалагч Менежерийн хүлээх мөр 
 		зөвхөн <literal>F?</literal>-г хэвлээд ачаалалт цааш 
 		үргэлжлэхгүй байна.</para>
 	  </question>
 
 	  <answer>
 	    <para>Таныг &os;-г суулгаж байхад хатуу дискний геометр 
 		Хуваалтын засварлагч дээр буруу тохируулагдсан байна. 
 		Хуваалтын засварлагч уруу буцаж ороод өөрийн хатуу дискний 
 		жинхэнэ геометрийг зааж өгөх хэрэгтэй. Та зөв геометртэйгээр 
 		&os;-г эхнээс нь дахин суулгах шаардлагатай.</para>
 
 	    <para>Хэрэв та өөрийн машины хувьд зөв геометрийг ерөөсөө олж 
 		чадахгүй байгаа бол ийм зөвлөгөө өгье: дискний эхэнд 
 		жижиг DOS хуваалт суулгаад дараа нь &os;-г суулгах хэрэгтэй. 
 		Суулгалтын програм нь DOS хуваалтыг харж түүнээс зөв геометрийг 
 		олж авахыг оролддог. Ингэснээр энэ нь ихэвчлэн ажилладаг 
 		билээ.</para>
 
 	    <para>Дараах зааврыг зөвлөхөө больсон бөгөөд энд лавлагааны 
 		зориулалтаар оруулав:</para>
 
 	    <blockquote>
 	      <para>Хэрэв та (ирээдүйд) DOS, Линукс эсвэл бусад үйлдлийн системтэй 
 		нийцтэй байх эсэх нь хамаагүй цэвэр &os; сервер эсвэл ажлын 
 		станц суулгаж байгаа бол &os; нь хамгийн эхний сектороос эхлээд 
 		сүүлийн сектор хүртэл бүхэл дискийг ашигладаг стандарт бус тохируулгыг 
 		сонгож бүхэл дискийг (хуваалтын засварлагч дээр `A') ашиглах сонголт 
 		бас танд байдаг. Энэ нь геометрийн бүх л тооцооллыг орхих боловч 
 		дискэн дээр &os;-ээс өөр бусад үйлдлийн системийг хэзээ ч ажиллуулахгүй 
 		гэж тооцоогүй л бол зарим талаараа хязгаарлагдмал байдаг.</para>
 	    </blockquote>
 	  </answer>
 	</qandaentry>
 	<qandaentry>
 	  <question>
 	    <para>Систем миний &man.ed.4; сүлжээний картыг олсон боловч 
 		device timeout гэсэн алдаа гарсаар байх юм.</para>
 	  </question>
 
 	  <answer>
 	    <para>Таны карт <filename>/boot/device.hints</filename> 
 		файл дээр зааснаас өөр IRQ-г ашиглаж байж магадгүй юм. 
 		ed драйвер нь анхдагчаар `soft' буюу зөөлөн тохиргоог 
 		(DOS дээр EZSETUP-ийг ашиглан оруулсан утгуудыг) ашигладаггүй боловч 
 		хэрэв таныг интерфэйсийн хувьд <literal>-1</literal>-г 
 		зааж өгөх юм бол програм хангамжийн тохиргоог ашиглах 
 		болно.</para>
 
 	    <para>Карт дээр байгаа жижиг шилжүүлэгчийг тогтсон буюу хатуу тохиргоо 
 		руу (шаардлагатай бол цөмийн тохиргоонуудыг өөрчлөн) 
 		тохируулах юм уу эсвэл зөвлөгөөг 
 		<quote>hint.ed.0.irq="-1"</quote> гэж IRQ-г 
 		<literal>-1</literal> болгож тохируулан зааж өгөх хэрэгтэй. 
 		Энэ нь цөмд зөөлөн тохиргоог ашиглахыг хэлж 
 		өгөх болно.</para>
 
 	    <para>Өөр нэг шалтгаан нь таны карт IRQ 2-той хуваалцсан IRQ 9 дээр 
 		байж (ялангуяа IRQ 2-г ашигладаг VGA карттай бол) байнга 
 		асуудал болж байдаг байж болох юм. Та аль болох IRQ 2 эсвэл 9-ийг 
 		ашиглах ёсгүй юм.</para>
 	  </answer>
 	</qandaentry>
       </qandaset>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-advanced">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Валентино</firstname>
 	  <surname>Вашетто</surname>
 	  <contrib>Хамтарч бэлтгэсэн </contrib>
 	</author>
 	<!-- May 2001 -->
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Суулгацын нэмэлт гарын авлага</title>
 
     <para>Энэ хэсэгт FreeBSD-г хэрхэн онцгой тохиолдолд суулгах талаар
 		өгүүлэх болно.</para>
 
     <sect2 id="headless-install">
       <title>FreeBSD-г дэлгэц юм уу гар үгүй систем дээр суулгах нь</title>
 
       <indexterm>
         <primary>суулгац</primary>
         <secondary>headless буюу толгойгүй (serial console)</secondary>
       </indexterm>
       <indexterm><primary>serial console</primary></indexterm>
       <para>Энэ төрлийн суулгацыг FreeBSD-г суулгаж байгаа 
 	  машин нь дэлгэцгүй юм уу тэр байтугай дэлгэцийн залгуургүй 
 	  байдаг учраас <quote>headless 
 	install буюу толгойгүй суулгац</quote> гэж нэрлэдэг. 
 	Яаж ингэж болдог юм бол? гэж та гайхаж байвал, serial console буюу
 	цуваа консол хэрэглэснээр ийм суулгац хийж болдог.  
 	Цуваа консолоор өөр машиныг дэлгэц болон гар болгож ашиглаж болдог.
 	Үүнийг гүйцэтгэхийн тулд <xref
         linkend="install-floppies"> дээр заасан зааврын дагуу суулгац уян дискийг
 		бэлдэх хэрэгтэй.</para>
 
       <para>Энэ уян дискийг өөрчилж цуваа консолоос эхлэн ачаалахын тулд
 	  дараах алхмуудыг биелүүлэх хэрэгтэй:</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title>Эхлэн ачаалагч уян дискнүүдийг цуваа консол уруу холбогдохыг зөвшөөрөх</title>
   	    <indexterm>
 	      <primary><command>mount</command></primary>
 	    </indexterm>
 	    <para>Хэрэв та урьд нь уян дискнээс эхлэн ачаалж байсан бол, FreeBSD 
 		  нь ердийн энгийн суулгацын горимоор эхлэн ачаалах болно.
 		  Гэхдээ бид нар суулгацаа цуваа холболт уруу орж эхлүүлэх ёстой билээ.
 	      Ингэхийн тулд FreeBSD уруу <filename>boot.flp</filename> дискийг 
 		  &man.mount.8; тушаал ашиглаж таниулж холбох хэрэгтэй.</para>
 
             <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/fd0 /mnt</userinput></screen>
 
 	    <para>Одоо та уян дискээ таниулж холбосон болохоор 
 		<filename class="directory">/mnt</filename> сан уруу орох хэрэгтэй:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>cd /mnt</userinput></screen>
 
 	    <para>Энд одоо цуваа консолоос хэрхэн эхлэн ачаалах тохируулга эхэлж байна.
 		Та эхлээд <filename>boot.config</filename> нэртэй файл үүсгээд тэрэн дотроо 
 	      <literal>/boot/loader -h</literal> гэж бичих хэрэгтэй.  
 		  Ингэснээр та цуваа консолоос эхлэн ачаалах болно гэж тохируулж байна.</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>echo "/boot/loader -h" &gt; boot.config</userinput></screen>
 
 	    <para>Ингээд та уян дискээ зөв тохируулчихсан учраас таниулсан дискээ
 		 &man.umount.8; тушаалаар буцааж салгах хэрэгтэй:</para>
 
             <screen>&prompt.root; <userinput>cd /</userinput>
 &prompt.root; <userinput>umount /mnt</userinput></screen>
 
 	    <para>Одоо та уян дискээ дискний төхөөрөмжөөс авч болно.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Null-modem кабелиар холбох</title>
 
   	    <indexterm><primary>null-modem кабел</primary></indexterm>
 	    <para>Та одоо хоёр машинаа <link linkend="term-cables-null">null-modem кабелиар</link> 
 		  холбох хэрэгтэй. Уг хоёр машины цуваа холболтын залгууранд нь тус тусад нь
 		  залгах хэрэгтэй.  <emphasis>Ердийн цуваа залгуур энэ тохиолдолд ажилладаггүй
 		  </emphasis> бөгөөд дундаа сэлгэж залгагдсан null-modem залгуур танд хэрэгтэй.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Суулгац эхлүүлэх гэж шинээр ачаалах</title>
 
 	    <para>Одоо суулгацаа эхлүүлэх цаг боллоо. <filename>boot.flp</filename> 
 		  дискээ толгойгүй машиндаа хийгээд асаах хэрэгтэй.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Толгойгүй машин уруугаа холбогдох</title>
 	    <indexterm>
 	      <primary><command>cu тушаал</command></primary>
 	    </indexterm>
 	    <para>Та одоо тэр машин уруугаа &man.cu.1; тушаал хэрэглэж
 		 холбогдох хэрэгтэй:</para> 
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>cu -l /dev/cuad0</userinput></screen>
 
             <para>&os;&nbsp;5.X дээр
               <filename>/dev/cuad0</filename>-ийн оронд
 	      <filename>/dev/cuaa0</filename>-ийг ашиглана.</para>
 	  </step>
       </procedure>
 
       <para>Ингээд л боллоо! Та одоо нөгөө толгойгүй машинаа 
 	 <command>cu</command> тушаалын хэсгээр удирдах боломжтой боллоо.  
 	 Энэ хэсэгт таныг <filename>kern1.flp</filename> дискээ хийхийг шаардах бөгөөд
 	 дараа нь ямар төрлийн терминал хэрэглэхийг асуух болно. Тэр үед нь
 	FreeBSD color console буюу өнгөт консол гэдгийг сонгоод цааш нь 
 	суулгацаа үргэлжлүүлээрэй!</para>
 
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="install-diff-media">
     <title>Өөртөө зориулж тусгай суулгацын төхөөрөмж бэлдэх нь</title>
 
     <note>
       <para>Дахин нуршихаас сэргийлж таны худалдаж авсан юм уу бэлдэж авсан
 	  CDROM эсвэл DVD нарыг <quote>FreeBSD диск</quote> гэж нэрлэв.</para>
     </note>
 
     <para>Заримдаа танд өөрийн гэсэн өөрчилж тохируулсан FreeBSD суулгацын
 	  төхөөрөмжөөс суулгах хэрэг гарч болзошгүй. Энэ нь физик төхөөрөмж 
 	  болох бичлэгт хальс юм уу эсвэл <application>sysinstall</application>
 	  дээр зааж өгсөн FTP хуудас эсвэл &ms-dos; хуваалтад буй файлаас
       суулгаж болзошгүй.</para>
 
     <para>Жишээ нь:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Танд маш олон компьютер холбогдсон дотоод сүлжээ байгаа бөгөөд
 	  зөвхөн нэг л FreeBSD диск байж болох юм. Та дотоод FTP хуудас үүсгээд
 	  тэрэндээ  FreeBSD дискээ байрлуулж, уг хуудаснаас бусад компьютерууд холбогдож
 	  суулгац хийж болохоор тохируулж болно.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Танд FreeBSD диск байгаа боловч таны CD/DVD төхөөрөмж уг дискийг 
 	  танихгүй харин &ms-dos;/&windows; дээр таньдаг байг.  Та уг компьютерийнхаа
 	  DOS хуваалт дээрээ FreeBSD суулгацыг хуулаад дараа нь уг файл уруу 
 	  FreeBSD-г суулгах үед хандаж болно.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Таны суулгахыг хүссэн компьютерт CD/DVD төхөөрөмж болон сүлжээний картын
 	  аль нь ч байхгүй бөгөөд та зөвхөн 
 	  <quote>Laplink-style</quote> цуваа юм уу зэрэгцээ холболтын кабелиар холбогдож
 	  гүйцэтгэж болно.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Та FreeBSD суулгаж болдог бичлэгт хальс бэлдэж болно.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <sect2 id="install-cdrom">
       <title>Суулгацын CDROM үүсгэх</title>
 
       <para>FreeBSD төсөл нь хувилбар гаргах үедээ хамгийн багадаа хоёр ширхэг CDROM дүрсийг 
 	(<quote>ISO images буюу дискний дүрс</quote>) дэмжигдсэн архитектур бүрийн хувьд бэлтгэдэг.
 	  Хэрэв танд CD бичигч байвал эдгээр буулгац дүрсийг CD дээр буулган бичиж (<quote>шарж</quote>) болдог.
 	  Хэрэв танд CD бичигч болон хямд үнэтэй интернэт сайн холболт байвал энэ нь
 	  FreeBSD-г суулгах хамгийн амархан арга болно.</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title>Зөв ISO Images буюу буулгац дүрсийг татаж авах</title>
 
 	  <para>Хувилбар бүрд зориулсан ISO буулгац дүрсийг <filename>ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/ISO-IMAGES-<replaceable>arch</replaceable>/<replaceable>version</replaceable></filename> 
 	    хаягаас юм уу эсвэл хуулбар толин тусгалуудаас татаж авч болно.  
 	    Машины төрөл болон хувилбарыг <replaceable>arch</replaceable> болон 
 	    <replaceable>version</replaceable> гэсэн хэсгүүдэд тус тусад нь орлуулж бичих хэрэгтэй.</para>
 
 	  <para>Уг сан нь дараах буулгац дүрснүүдийг агуулж байдаг:</para>
 
 	  <table frame="none">
 <!--
 	    <title>FreeBSD 4.<replaceable>X</replaceable> ISO буулгац дүрсний нэр болон агуулга</title>
 
 	    <tgroup cols="2">
 	      <thead>
 		<row>
 		  <entry>Файлын нэр</entry>
 
 		  <entry>Агуулалт</entry>
 		</row>
 	      </thead>
 
 	      <tbody>
 		<row>
 		  <entry><filename><replaceable>version</replaceable>-RELEASE-<replaceable>arch</replaceable>-miniinst.iso</filename></entry>
 		  
 		  <entry>FreeBSD-г суулгахад хэрэгтэй бүх юм бий.</entry>
 		</row>
 
 		<row>
 		  <entry><filename><replaceable>version</replaceable>-RELEASE-<replaceable>arch</replaceable>-disc1.iso</filename></entry>
 
 		  <entry>FreeBSD-г суулгахад хэрэгтэй бүх юмс мөн дискэнд багтахаар нь 
 		    шингээсэн гуравдагчдын бүтээсэн програмын багцууд.</entry>
 		</row>
 
 		<row>
 		  <entry><filename><replaceable>version</replaceable>-RELEASE-<replaceable>arch</replaceable>-disc2.iso</filename></entry>
 
 		  <entry><quote>live filesystem буюу амьд файл систем</quote> гэж нэрлэгддэг
 		    бөгөөд <application>sysinstall</application>-д хэрэглэгдэхээр 
 		    <quote>Repair буюу засварлах </quote> хэсгийг агуулсан байдаг. 
 		    FreeBSD-н CVS модон бүтцийг агуулдаг. Мөн дискэнд багтах хэмжээгээр нь 
 			гуравдагчдын бүтээсэн програмын багцыг агуулсан байдаг.</entry>
 		</row>
 	      </tbody>
 	    </tgroup>
 	  </table>
 
 	  <table frame="none">
 -->
 	    <title>FreeBSD 5.<replaceable>X</replaceable> ISO буулгац дүрсний нэр болон агуулга</title>
 
 	    <tgroup cols="2">
 	      <thead>
 		<row>
 		  <entry>Файлын нэр</entry>
 
 		  <entry>Агуулга</entry>
 		</row>
 	      </thead>
 
 	      <tbody>
 		<row>
 		  <entry><filename><replaceable>version</replaceable>-RELEASE-<replaceable>arch</replaceable>-bootonly.iso</filename></entry>
 
 		  <entry>FreeBSD цөмөөс эхлүүлж суулгацын хэсгийг эхлүүлэхэд хэрэглэгдэх
 		    бүх хэсэг буй. Энэ суулгаж болдог файлуудыг  FTP юм уу бусад эх сурвалжаас
 			татаж авч болно.</entry>
 		</row>
 
 		<row>
 		  <entry><filename><replaceable>version</replaceable>-RELEASE-<replaceable>arch</replaceable>-miniinst.iso</filename></entry>
 		  
 		  <entry>FreeBSD-г суулгахад хэрэглэгдэх бүх юм бий.</entry>
 		</row>
 
 		<row>
 		  <entry><filename><replaceable>version</replaceable>-RELEASE-<replaceable>arch</replaceable>-disc1.iso</filename></entry>
 
 		  <entry>&os;-г суулгахад хэрэгтэй бүх юм болон <application>sysinstall</application>
 		    дээр хэрэглэгдэх <quote>Repair буюу засварлах</quote>ад хэрэглэгддэг 
 		    <quote>live filesystem буюу амьд файл систем</quote>.</entry>
 		</row>
 
 		<row>
 		  <entry><filename><replaceable>version</replaceable>-RELEASE-<replaceable>arch</replaceable>-disc2.iso</filename></entry>
 
 		  <entry>&os;-н бичиг баримт (&os; 6.2-оос өмнөх) болон дискэн дээр багтахаар нь шингээсэн 
 		    гуравдагчдын бүтээсэн програмын багцууд.</entry>
 		</row>
  
                 <row>
                   <entry><filename><replaceable>version</replaceable>-RELEASE-<replaceable>arch</replaceable>-docs.iso</filename></entry>
 
                   <entry>&os;-н бичиг баримт (&os; 6.2 болон түүнээс дараа үеийн).</entry>	      
 		</tbody>
 	    </tgroup>
 	  </table>
 
 	  <para>Та bootonly ISO юм уу эсвэл нэгдүгээр диск хоёрын аль нэгийг 
 	    татаж авах <emphasis>ёстой</emphasis>. Нэгдүгээр диск нь 
 		bootonly ISO дискний бүтцийг агуулж байдаг болохоор энэ хоёрыг хоёуланг 
 		татаж авч хэрэггүй.</para>
 
 	  <para>bootonly ISO-г интернэт холболт хямд газарт суулгах хэрэгтэй. 
 	    Үүгээр та &os;-г суулгаад, дараа нь гуравдагч програмуудыг интернэтээр татаж 
 		авч суулгаж болно (
 	    <xref linkend="ports">-с харна уу).</para>
 
 	  <para>Нэгдүгээр дискийг хийгээд &os;-г суулгах юм уу эсвэл дискэн дээр байгаа
 	    гуравдагчдын багц програмыг суулгана гэж сонгох хэрэгтэй.</para>
 
 	  <para>Бусад дискнүүд нь хэрэв танд хурдтай интернэт холболт байхгүй л бол
 	    тийм чухал шаардлагатай биш.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>CD-нүүдийг бичих</title>
 
 	  <para>Та хуулбар дүрс нарыг дискэн дээр бичих хэрэгтэй. Хэрэв та энэ алхмыг
 	    өөр FreeBSD систем дээр гүйцэтгэж байгаа бол 
 	    <xref linkend="creating-cds"> хэсгээс нэмэлт мэдээллийг үзэх хэрэгтэй (
 		<xref linkend="burncd"> болон 
 	    <xref linkend="cdrecord"> хэсгүүдэд зарим нь буй).</para>
 
 	  <para>Хэрэв та энэ үйлдлийг өөр үйлдлийн систем дээр гүйцэтгэж байгаа бол,
 	    уг систем дээр байгаа CD бичигчээ удирддаг дурын програмыг нь ашиглаж бичих
 		нь зүйтэй. Эдгээр дүрс нь стандарт ISO хэлбэрээр байгаа тул маш олон бичигч 
 		нар энэ төрлийг дэмждэг билээ.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       <note><para>Хэрэв өөрийн гэсэн FreeBSD хувилбар бүтээнэ гэх юм бол 
 	  <ulink url="&url.articles.releng;">Хувилбарыг инженерчлэх мэдээллээс</ulink>
 	  хараарай.</para></note>
 
     </sect2>
 
     <sect2 id="install-ftp">
       <title>FreeBSD дисктэй дотоод FTP хуудас бэлтгэх нь</title>
 	
       <indexterm>
 	<primary>суулгац</primary>
 	<secondary>сүлжээ</secondary>
 	<tertiary>FTP</tertiary>
       </indexterm>
 
       <para>FreeBSD дискний зохион байгуулалт нь FTP хуудастайгаа ижил байрлуулагдсан буй.
 	  Ингэснээр танд дотоод FTP хуудас байгуулж сүлжээгээр FreeBSD-г суулгахад
 	  тун дөхөм болж өгдөг.</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>FTP хуудас эрхэлж байх ёстой  FreeBSD компьютерт CDROM төхөөрөмж байх
 	   шаардлагатай бөгөөд  <filename>/cdrom</filename> санд таниулж холбосон 
 	   байх ёстой.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>mount /cdrom</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>anonymous FTP эрх
 	    <filename>/etc/passwd</filename> дотор үүсгэх хэрэгтэй.  Ингэхийн тулд 
 		&man.vipw.8; хэрэгслийг ашиглан 
 	    <filename>/etc/passwd</filename> файлыг засварлахдаа дараах мөрийг нэмэх
 		хэрэгтэй:</para>
 
 	  <programlisting>ftp:*:99:99::0:0:FTP:/cdrom:/nonexistent</programlisting>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>
 	    <filename>/etc/inetd.conf</filename> дотор FTP service буюу үйлчилгээ
 		зөвшөөрөгдсөн эсэхийг лавлах хэрэгтэй.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       <para>Ингээд одоо таны компьютертай сүлжээгээр холбогдож чадах машин болгон
 	  суулгац эхлүүлэхийн тулд, суулгах төхөөрөмжөө сонгох цэснээс <quote>Other буюу бусад</quote>
 	  гэдгийг сонгоод цааш нь FTP гэж сонгон
 	<userinput>ftp://<replaceable>машины нэр</replaceable></userinput>
 	гэж оруулах хэрэгтэй.</para>
 
       <note>
 	<para>Хэрэв таны FTP үйлчилгээг ашиглаж байгаа хэрэглэгчийн  эхлэн ачаалах 
 	  төхөөрөмж нь (голдуу уян диск байдаг) FTP дээр буй хувилбартай яг ижил хувилбар 
 	  биш бол,  <application>sysinstall</application> нь таны суулгацыг бүрэн
 	  гүйцэтгэж чаддаггүй.  Хэрэв хувилбарууд ижил биш байсан ч гэсэн дарж
 	  бичихийг та хүсэж байгаа бол  <guimenu>Options</guimenu> цэснээс
 	  distribution name буюу тархацын нэрийг  <guimenuitem>any</guimenuitem> гэж
 	  бичих хэрэгтэй.</para>
       </note>
 
       <warning>
 	<para>Энэ арга нь галт ханаар хамгаалагдсан дотоод сүлжээнд бол найдвартай
 	  ажилладаг.  Энэ FTP үйлчилгээгээ интернэтээр дамжуулан өөр машинд 
 	  (таны дотоод сүлжээнээс гадуурх сүлжээнд буй компьютерт) санал болговол
 	  зарим компьютерийн сүлжээ эвдэгч хүмүүсийн анхаарлыг татаж эвгүй үр дүнд 
 	  хүргэж болзошгүй. Хэрэв та нууцлалын маш сайн дадлагатай биш л бол ингэж 
 	  гадуурх сүлжээнд ил гаргахаас болгоомжлохыг бид танд зөвлөж байна.</para>
       </warning>
     </sect2>
 
       <sect2>
         <title>Суулгацын уян дискийг бэлдэх нь</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>суулгац</primary>
 	<secondary>уян дискнүүд</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Хэрэв таны компьютер өөр дэмжлэггүйгээс болоод юм уу эсвэл та 
 	  юмыг хүндрүүлж хийхийг хүссэнээс ч болоод юм уу, суулгацыг уян дискнээс 
 	  суулгах ёстой бол (энэ аргыг 
 	<emphasis>хэрэглэхгүй </emphasis> байхыг санал болгож байна), та эхлээд
 	уян дискнүүдийг суулгацад бэлдэх ёстой.</para>
 
 	<para>Хамгийн багадаа л гэхэд <filename>base</filename> (үндсэн түгээлт) санд буй хоёртын
 	  файлуудыг багтаахад шаардлагатай тооны 1.44&nbsp;MБ-н 
 	  дискнүүдийг бэлдэх ёстой. Хэрэв уян дискээ DOS-с бэлдэж байгаа бол
 	  &ms-dos;-н <command>FORMAT</command> командыг ашиглан дискнүүдийг шинэчилж
 	  бэлдэх  <emphasis>ёстой</emphasis>.  Хэрэв та &windows;-с бэлдэхээр бол,
 	  Explorer дээр дискийг форматлаж болдог (
 	  <devicename>A:</devicename> төхөөрөмж дээр хулганы баруун товчийг дараад
 	  <quote>Format</quote> цэсийг сонгоорой).</para>
 
 	<para>Үйлдвэрээс урьдчилан бэлтгэж цэвэрлэсэн дискэнд итгэж 
 	  <emphasis>болохгүй шүү</emphasis>. Найдвартай байхын тулд тэдгээрийг дахин
 	  цэвэрлэх хэрэгтэй. Сүүлийн үед маш олон хэрэглэгчид зөв цэвэрлэж янзлаагүй
 	  дискнээсээ болж маш их алдаа гарлаа гэж мэдээлсэн учраас бид ингэж танд
 	  анхааруулж байгаа билээ.</para>
 
 	<para>Хэрэв та уян дискээ DOS файл систем дээр биш харин өөр FreeBSD машин дээр
 	  бэлтгэж байсан ч гэсэн цэвэрлэх нь зөв санаа гэдгийг дахин сануулмаар байна.
 	  Та <command>bsdlabel</command> болон <command>newfs</command>
 	  тушаалуудыг ашиглаж UFS файлын систем суулгахыг хүсвэл ( 3.5" 1.44&nbsp;MБ диск дээр)
 	  дараах тушаалуудыг өгөх хэрэгтэй:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>fdformat -f 1440 fd0.1440</userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -w -r fd0.1440 floppy3</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs -t 2 -u 18 -l 1 -i 65536 /dev/fd0</userinput></screen>
 
 	<para>Дараа нь дискээ таниулаад жирийн файл систем шиг бичиж болно.</para>
 
 	<para>Уян дискнүүдээ цэвэрлэж бэлтгэсний дараа файлуудаа хуулах хэрэгтэй.
 	  Тархцын файлууд нь зохицох зорилгоор тааруулж хуваагддаг бөгөөд таван ширхэг 
 	  1.44&nbsp;MБ диск дээр багтахаар тохируулагдсан байдаг.  Бүх уян диск болгондоо
 	  багтах хэмжээгээр нь тулгаж хуулах зарчмаар түгээлтийн бүх файлуудыг багтааж 
 	  хуулах хэрэгтэй. Тархац бүр уян диск дээр :
 	  <filename>a:\base\base.aa</filename>,
 	  <filename>a:\base\base.ab</filename> гэх мэтчилэн хуулагдах ёстой.</para>
 
          <important>
            <para>Түгээлтийг татаж аван нийлүүлэх үедээ хичнээн нэмэлт хэсгүүдийг 
 		хайхаа мэдэхийн тулд суулгалтын програм уншдаг учраас 
 		<filename>base.inf</filename> файл нь <filename>base</filename> 
 		цуглуулгын эхний уян дискэнд орох ёстой.</para>
          </important>
 
 	<para>Суулгацын явцад суулгах төхөөрөмжөө сонгох Media цэс гарах үед
 	  <guimenuitem>Floppy</guimenuitem> цэсийг сонгоод цаашаагаа 
 	  суулгацаа үргэлжлүүлээрэй.</para>
       </sect2>
 
       <sect2 id="install-msdos">
         <title>&ms-dos; хуваалтаас суулгах нь</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>суулгац</primary>
 	  <secondary>MS-DOS оос</secondary>
 	</indexterm>
 	<para>&ms-dos; хуваалтаас суулгацыг бэлтгэхийн тулд, уг хуваалтын эх хэсэг дээр
 	  <filename>freebsd</filename> нэртэй сан үүсгэж дотор нь түгээлтийн файлуудыг
 	  хуулах хэрэгтэй.  Жишээ нь, <filename>c:\freebsd</filename>.  CDROM юм уу FTP 
 	  хуудсанд байсан файлуудын сангийн бүтэц нь уг сан доторхтой ижил байх ёстой бөгөөд
 	  хуулахын тулд DOS-н 
 	  <command>xcopy</command> тушаалыг ашиглан CD-с хуулаарай.
 	  Жишээ нь, FreeBSD-н хамгийн бага суулгацыг гүйцэтгэхийн тулд:</para>
 
 	<screen><prompt>C:\&gt;</prompt> <userinput>md c:\freebsd</userinput>
 <prompt>C:\&gt;</prompt> <userinput>xcopy e:\bin c:\freebsd\bin\ /s</userinput>
 <prompt>C:\&gt;</prompt> <userinput>xcopy e:\manpages c:\freebsd\manpages\ /s</userinput></screen>
 
 	<para>Энд <devicename>C:</devicename> дискийг сул зайтай гэж үзсэн бөгөөд 
 	  <devicename>E:</devicename> диск дээр CDROM-г таниулсан гэж авч үзэв.</para>
 	
 	<para>Хэрэв танд CDROM төхөөрөмж байхгүй бол тархац файлыг 
 	  <ulink
 	  url="ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/releases/i386/&rel.current;-RELEASE/">ftp.FreeBSD.org</ulink>
 	  -с татаж авч болно. Тархац бүр өөрсдийн сан дотроо байгаа бөгөөд,
 	  жишээ нь, <emphasis>base</emphasis> тархац <ulink
 	  url="ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/releases/i386/&rel.current;-RELEASE/base/">&rel.current;/base/</ulink>
 	  сан дотор буй.</para>
 
 	<para>&ms-dos;-с суулгахыг хүссэн тархац болгоныг (хэрэв танд хангалттай сул 
 	  зай байгаа л бол) <filename>c:\freebsd</filename> сан дотор хуулах хэрэгтэй
 	  бөгөөд &mdash; зөвхөн хамгийн багаар суулгах зориулалттай файлууд л 
 	  <literal>BIN</literal> сан дотор байх шаардлагатай.</para>
       </sect2>
 
       <sect2>
         <title>Суулгацын бичлэг тууз бэлтгэх нь</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>суулгац</primary>
 	  <secondary>QIC/SCSI бичлэгт туузнаас</secondary>
 	</indexterm>
 	<para>Бичсэн туузнаас суулгах нь FTP юм уу CDROM-с суулгаснаас 
 	  хамаагүй амархан арга байж болох юм. Суулгац програм нь 
 	  бичлэг дээр tar хэлбэрээр нэгтгэж бичигдсэн байх ёстой.
 	  Суулгахыг хүссэн тархцаа авсны дараа туузан дээр 
 	  шахаж бичих хэрэгтэй:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>cd /freebsd/distdir</userinput>
 &prompt.root; <userinput>tar cvf /dev/rwt0 dist1 ... dist2</userinput></screen>
 
 	<para>Суулгацыг гүйцэтгэх явцдаа туузан дээр түр зуур хэрэглэхээр 
 	 (сонголтоос хамаарч) туузан дээрх файлуудыг <emphasis>бүхлээр</emphasis> нь
 	  хуулахад багтаахаар сул зайг үлдээх ёстой.
 	  Шуурхай санамсаргүй хандалт хийгдэж болдоггүй учраас туузан дээр их хэмжээний
 	  сул зай бэлэн байлгах шаардлага гардаг юм.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Суулгацыг эхлүүлэх үед уян дискнээс эхлүүлэхээсээ <emphasis>өмнө</emphasis> 
 	    туузыг төхөөрөмж рүү нь хийсэн байх ёстой. Ингэхгүй бол суулгац олохгүй байх 
 		магадлалтай.</para>
 	</note>
       </sect2>
 
       <sect2>
         <title>Сүлжээгээр суулгахаасаа өмнө</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>суулгац</primary>
 	  <secondary>сүлжээ</secondary>
 	  <tertiary>цуваа холболт (SLIP эсвэл PPP)</tertiary>
 	</indexterm>
 	<indexterm>
 	  <primary>суулгац</primary>
 	  <secondary>сүлжээ</secondary>
 	  <tertiary>зэрэгцээ холболт (PLIP)</tertiary>
 	</indexterm>
 	<indexterm>
 	  <primary>суулгац</primary>
 	  <secondary>сүлжээ</secondary>
 	  <tertiary>Ethernet</tertiary>
 	</indexterm>
 	<para>Сүлжээгээр суулгах гурван төрлийн арга бий.
 	  Эдгээр нь Ethernet сүлжээ (стандарт Ethernet төхөөрөмж), Цуваа холболт (SLIP эсвэл PPP) эсвэл 
 	  Зэрэгцээ холболт (PLIP (laplink кабель)) юм.</para>
 
 	<para>Сүлжээний картаа ашиглаж интернэт суулгах арга бол мэдээж хамгийн
 	  сайн сонголт байх болно!  FreeBSD нь ихэнх сүлжээний картуудыг дэмжиж 
 	  таньдаг бөгөөд Hardware Notes буюу төхөөрөмжийн тухай мэдээлэл хэсэгт 
 	  дэмждэг картуудыг (мөн тэдгээрт шаардагдах тохируулгатай нь) жагсаасан буй.
 	  Хэрэв та аль нэгэн дэмжигдсэн PCMCIA сүлжээний карт хэрэглэж байвал зөөврийн
 	  компьютераа асаахаасаа <emphasis>өмнө нь</emphasis> залгаарай. Харамсалтай нь 
 	  одоогоор PCMCIA төрлийн картуудыг явцын дунд шууд залгаж хараахан чадахгүй 
 	  байгаа билээ.</para>
 
 	<para>Та мөн сүлжээнийхээ IP хаягаа салгаж ангилсан netmask буюу сүлжээний
 	  шүүлт хаягтай нь хамт мэдэж байх ёстой. Хэрэв та PPP холболт ашиглаж
 	  холбогдож байгаа бол, ISP газраас тань автоматаар хаяглалт хийдэг болохоор 
 	  тогтмол зааж өгсөн  IP хаяг бүү зоож тохируулаарай. Таны сүлжээ тохируулагч тань
 	  ямар ямар тохируулга шаардлагатайг танд мэдэгдэх байх. Хэрэв та  IP хаяг биш
 	  харин ямар нэгэн серверийн нэр оруулж тохируулах ёстой бол, танд бас 
 	  name server буюу серверүүдийн нэрүүдийг зохицуулагч серверийн нэрийг мөн 
 	  магадгүй gateway серверийн хаягийг бас оруулах хэрэгтэй болох байх 
 	  (хэрэв та PPP хэрэглэж байгаа бол энэ нь таны интернэтээр хангагч байгууллагын тань
 	  IP хаяг байх ёстой). Хэрэв та HTTP проксигоор дамжин FTP-нээс суулгац хийх 
 	  ёстой бол, та мөн проксигийн хаягийг оруулж өгөх хэрэгтэй. Хэрэв та
 	  эдгээр олон асуултанд хариулж мэдэхгүй байгаа тохиолдолд, сүлжээ тохируулагчаасаа
 	  юм уу эсвэл ISP-аасаа суулгацаа эхлүүлэхээсээ <emphasis>өмнө</emphasis> 
 	  лавлаж асуух нь чухал.</para>
 
 	<para>SLIP-р холбох нь цуваа холболтын залгуураар нэг компьютерийг
 	  өөр компьютертай холбодог явцуу арга юм.  SLIP суулгац нь утсан холбоогоор
 	  залгах боломжгүй болгож зөвхөн шууд залгасан залгуураар л залгагдах болно. 
 	  Энэ боломж нь хэрэв SLIP-ийг хэрэглэж болохоор үед л РРР тохируулгаар 
 	  хэрэгждэг.</para>
 
 	<para>Хэрэв та модем хэрэглэж байгаа бол PPP таны бараг цорын ганц сонголт
 	  байх болов уу. Суулгацаа бүр эхлүүлэхээсээ өмнө интернэт хөтлөгч байгууллага
 	  уруугаа холбогдох мэдээллээ сайн бэлтгэж авсан байх хэрэгтэй.</para>  
 
 	<para>Хэрэв та ISP руугаа PAP эсвэл  CHAP хэрэглэж холбогддог бол 
 	  (өөрөөр хэлбэл, ISP уруугаа ямар нэгэн скрипт буюу гүйцэтгэдэг бичлэг 
 	  хэрэглэлгүйгээр &windows;-с холбогдож байвал), <application>ppp</application>-н
 	  тушаал оруулах мөрөнд <command>dial</command> гэж оруулахад болно.  
 	  Өөр тохиолдолд, PPP хэрэглэж утасдах горим нь тун энгийн терминал үйлчилгээгээр
 	  хангагдсан байдаг болохоор, та ISP руугаа модемондоо тохирсон <quote>AT тушаал</quote> 
 	  хэрэглэж холбогдох хэрэгтэй.  Хэрэглэгчийн ppp бүртгэлийн <link
 	  linkend="userppp">гарын авлага</link> эсвэл <ulink
 	  url="&url.books.faq;/ppp.html">FAQ буюу байнга асуудаг асуулт хариулт</ulink> 
 	  хэсгээс нэмэлт мэдээллийг харж болно.
 	  Хэрэв танд хүндрэл тулгарвал, <command>set log local ...</command> тушаал
 	  ашиглаж ерөнхий явцын бүртгэл бичлэгийг дэлгэцэн  дээрээ зэрэг хянаж болно.</para>
 
 	<para>Хэрэв та өөр FreeBSD (2.0-R эсвэл түүнээс дээшхи хувилбар) машин уруу 
 	  шууд залгаж холбогдох боломжтой бол <quote>laplink</quote> зэрэгцээ кабелиар
 	  гүйцэтгэж болох юм. Зэрэгцээ холболтоор өгөгдөл нь цуваа холболтыг бодвол 
 	  арай хурдан дамжигдах (50&nbsp;кбайт/сек хүртэл) бөгөөд, ингэснээр илүү
 	  түргэн суулгацаа гүйцэтгэж болох юм.</para>
 
 	<sect3>
 	  <title>NFS-р суулгахаасаа өмнө</title>
 
 	  <indexterm>
 	    <primary>суулгац</primary>
 	    <secondary>сүлжээ</secondary>
 	    <tertiary>NFS</tertiary>
 	  </indexterm>
 	  <para>NFS суулгац бол харьцангуй хурдан шулуухан байдаг.   NFS сервер 
 	    дээрээ FreeBSD тархалтынхаа хуулбарыг хуулаад дараа нь суулгац гүйцэтгэх
 		төхөөрөмжийг сонгох цэсэн дээр NFS гэж зааж өгөхөд болно.</para>
 
 	  <para>Хэрэв сервер зөвхөн <quote>заагдсан порт</quote> ашиглах ёстой бол
 	    (Sun төрлийн компьютерт энэ нь анхнаасаа заагдсан байдаг шиг), та 
 		<guimenu>Options</guimenu> цэсэн дээр <literal>NFS Secure</literal> сонголтыг
 		сонгож тохируулаад суулгацаа цааш нь үргэлжлүүлээрэй.</para>
 
 	  <para>Хэрэв таны сүлжээний карт тийм сайн биш бөгөөд хурдан дамжуулалт хийдэггүйг
 	    та мэддэг бол  <literal>NFS Slow</literal> гэдгийг бас сонгож тохируулаарай.</para>
 
 	  <para>NFS суулгацыг ажиллуулахын тулд сервер нь дэд санг
 	    таньдаг байх ёстой. Жишээ нь, хэрэв таны FreeBSD&nbsp;&rel.current; тархац:
 	    <filename>ziggy:/usr/archive/stuff/FreeBSD</filename> санд байгаа бол, 
 		 <hostid>ziggy</hostid> нь <filename>/usr</filename> эсвэл
 	    <filename>/usr/archive/stuff</filename> гэх мэтчилэн дамжиж таниулах биш
 		харин шууд <filename>/usr/archive/stuff/FreeBSD</filename>
 		 санг таньж байхаар тохируулагдах ёстой.</para>
 
 	  <para>FreeBSD-н <filename>/etc/exports</filename> файл дотор үүнийг тохируулахын
 	    тулд <option>-alldirs</option> гэсэн сонголт оруулж өгдөг. Бусад NFS серверүүд
 		өөр зохион байгуулалттай байж болох юм. Хэрэв та 
 	    <errorname>permission denied буюу хандах эрх зөвшөөрөгдөхгүй</errorname> 
 		гэсэн мэдээлэл серверээс хүлээж авбал, та саяны сонголтыг оруулж өгөөгүй 
 		байна гэсэн үг юм.</para>
 	</sect3>
       </sect2>
   </sect1>
 </chapter>
 
 <!-- 
      Local Variables:
      mode: sgml
      sgml-declaration: "../chapter.decl"
      sgml-indent-data: t
      sgml-omittag: nil
      sgml-always-quote-attributes: t
      sgml-parent-document: ("../book.sgml" "part" "chapter")
      End:
 -->
diff --git a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/ports/chapter.sgml b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/ports/chapter.sgml
index fe57f5ea82..eb60ef2f2e 100644
--- a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/ports/chapter.sgml
+++ b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/ports/chapter.sgml
@@ -1,1399 +1,1399 @@
 <!--
      The FreeBSD Mongolian Documentation Project
 
-     Original revision 1.267
+     Original revision 1.268
 
      $FreeBSD$
 -->
 
 <chapter id="ports">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Шагдарын</firstname>
 	<surname>Нацагдорж</surname>
 	<contrib>Орчуулсан </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Програм суулгах: Багцууд болон портууд</title>
 
   <sect1 id="ports-synopsis">
     <title>Ерөнхий агуулга</title>
 
     <indexterm><primary>портууд</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>багцууд</primary></indexterm>
     <para>Маш олон системийн хэрэгслүүд FreeBSD-н үндсэн системтэй нь хамт суугддаг. Гэхдээ зарим хүмүүст ажлаа гүйцээхийн тулд маш олон гуравдагчдын бэлтгэсэн програмыг суулгах шаардлага гардаг билээ. Таны систем дээр гуравдагчийн бүтээсэн програмуудыг суулгах хоёр үндсэн маш сайн аргыг FreeBSD хангаж өгдөг нь: FreeBSD-н портын цуглуулга (эх бичлэгээс нь суулгахад зориулагдсан), ба багцууд (урьдчилан хөрвүүлсэн хоёртын хэлбэрийн файлаас суулгахад зориулагдсан) юм.
       Энэ хоёр арга нь хоёулаа таны суулгахыг хүссэн програмын хамгийн сүүлийн хувилбарыг сүлжээ юм уу дотоод төхөөрөмжөөс суулгахад хэрэглэгдэнэ.</para>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншсаны дараа, та дараах зүйлсийг мэдэх болно:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Гуравдагчдын бүтээсэн програмын багцыг хэрхэн суулгах.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Портын цуглуулга ашиглаж гуравдагчдын програмыг эх бичлэгээс нь хэрхэн бүтээх.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Өмнө суугдсан багц юм уу эсвэл портуудыг хэрхэн устгах.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Портын цуглуулгын хэрэглэдэг анхдагч утгуудыг хэрхэн дарж бичих.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Шаардлагатай програмын багцаа хэрхэн хайж олох.</para>
       </listitem>
       <listitem>
 	<para>Програмаа хэрхэн шинэчилсэн түвшинд авчрах.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="ports-overview">
     <title>Програм суулгацын ерөнхий ойлголт</title>
 
     <para>Хэрэв та урьд нь &unix; системийг хэрэглэж байсан бол, гуравдагчдын бүтээсэн програмыг суулгах явц дараах маягаар явагддаг билээ:</para>
 
     <procedure>
       <step>
 	<para>Програмыг татаж авах. Энэ нь голдуу эх бичлэг хэлбэрээрээ юм уу эсвэл хөрвүүлэгдсэн хоёрт файлын хэлбэрээр байдаг.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Авсан програмаа задлах
 	  (ихэнх нь &man.compress.1;,
 	  &man.gzip.1;, эсвэл &man.bzip2.1; нараар шахагдсан байдаг).</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Бичиг баримт нь хаана байгааг олоод (голдуу
 	  <filename>INSTALL</filename> юм уу <filename>README</filename>
 	  файлууд байдаг ба, эсвэл  <filename>doc/</filename>
 	  гэсэн дэд санд буй бичиг баримтууд) хэрхэн суулгах зааврыг нь унших.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Хэрэв програм нь эх бичлэг хэлбэрээрээ байгаа бол, түүнийг хөрвүүлэх.
 	  Ингэхийн тулд магадгүй
 	  <filename>Makefile</filename> файлыг засварлах, эсвэл 
 	  <command>configure</command> скриптийг ажиллуулах зэрэг ажлууд байдаг.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Програмыг шалгаад, дараа нь суулгах.</para>
       </step>
     </procedure>
 
     <para>Хэрэв бүх зүйл сайхан бүтсэн үед л ийм явц үйлдэгддэг. Хэрэв та тусад нь  FreeBSD-д зориулж порт болгоогүй програмыг суулгахыг хүсвэл, магадгүй та уг програмыг ажиллуулахын тулд тухайн програмын эх кодыг засварлах хэрэг гарна.</para>
 
     <para>Хэрэв та хүсэж байгаа бол, иймэрхүү 
       <quote>уламжлалт</quote> аргаар програмыг FreeBSD дээр суулгаж болно. Гэхдээ FreeBSD дээр таны нөр их хөдөлмөрийг хөнгөлөх хоёр арга байдаг нь:
       багцууд болон портууд юм. Энэ баримтжуулалтыг бэлтгэж байх үед  &os.numports; гаран гуравдагчийн бэлтгэсэн програмууд ийм аргаар бэлэн болсон байгаа.</para>
 
     <para>Ямар ч програм байсан, FreeBSD дээрх уг програмын багц гэж ердөө нэг л файлыг та татаж авах ёстой байдаг. Уг багц дотор тухайн програмын урьдчилан хөрвүүлсэн хувилбар, бичиг баримт болон тохируулга хийх скриптүүд зэрэг нь багтсан байгаа. Татаж авагдсан багц файлыг &man.pkg.add.1;, &man.pkg.delete.1;, &man.pkg.info.1; зэрэг FreeBSD-н багц зохицуулагч програмаар өөрчилж болдог. Шинэ програм суулгах явцыг нэг л тушаалаар гүйцэтгэхийг эрмэлзсэн байдаг билээ. 
      </para>
 
     <para>Програмуудын FreeBSD порт гэдэг нь, тухайн програмуудыг эх бичлэгээс хөрвүүлж автоматаар суулгах зориулалттай бүлэглэгдсэн файлуудыг хэлдэг.</para>
 
     <para>Програмыг эх бичлэгээс нь хөрвүүлж суулгахад хэд хэдэн үйлдэл (татаж авах, задлах, нөхөх, хөрвүүлэх, суулгах) хийдгийг та санаж байгаа байх. Портын агуулж буй файлууд нь яг энэ явцыг танд зориулж автоматжуулахад зориулагдсан мэдээлэл агуулсан байдаг. Та энгийн хэдэн тушаалыг гарнаас оруулахад л, уг програм татагдаж авагдаад, задлагдан, нөхөгдөж, хөрвүүлэгдээд суугдах болно.</para>
 
     <para>Яг үнэн хэрэгтээ, портлох арга нь тухайн програмыг дараа нь <command>pkg_add</command> болон бусад багц зохицуулагч програмуудад хэрэглэгдэж болохоор багц үүсгэж хэрэглэгдэж бас болдог.</para>
 
     <para>Багц болон портлох энэ хоёр арга нь хоёулаа, тухайн програмын  <emphasis>dependencies буюу хамаатан</emphasis> програмуудыг мэдэж байдаг. Та нэг програм суулгах шаардлагатай байгаа бөгөөд уг програм нь бас нэг програмын сан файлыг суугдсан байхыг шаарддаг байна хэмээн авч үзье. Уг хоёр програм хоёулаа 
       FreeBSD-н порт ба багц хэлбэрээр танд байгаа гэж бодъё. Хэрэв та
       <command>pkg_add</command> тушаалыг хэрэглэх юм уу эсвэл портын аргыг хэрэглэж уг програмыг суулганэ гэвэл, энэ хоёр арга нь хоёулаа уг програмыг суулгахад шаардагдах сан файл суугдаагүй байвал суугдаагүй байна гэж мэдээлээд, тэр сан файлыг эхлээд суулгадаг. </para>
 
     <para>Энэ хоёр аргыг харах юм бол хоорондоо тун ижилхэн үйлдэл хийдгийг та ажиглаж магадгүй юм. Тэгээд яагаад FreeBSD гуай энэ хоёр аргатай хоёулантай нь зууралдаад байгаа юм бол гэж гайхаж мададгүй. Багц болон порт хоёр нь таны суулгах нөхцлөөс шалтгаалан өөрсдийн гэсэн хүчирхэг давуу талтай. </para>
 
     <itemizedlist>
       <title>Багцын давуу тал</title>
       
       <listitem>
 	<para>Програмын шахсан багц файл нь уг програмын эх бичлэгийг агуулдаггүй болохоор хэмжээний хувьд бага байдаг.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Багцууд нэмэлт хөрвүүлэх үйлдэл шаарддаггүй. 
 	  <application>Mozilla</application>,
 	  <application>KDE</application>, эсвэл
 	  <application>GNOME</application> зэрэг том програмуудыг удаавтар систем дээр суулгахаар бол, энэ арга нь тун их давуу талтай юм.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Багцууд нь FreeBSD дээрх ямар нэгэн хөрвүүлэх явцын тухай мэдээлэл шаарддаггүй.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <itemizedlist>
       <title>Портын давуу талууд</title>
       
       <listitem>
 	<para>Багцыг аль болох олон систем дээр тохирогдон суулгах гэж хичээсэн болохоор, ийм багц нь маш өргөн дэлгэр сонголттойгоор хөрвүүлэгдэж бэлтгэгдсэн байдаг. Порт хэрэглэн програм суулгахаар бол, (жишээ нь) Pentium
 	  4 эсвэл Athlon процессордоо зориулж програмын тохируулгыг өөрчилж болдог.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Зарим програмууд өөрийнхөө чадах болон чадахгүй зэрэг нөхцлөөсөө хамаараад хөрвүүлэгдэх явцад өөрчлөлт хийгдэх тохиолдлууд байдаг. Жишээ нь,
 	  <application>Apache</application> програм нь маш олон төрлийн өөртөө агуулсан тохиргоотой ирдэг. Ийм програмыг та портоос бүтээх үедээ анхдагч тохиргоонуудыг нь өөрчилж өөртөө тохируулж болно.</para>
 
 	<para>Заримдаа, ижил төрлийн програмууд өөрсдийнхөө онцгой тохиргооноос хамаараад хэдэн хэдэн янзаар хөрвүүлэгдэж багцлагдсан байдаг. Жишээ нь, Х11 сервер суусан эсэхээс хамаараад
 	  <application>Ghostscript</application> програм нь
 	  <filename>ghostscript</filename> гэсэн нэртэй багцлагдсан байдаг ба бас
 	  <filename>ghostscript-nox11</filename> гэсэн нэрээр мөн багц хэлбэртэй байдаг. Багцлах аргад иймэрхүү явцуу тохируулгаас хамаарсан арга байдаг боловч, хэрэв хөрвүүлэх үеийн тохиргоо нь ихсэх болбол энэ арга нь тун явуургүй болдог билээ. </para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Зарим програмын лицензэнд, уг програмыг хөрвүүлэгдсэн хэлбэрээр түгээхийг хорьсон байдаг. Тийм програмуудыг эх бичлэг хэлбэрээр нь түгээх ёстой болдог билээ. </para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Зарим хүмүүс хөрвүүлэгдсэн хоёртын файлын түгээлтэнд дургүй байдаг. Ядаж эх бичлэг нь байвал,  та  (онолын хувьд) эх бичлэгийг уншиж болзошгүй аюулыг илрүүлж болох юм.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хэрэв танд нөхөлт бичлэг (засвар) байгаа бол, та уг нөхөлтийг зөвхөн эх бичлэг дээр л хийж чадна.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Зарим хүмүүс эх бичлэгээр наадах дуртай байдаг. Тэд нар эх бичлэгийг уншаад залхуу нь хүрээд ирэхээрээ уг бичлэгийг өөрчилж эвдэх, эсвэл зээлдэж өөрчлөх ( мэдээж лицензийн дагуу ) гэх мэтээр оролддог.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Портын шинэчлэлийн тухай мэдээлэл авч байхыг хүсвэл 
       &a.ports; болон &a.ports-bugs; зэрэг захианы жагсаалтад бүртгүүлэх хэрэгтэй.</para>
 
     <warning>
       <para>Ямар нэгэн програм суулгахаасаа өмнө  <ulink
 	url="http://vuxml.freebsd.org/"></ulink>-с програмын нууцлалын тухай мэдээллийг харах нь зүйтэй. </para>
 
       <para>Та мөн <filename
 	role="package">ports-mgmt/portaudit</filename>-г суулгаж болох бөгөөд энэ нь, програмыг суулгахын өмнө уг програмын хуучралт болон аюулгүй байдалтай хамаатай шаардлагатай шалгалтуудыг хийж өгдөг. Иймэрхүү шалгалтыг зарим багц суулгасны дараа та  <command>portaudit
 	-F -a</command> гэсэн тушаал хэрэглэн үйлдэж болно.</para>
     </warning>
 
     <para>Энэ бүлгийн үлдсэн хэсэгт 
       FreeBSD дээр порт юм уу багц ашиглан хэрхэн програм суулгах талаар өгүүлэх болно.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="ports-finding-applications">
     <title>Програмаа олох нь</title>
 
     <para>Ямар нэгэн програм суулгахаасаа өмнө та ямар програм суулгахыг хүсэж
 	байгаа болон ямар нэртэй гэдгийг нь мэдсэн байх хэрэгтэй. </para>
 
     <para>FreeBSD-н програмын жагсаалт нь цаг тутамд нэмэгдэж байдаг. 
 	Аз болж таны хүссэн програмыг олох хэд хэдэн арга бий:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>FreeBSD-н вэб хуудас нь <ulink
 	  url="&url.base;/ports/index.html">http://www.FreeBSD.org/ports/</ulink> хаяг дээр бүх байгаа програмын шинэчлэгдсэн хувилбаруудыг нь хайж болох хэлбэрээр арчилж байдаг. 
 	  Портууд нь төрөлжиж хуваагдсан байдаг бөгөөд та хүссэн програмаа хайж олох
 	(хэрэв та нэрийг нь мэдэж байвал) эсвэл тухайн төрөлд байгаа бүх програмуудын нэрсийн жагсаалтыг харж болно.</para>
       </listitem>
 
       <indexterm><primary>FreshPorts буюу шинэхэн портууд</primary></indexterm>
 
       <listitem>
 	<para>Dan Langille гэгч нь FreshPorts хуудсыг <ulink
 	  url="http://www.FreshPorts.org/"></ulink> хаяг дээр арчлан эрхэлдэг.  FreshPorts нь порт дээр гарсан өөрчлөлтүүдийг хянаж байдаг бөгөөд хэрэв таныг хүсвэл 
 	таны сонгосон хэд хэдэн портуудыг <quote>ажиглаж</quote> байгаад өөрчлөлт 
 	гарангуут танд захиагаар мэдэгддэг.</para>
       </listitem>
 
       <indexterm><primary>FreshMeat</primary></indexterm>
 
       <listitem>
 	<para>Хэрэв та програмынхаа нэрийг нь мэдэхгүй байгаа бол FreshMeat (<ulink
 	  url="http://www.freshmeat.net/"></ulink>) хуудсан дээр хайж үзэх хэрэгтэй. 
 	Хэрэв уг хуудсан дээр шинэ програм олдсон бол буцаад FreeBSD хуудсанд очиж
 	уг хуудсыг порт болсон эсэхийг магадлах нь зүйтэй.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хэрэв та портынхоо нэрийг яг мэддэг боловч ямар төрөлд багтдагийг нь
 	мэдэх хэрэгтэй бол 
         &man.whereis.1; тушаалыг ашиглаарай.
 	Ердөө л <command>whereis
         <replaceable>файлын_нэр</replaceable></command> гэж бичих бөгөөд 
         <replaceable>файлын_нэр</replaceable> нь суулгахыг хүссэн програмын нэр билээ. Хэрэв уг програм нь олдвол, танд хаана байгааг нь дараах маягаар харуулна:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>whereis lsof</userinput>
 lsof: /usr/ports/sysutils/lsof</screen>
 
       <para>Энэ нь бидэнд <command>lsof</command> (системийн нэгэн
 	хэрэгсэл) програмыг 
 	<filename>/usr/ports/sysutils/lsof</filename>
 	санд буй гэж мэдэгдэж байна.</para></listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хүссэн портоо олох бас нэг арга бол портын цуглуулга дотор нь байдаг 
 	өөрийнх нь хайгчийг нь ашиглах билээ. Уг хайгчийг нь хэрэглэхийн тулд
 	та <filename>/usr/ports</filename> сан дотор байх шаардлагатай.  Уг сан
 	дотроос  <command>make search
         name=<replaceable>програмын-нэр</replaceable></command> гэж бичих бөгөөд
 		<replaceable>програмын-нэр</replaceable> нь таны олохыг хүссэн програмын 
 		нэр байх ёстой. Жишээлбэл 
          <command>lsof</command> програмыг олохын тулд:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make search name=lsof</userinput>
 Port:   lsof-4.56.4
 Path:   /usr/ports/sysutils/lsof
 Info:   Lists information about open files (similar to fstat(1))
 Maint:  obrien@FreeBSD.org
 Index:  sysutils
 B-deps: 
 R-deps: </screen>
 
       <para>Уг хайлтын үр дүнд та  <quote>Path:</quote> гэсэн мөрөнд
 	анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй бөгөөд энэ нь хаана байгааг  илэрхийлж байдаг.
 	Бусад харуулж байгаа мэдээллүүд нь програм суулгахад хэрэглэгддэггүй болохоор
 	энд дэлгэн ярихгүй. </para>
 
       <para>Бүр нарийвчилан хайхыг хүсвэл <command>make
        search key=<replaceable>хайх-мөр</replaceable></command> гэх бөгөөд 
        <replaceable>хайх-мөр</replaceable> нь тухайн програмтай холбоотой мөр
 		байдаг. 
        Энэ нь портын нэр, тайлбар, тодорхойлолт болон хамааралтай програм зэргүүдэд
 	хайлт хийдэг болохоор тухайн програмынхаа талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл байхгүй 
 	хүнд хайхад тун тохиромжтой.</para>
 
       <para>Дээрх хоёр тохиолдолд хайх мөр тань жижиг болон том бичсэнээс хамаардаггүй. <quote>LSOF</quote> гэж хайх нь 
         <quote>lsof</quote> гэж хайсантай ижилхэн үр дүнд хүргэнэ.</para>
       </listitem>
 
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="packages-using">
     <sect1info>    
       <authorgroup>
         <author>
           <firstname>Chern</firstname>
 	  <surname>Lee</surname>
 	  <contrib>Хамтран бичсэн </contrib>
         </author>
       </authorgroup>
     <!-- 30 Mar 2001 -->
     </sect1info>
 
     <title>Багцалсан системийг хэрэглэх нь</title>
 
     <sect2>
       <title>Багц суулгах</title>
       <indexterm>
         <primary>багц</primary>
         <secondary>суулгах</secondary>
       </indexterm>
     
       <indexterm>
         <primary><command>pkg_add</command></primary>
       </indexterm>
       <para>Та &man.pkg.add.1; хэрэгслийг ашиглан өөртөө хадгалагдсан юм уу
 	эсвэл сүлжээнд буй серверээс 
 	FreeBSD-н програмын багц суулгаж болдог. </para>
 
       <example>
         <title>Багц татаж аваад суулгах явц</title>
 
         <screen>&prompt.root; <userinput>ftp -a <replaceable>ftp2.FreeBSD.org</replaceable></userinput>
 Connected to ftp2.FreeBSD.org.
 220 ftp2.FreeBSD.org FTP server (Version 6.00LS) ready.
 331 Guest login ok, send your email address as password.
 230-
 230-     This machine is in Vienna, VA, USA, hosted by Verio.
 230-         Questions? E-mail freebsd@vienna.verio.net.
 230-
 230-
 230 Guest login ok, access restrictions apply.
 Remote system type is UNIX.
 Using binary mode to transfer files.
 <prompt>ftp></prompt> <userinput>cd /pub/FreeBSD/ports/packages/sysutils/</userinput>
 250 CWD command successful.
 <prompt>ftp></prompt> <userinput>get lsof-4.56.4.tgz</userinput>
 local: lsof-4.56.4.tgz remote: lsof-4.56.4.tgz
 200 PORT command successful.
 150 Opening BINARY mode data connection for 'lsof-4.56.4.tgz' (92375 bytes).
 100% |**************************************************| 92375       00:00 ETA
 226 Transfer complete.
 92375 bytes received in 5.60 seconds (16.11 KB/s)
 <prompt>ftp></prompt> <userinput>exit</userinput>
 &prompt.root; <userinput>pkg_add <replaceable>lsof-4.56.4.tgz</replaceable></userinput></screen>
       </example>
 
       <para>Хэрэв танд багц суулгах дотоод эх үүсвэр (
         FreeBSD CD-ROM гэх мэт) байхгүй бол 
           &man.pkg.add.1; хэрэгслийг <option>-r</option> сонголттой хамт
 		хэрэглэх нь зүйтэй. Энэ нь тухайн програмыг төрөл болон хувилбар зэрэг
 		мэдээллийг нь автоматаар таньж мэдээд  FTP хуудаснаас татан авч
 		суулгадаг.
       </para>
 
       <indexterm>
         <primary><command>pkg_add</command></primary></indexterm>
       <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r <replaceable>lsof</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Дээрх жишээн дээр уг хэрэгсэл нь хэрэглэгчийн оролцоогүйгээр
 	татаж аваад суулгаж буйг харуулж байна.
 	Хэрэв та татаж авах алс хаягийг нь адилхан толин тусгал болох өөр нэг
 	&os; багцын хаягаар солихыг хүсвэл 
 	<envar>PACKAGESITE</envar> орчны хувьсагчийн утгад анхных нь утгыг нь дарж өөр хаяг өгөх хэрэгтэй. 	 
 	&man.pkg.add.1; нь &man.fetch.3;-г ашиглаж файл татаж авдаг бөгөөд янз бүрийн орчны хувьсагчийн
 	утга хэрэглэдэг. Тэд нар нь 
 	<envar>FTP_PASSIVE_MODE</envar>, <envar>FTP_PROXY</envar>, мөн
 	<envar>FTP_PASSWORD</envar> гэх мэт хувьсагчид байдаг.  
 	Хэрэв та галт хананы цаана байгаа юм уу эсвэл 
 	FTP/HTTP прокси хэрэглэж байгаа бол уг хувьсагчдыг өөрчлөх ёстой.  
 	Хувьсагчдын бүрэн жагсаалтыг  &man.fetch.3; хуудаснаас харна уу.
 	Дээрх жишээн дээр 
 	<literal>lsof</literal> нь
 	<literal>lsof-4.56.4</literal> оронд хэрэглэгдэв. Хэрэв та алсаас автоматаар
 	татаж авах үйлдэл хийж байгаа бол багцны хувилбарын дугаарыг оруулалгүй бичих
 	хэрэгтэй.  &man.pkg.add.1; нь тухайн програмын сүүлийн хувилбарыг автоматаар
 	таньж суулгадаг. </para>
 
       <note>
 	<para>Хэрэв та  &os.current; эсвэл
 	  &os.stable; хувилбарыг хэрэглэж байгаа бол &man.pkg.add.1; нь 
 	програмын хамгийн сүүлийн хувилбарыг татаж авч суулгадаг. Хэрэв 
 	та  -RELEASE хувилбар хэрэглэж байгаа бол таны хэрэглэж байгаа
 	тухайн хувилбарт тохирсон хувилбарыг нь татаж авч суулгадаг. Гэхдээ 
 	иймэрхүү үйлдлийг нь өөрчлөхийг хүсвэл  <envar>PACKAGESITE</envar>-г өөрчлөөрэй. 
 	Жишээлбэл та  &os;&nbsp;5.4-RELEASE
 	  систем дээр &man.pkg.add.1; хэрэгслийг ажиллуулбал анхдагч хаяг нь 
 	 
 	  <literal>ftp://ftp.freebsd.org/pub/FreeBSD/ports/i386/packages-5.4-release/Latest/</literal> байх болно.
 	 Хэрэв та &man.pkg.add.1;-г 
 	  &os;&nbsp;5-STABLE багц суулгахаар тохируулахыг хүсвэл  <envar>PACKAGESITE</envar>
 	 хувьсагчийг 
 	  <literal>ftp://ftp.freebsd.org/pub/FreeBSD/ports/i386/packages-5-stable/Latest/</literal> гэж зааж өгөх хэрэгтэй.
 	</para>
       </note>
 
       <para>Багц файлууд нь <filename>.tgz</filename>
           болон <filename>.tbz</filename> гэсэн хэлбэртэй байдаг. 
 	Та тэдгээрийг  <ulink
           url="ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/ports/packages/"></ulink>
 	хаягнаас олж болох бөгөөд эсвэл  FreeBSD CD-ROM дээр бас буй. 
 	FreeBSD-н 4 ширхэг CD тус бүрийн <filename>/packages</filename> сан дотор
 	багц байрлаж байгаа. Багц байрлуулалт нь 
           <filename>/usr/ports</filename>-н загвартай ижил модлог байдаг. 
 	Төрөл болгон өөрийн гэсэн сантай ба багц болгон бас 
           <filename>All буюу бүгд</filename> гэсэн сангаас олддог.
       </para>
 
       <para>Багцны сангийн бүтэц нь портын бүтэцтэй таарч багц портын системийг
 	бүрэлдүүлдэг юм. 
       </para>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Багц зохицуулалт</title>
 
       <indexterm>
         <primary>багц</primary>
         <secondary>зохицуулах</secondary>
       </indexterm>
       <para>&man.pkg.info.1; хэрэгсэл нь суугдсан багцтай холбоотой
 	мэдээллүүдийг харуулдаг.
       </para>
 
       <indexterm>
         <primary><command>pkg_info</command></primary>
       </indexterm>
       <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_info</userinput>
 cvsup-16.1          A general network file distribution system optimized for CV
 docbook-1.2         Meta-port for the different versions of the DocBook DTD
 ...</screen>
       <para>&man.pkg.version.1; хэрэгсэл нь суугдсан бүх багцны ерөнхий мэдээллийг
 	харуулж байдаг. Энэ нь багцны хувилбарыг портын санд буй програмын хувилбартай
 	жишиж харьцуулдаг. 
       </para> 
       <indexterm>
         <primary><command>pkg_version</command></primary>
       </indexterm>
         <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_version</userinput>
 cvsup                       =
 docbook                     =
 ...</screen>
 
       <para>Хоёр дахь баганад буй тэмдэгт нь порт доторх програмын хувилбартай харьцуулсан харьцуулалт юм.</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
         <tgroup cols="2">
 	  <thead>
             <row>
               <entry>Тэмдэг</entry>
               <entry>Утга</entry>
             </row>
           </thead>
 
  	  <tbody>
   	    <row>
 	    <entry>=</entry> <entry>Суугдсан багцны хувилбар нь портын хувилбартай
 	адилхан байна.</entry>
   	    </row>
  
         <row><entry>&lt;</entry>
 	<entry>Суугдсан хувилбар нь портын хувилбараас хуучин байна.</entry>
 	</row>
 
         <row><entry>&gt;</entry><entry>Суугдсан хувилбар нь портын хувилбараас
 	шинэ байна. (Дотоод порт тань хуучирсан байж болзошгүй)</entry></row>
 
         <row><entry>?</entry><entry>Суугдсан багц нь портын жагсаалтад 
 	олдсонгүй. (Энэ тохиолдож болох юм. Жишээлбэл суугдсан порт нь устгагдах юм уу нэр нь өөрчлөгдсөн байж болзошгүй.)</entry></row>
 
         <row><entry>*</entry><entry>Багц олон хувилбартай байна.</entry></row>
 
 	</tbody>
 	</tgroup>
     </informaltable>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Багц устгах</title>
       <indexterm>
         <primary><command>pkg_delete</command></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary>багц</primary>
         <secondary>устгах</secondary>
       </indexterm>
       <para>Өмнө суугдсан байгаа багцыг устгахдаа 
 	&man.pkg.delete.1; хэрэгслийг ашиглана.
       </para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_delete <replaceable>xchat-1.7.1</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>&man.pkg.delete.1; нь багцын бүрэн нэр болон дугаарыг шаарддагийг 
 	тэмдэглэе; <replaceable>xchat-1.7.1</replaceable>-ийн 
 	оронд <replaceable>xchat</replaceable> өгөгдсөн бол дээр дурдсан тушаал 
 	ажиллахгүй. Гэхдээ суулгагдсан багцын хувилбарыг олохын тулд 
 	&man.pkg.version.1;-ийг ашиглах хялбар байдаг. Ингэхийн оронд та 
 	бүгдийг орлуулах тэмдэгт ашиглаж болох юм:</para>
 
        <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_delete <replaceable>xchat\*</replaceable></userinput></screen>
 
        <para>Энэ тохиолдолд <literal>xchat</literal>-аар эхэлсэн нэртэй бүх 
 	багцуудыг устгах болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Бусад мэдүүштэй зүйлс</title>
       <para>Бүх багцтай холбоотой мэдээллүүд 
         <filename>/var/db/pkg</filename> сан дотор хадгалагдаж байдаг. Суугдсан багцны жагсаалт болон холбогдох тодорхойлолтууд нь уг санд буй файл дотроос уншигдах 
 	боломжтой.
       </para>
     </sect2>
   </sect1>
   
   <sect1 id="ports-using">
     <title>Портын цуглуулгыг хэрэглэх нь</title>
 
     <para>Дараах хэсэгт системдээ портын цуглуулгыг ашиглан хэрхэн програм
 	суулгах болон устгах талаар өгүүлэх болно. <command>make</command> 
 	хөрвүүлэгчийн байршил болон орчны хувьсагчийн тухай нэмэлт тодорхой мэдээллийг
 	&man.ports.7; хуудаснаас харна уу.</para>
 
     <sect2 id="ports-tree">
       <title>Портын цуглуулгыг суулгах нь</title>
 
       <para>Порт суулгахаасаа өмнө нь  <filename>/usr/ports</filename> сан 
 	дотор <filename>Makefiles</filename>, patches буюу нөхөгч файл, мөн
 	тодорхойлолт файлуудыг агуулсан портын цуглуулгыг суулгах хэрэгтэй.
       </para>
 
       <para>FreeBSD-г суулгах үед 
 	<application>sysinstall</application> програм танаас портын цуглуулгыг 
 	суулгах эсэхийг тань асуудаг. Хэрэв та тэр үед үгүй гэж хариулсан бол
 	энэ хэсэгт хэрхэн суулгах талаар тайлбарлана:</para>
 
       <procedure>
 	<title>CVSup арга</title>
 
 	<para>Энэ арга нь <application>CVSup</application>-г ашиглан 
 	портын цуглуулгаа суулгаж мөн байнга шинэчилж болох хамгийн түргэн арга юм.
 	  Хэрэв та <application>CVSup</application>-н талаар дэлгэрэнгүй мэдэхийг
 	хүсэж байвал  <link linkend="cvsup">CVSup-г хэрэглэх нь</link> хэсгээс хараарай.</para>
 
          <note>
            <para><application>csup</application> гэдэг програм нь 
 			<application>CVSup</application> програмыг C програм дээр
 			дахин бичсэн хувилбар нь бөгөөд &os;-н 6.2 юм уу эсвэл 
 			түүнээс дээшхи хувилбарт боломжтой буй. 
              <application>csup</application> нь үндсэн суулгацтай хамт
 			суулгагддаг болохоор #1 дүгээр алхмыг алгасаад 
              <command>cvsup</command>-н оронд 
              <command>csup</command> гэж бичиж хэрэглэх хэрэгтэй. 
 			Хуучны хувилбаруудад 
              <application>csup</application>-г 
              <filename role="package">net/csup</filename> сан дотроос 
              порт/багц хэлбэрээс суулгаж болно.</para>
          </note>
 
 	<para><application>CVSup</application>-г анх удаагаа ажиллуулахынхаа өмнө
 	  <filename role="directory">/usr/ports</filename> санг хоосон байлгах хэрэгтэй.
 	  Хэрэв уг сан дотор өөр эх сурвалжаас суулгасан портын цуглуулга байвал,
 	  <application>CVSup</application>  нь уг файлуудыг шинэчилж нөхдөггүй билээ.
 	  </para>
 
 	<step>
 	  <para><filename
 	    role="package">net/cvsup-without-gui</filename> багцыг эхлээд суулгана:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r cvsup-without-gui</userinput></screen>
 
 	  <para><link
 	      linkend="cvsup-install">CVSup-г суулгах</link> (<xref
 	      linkend="cvsup-install">) хэсгээс нэмэлт мэдээллийг харна уу.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para><command>cvsup</command>-г ажиллуулна:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>cvsup -L 2 -h <replaceable>cvsup.FreeBSD.org</replaceable> /usr/share/examples/cvsup/ports-supfile</userinput></screen>
 
 	  <para>
 	    <replaceable>cvsup.FreeBSD.org</replaceable> гэдгийг
 		өөртэйгээ ойрхон орших 
 	    <application>CVSup</application> серверийн нэрээр
 		солих хэрэгтэй. 
 	    <link linkend="cvsup-mirrors">CVSup толин тусгалууд</link> (<xref
 	    linkend="cvsup-mirrors">) хэсгээс толин тусгал хуудаснуудын бүрэн
 		жагсаалтыг хараарай. </para>
 
 	  <note>
 	    <para>Зарим нэг нь өөрийнхөө бэлтгэсэн
 	      <filename>ports-supfile</filename> файлыг хэрэглэхийг хүсэж болох юм. 
 		  Ингэсэн үед тушаал бичих мөрөнд  <application>CVSup</application>
 	      серверийн нэрийг бичих шаардлага гардаггүй.</para>
 
 	    <procedure>
 	      <step>
 		<para>Ингэхийг хүссэн үед <username>root</username> эрхээр ороод
 		  <filename>/usr/share/examples/cvsup/ports-supfile</filename> файлыг
 		  шинэ сан уруу хуулах хэрэгтэй. Жишээлбэл 
 		  <filename>/root</filename> юм уу эсвэл өөрийнхөө эхлэл санд хуулж болно.
 		  </para>
 	      </step>
 
 	      <step>
 		<para><filename>ports-supfile</filename> файлыг засварлана.</para>
 	      </step>
 
 	      <step>
 		<para>
 		  <replaceable>CHANGE_THIS.FreeBSD.org</replaceable> мөрийг
 		  өөртэйгөө ойрхон буй  <application>CVSup</application> серверийн нэрээр
 		  сольно.  <link linkend="cvsup-mirrors">CVSup
 		  Толин тусгалууд</link> (<xref linkend="cvsup-mirrors">) хэсэгт толин тусгалуудын бүрэн жагсаалтыг харж болно.</para>
 	      </step>
 
 	      <step>
 		<para>Одоо <command>cvsup</command>-г ажиллуулахын тулд дараах алхмыг хийх хэрэгтэй:</para>
 
 		<screen>&prompt.root; <userinput>cvsup -L 2 <replaceable>/root/ports-supfile</replaceable></userinput></screen>
 	      </step>
 	    </procedure>
 	  </note>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Дараа нь &man.cvsup.1; тушаалыг ажиллуулснаар тухайн үед хөрвүүлж байгаа
 		портуудыг эс оруулаад бүх портын цуглуулгыг татаж аван сүүлд орсон өөрчлөлтүүдийг мөн шинэчилдэг.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       <procedure>
 	<title>Portsnap арга</title>
 
 	<para><application>Portsnap</application> нь портын цуглуулгыг шинэчлэх бас нэг арга
 	  билээ. Энэ програм нь анх &os;&nbsp;6.0 хувилбарт эхлэн хэрэглэгдсэн. Хуучин
 	  хувилбаруудад үүнийг <filename
 	  role="package">ports-mgmt/portsnap</filename> гэсэн багцыг суулгаж ашиглана:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_add -r portsnap</userinput></screen>
 
 	<para><link linkend="portsnap">Portsnap-г хэрэглэх нь</link> хэсгээс
 	  <application>Portsnap</application>-тай холбоотой бүх мэдээллийг харна уу.</para>
 
 	<step>
 	  <para>&os;&nbsp;6.1-RELEASE хувилбар болон 
 	    <application>Portsnap</application> порт юм уу багцын сүүлийн 
 		хувилбартай бол энэ хэсгийг та алгасаж болно. <filename
 	    role="directory">/usr/ports</filename> сан нь 
 	    &man.portsnap.8; тушаалыг анх удаагаа хэрэглэх үед автоматаар үүсгэгддэг.
 	    <application>Portsnap</application>-н өмнөх хувилбаруудтай бөгөөд
 	    <filename
 	    role="directory">/usr/ports</filename> сан байхгүй бол хоосон ийм
 		сан үүсгэх хэрэгтэй:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>mkdir /usr/ports</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Шахсан хэлбэртэй портын цуглуулгыг 
 	    <filename role="directory">/var/db/portsnap</filename> сан дотор
 		татаж авах хэрэгтэй. Хэрэв та хүсвэл энэ алхмын дараа интернэтээс
 		салгаатай ажиллаж болдог. </para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>portsnap fetch</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Хэрэв та <application>Portsnap</application>-г анх удаагаа
 		ажиллуулж байгаа бол шахагдсан уг цуглуулгыг <filename
 	    role="directory">/usr/ports</filename> сан дотор задална:
 	  </para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>portsnap extract</userinput></screen>
 
 	  <para>Хэрэв та өмнө нь <filename
 	    role="directory">/usr/ports</filename> сан дотор цуглуулгыг суулгасан бөгөөд
 		энэ үед зөвхөн шинэчлэхийг хүсэж байгаа бол дараах тушаалыг өгөх хэрэгтэй:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>portsnap update</userinput></screen>
 	</step>
 
       </procedure>
 
       <procedure>
 	<title>Sysinstall арга</title>
 
 	<para>Энэ арга нь суулгацын төхөөрөмжөөс <application>sysinstall</application>-г
 	  ашиглан портын цуглуулгыг суулгах арга юм. Гэхдээ тухайн төхөөрөмж дээр байгаа
 	  цуглуулга нь тухайн хувилбарыг гаргасан өдрийн хувилбартай байдгийг анзаарах
 	  хэрэгтэй. Хэрэв танд интернэт холболт байдаг бол дээр өгүүлсэн хоёр аргыг урьтал
 	  болгох нь зүйтэй. </para>
 
 	<step>
 	  <para><username>root</username> эрхээр ороод 
 	    <command>sysinstall</command> гэсэн тушаал өгөх хэрэгтэй
 	    (<command>/stand/sysinstall</command> гэж  &os;
 	    -н 5.2-с хуучин хувилбаруудад бичих ёстой):</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>sysinstall</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para><guimenuitem>Configure</guimenuitem> гэдгийг сонгоод
 	    <keycap>Enter</keycap> товч дарна.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>
 	    <guimenuitem>Distributions</guimenuitem> цэсийг сонгоод
 	    <keycap>Enter</keycap> дээр дарна.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para><guimenuitem>ports</guimenuitem> гэж сонгон 
 	    <keycap>Space</keycap> товч дээр дарах хэрэгтэй.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Дээр буй <guimenuitem>Exit</guimenuitem> гэдгийг олж сонгон 
 	    <keycap>Enter</keycap> дээр дарна.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>CDROM юм уу FTP гэх мэт суулгах төхөөрөмжөө сонгоно.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Дээр буй <guimenuitem>Exit</guimenuitem> цэсийг сонгоод 
 	    <keycap>Enter</keycap> дээр дарна.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para><keycap>X</keycap> дээр дарж
 	    <application>sysinstall</application>-с гарах болно.</para>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ports-skeleton">
       <title>Порт суулгах нь</title>
 
       <indexterm>
         <primary>портууд</primary>
         <secondary>суулгах</secondary>
       </indexterm>
       <para>Портын цуглуулгын талаар яриа хийхийн өмнө портын
         <quote>skeleton буюу араг яс</quote>ны талаар ойлголт авах хэрэгтэй.  
 		Хамгийн энгийн ойлголтоор бол энэ нь FreeBSD системд програмыг
 		цэвэрхэн хөрвүүлээд суулгахыг зааварласан товч заавар байдаг. 
 		Порт болгоны араг яс дараах зүйлсийг агуулж байдаг:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><filename>Makefile</filename>.  
 	    <filename>Makefile</filename> нь янз бүрийн заавар бичлэгүүд 
 		агуулж байдаг бөгөөд энэ нь програм хэрхэн хөрвүүлэгдэх, 
 		бас хаана суугдах зэрэг үйлдлүүдийг тодорхойлсон байгаа. </para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><filename>distinfo</filename> файл.  Энэ файл нь 
 		хөрвүүлж бүтээгдэх ёстой
 		файлуудын татаж авалт болон тэдгээрийн алдаагүй 
 		татагдсан эсэхийг  (&man.md5.1; болон &man.sha256.1; хэрэгслүүдийг ашиглан) шалгах
 		зэрэг мэдээллүүдийг агуулж байдаг. </para>
 	</listitem>
 	
 	<listitem>
 	  <para><filename>files</filename> нэртэй сан.  Энэ санд таны
 	    FreeBSD систем дээр суугдах програмуудын хөрвүүлэгдэхэд
 		хэрэглэгддэг patches буюу нөхөөс файлуудыг агуулна. 
 		Нөхөөс файлууд нь жижигхэн хэмжээний файл бөгөөд тодорхой 
 		зарим файлд гарсан өөрчлөлтүүдийг агуулдаг. 
 	    Нөхөөсүүд текст хэлбэрээр оршдог ба голдуу
 	    <quote>10 дугаар мөрийг устга</quote> эсвэл <quote>26 дугаар 
 		мөрийг үүгээр соль ...</quote> гэсэн зааврууд байдаг.  
 		Нөхөөсүүдийг мөн 
 	    <quote>diffs буюу ялгааны</quote> төрлийн файл гэж ярьцгаадаг. Ийм
 		ялгааг нь илэрхийлсэн файлыг үүсгэхдээ 
 	    &man.diff.1; програмыг хэрэглэдэг юм.</para>
 
 	  <para>Энэ санд портыг бүтээхэд шаардагдах өөр төрлийн файлууд бас байж 
 	  болох юм.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para> <filename>pkg-descr</filename> файл. Энэ файл дотор тухайн 
 		програмын тухай нэлээн дэлгэрэнгүй тодорхойлолт агуулагдаж байдаг.
 		</para>
 	</listitem>
 	
 	<listitem>
 	  <para><filename>pkg-plist</filename> файл.  Энэ файл дотор порт
 	    суугдах явцад хуулагдаж суугдах файлуудын жагсаалт байдаг. Энэ нь 
 		мөн портыг устгах үед портын системд мэдэгдэх файлуудын 
 		жагсаалт билээ.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Зарим портууд 
         <filename>pkg-message</filename> гэх мэтийн өөр файлууд агуулж байдаг.
 		Портын систем нь онцгой тохиолдолд уг файлуудтай хандаж тухайн 
 		портод харгалзах үйлдлүүдийг хийх болно. Хэрэв та ийм файлуудын 
 		тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл мөн портын тухай үндсэн ойлголт
 		авахыг хүсвэл <ulink
         url="&url.books.porters-handbook;/index.html">FreeBSD порт бүтээгчийн
 		гарын авлага</ulink> хуудаснаас харна уу.</para>
 
       <para>Порт дотор програмын эх бичлэгийг хэрхэн хөрвүүлж бүтээх 
 	    тухай заавар байдаг болохоос уг програмын эх бичлэг нь байдаггүй. 
 		Та уг програмын эх бичлэгийг  CD-ROM эсвэл интернэтээс 
 		уг зохиогчийнх нь гаргасан хэлбэрээр татаж авч болно. Голдуу 
 		эх бичлэгүүд нь tar болон gzip шахалтаар шахаж бэлдсэн байдаг боловч
 		заримдаа өөр төрлийн хэрэгсэл ашиглан шахсан тохиолдол тулгарч
 		магадгүй. Ямар ч хэлбэрээр програмын эх бичлэгийг авсан байг, түүнийг
 		<quote>distfile</quote> гэж нэрийддэг. Доор &os; порт суулгах
 		хоёр аргыг танилцуулж байна.</para>
 
       <note>
         <para>Порт суулгахын тулд та  <username>root</username> эрхэнд
 		сэлгэсэн байх ёстой.</para>
       </note>
 
       <warning>
 	<para>Ямар нэгэн портыг суулгахаасаа өмнө портынхоо цуглуулгыг та
 	  шинэчилсэн байх хэрэгтэй бөгөөд <ulink
 	  url="http://vuxml.freebsd.org/"></ulink> хуудсанд тухайн 
 	  порттой холбоотой аюул нууцлалын тухай сэдэв хөндөгдсөн эсэхийг
 	  шалгах хэрэгтэй.</para>
 
 	<para>Ямар ч порт суулгахаасаа өмнө аюулгүйн нууцлалын хувьд
 	  сул тал буй эсэхийг <application>portaudit</application>-р 
 	  автоматаар шалгаж болно. Энэ хэрэгслийг портын цуглуулга дотор
 	  олох боломжтой (<filename
 	  role="package">ports-mgmt/portaudit</filename>).  Шинэ портыг суулгахаасаа
 	  өмнө <command>portaudit -F</command> гэж ажиллуулснаар 
 	  аюулгүйн нууцлалд гарсан сул тал нүхнүүдийн тухай мэдээллийн 
 	  өгөгдлийн баазаас мэдээллүүдийг авч нөхөлт хийдэг. Аюулгүйн нууцлалын
 	  мэдээллийн өгөгдлийн баазын шинэчлэх явц өдөр болгон давтагдаж хийгдэх 
 	  болно. Нэмэлт дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.portaudit.1; болон 
 	  &man.periodic.8; хуудаснаас харна уу.</para>
       </warning>
 
       <para>Портын цуглуулга таныг интернэт холболттой гэж авч үздэг. 
 	  Хэрэв танд интернэт холболт байхгүй бол 
 	distfile файлуудыг <filename>/usr/ports/distfiles</filename>
 	санд хуулах хэрэгтэй.</para>
 
 	<para>Эхлэхийн өмнө суулгах гэж буй портын санд орох хэрэгтэй:</para>
 
         <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/sysutils/lsof</userinput></screen>
 
         <para>Тэгээд  <filename>lsof</filename> санд орсон хойноо уг сан дотор
 		та тухайн портын араг ясыг харах болно. Дараагийн алхам бол
 		портыг хөрвүүлэх буюу 
 	  <quote>бүтээх</quote> билээ. Ингэхийн тулд тушаал бичих мөрөнд
 	 <command>make</command> гэж бичнэ. Ингэж гүйцэтгэсний дараа
 	 дараах маягийн явцын мэдээллийг та харах болно:</para>
 
         <screen>&prompt.root; <userinput>make</userinput>
 &gt;&gt; lsof_4.57D.freebsd.tar.gz doesn't seem to exist in /usr/ports/distfiles/.
 &gt;&gt; Attempting to fetch from ftp://lsof.itap.purdue.edu/pub/tools/unix/lsof/.
 ===&gt;  Extracting for lsof-4.57
 ...
 [extraction output snipped]
 ...
 &gt;&gt; Checksum OK for lsof_4.57D.freebsd.tar.gz.
 ===&gt;  Patching for lsof-4.57
 ===&gt;  Applying FreeBSD patches for lsof-4.57
 ===&gt;  Configuring for lsof-4.57
 ...
 [configure output snipped]
 ...
 ===&gt;  Building for lsof-4.57
 ...
 [compilation output snipped]
 ...
 &prompt.root;</screen>
 
         <para>Хөрвүүлэлт дуусаад та буцаад тушаал бичих мөрөнд ирэнгүүт
 	  хийх ёстой дараагийн алхам бол портыг суулгах билээ. Ингэхийн тулд
 	  таны хийх ёстой зүйл бол <command>make</command> тушаалыг 
 	  өөр нэг үгтэй хамт бичих ёстой бөгөөд тэр үг нь 
 	  <command>install</command> юм:</para>
 
         <screen>&prompt.root; <userinput>make install</userinput>
 ===&gt;  Installing for lsof-4.57
 ...
 [installation output snipped]
 ...
 ===&gt;   Generating temporary packing list
 ===&gt;   Compressing manual pages for lsof-4.57
 ===&gt;   Registering installation for lsof-4.57
 ===&gt;  SECURITY NOTE: 
       This port has installed the following binaries which execute with
       increased privileges.
 &prompt.root;</screen>
 
         <para>Ингээд тушаал бичих мөр боломжтой болонгуут суулгасан портоо
 		ажиллуулах боломжтой болдог. Бид нарын жишээ авч суулгасан 
 		<command>lsof</command> програм нь нууцлалын давуу эрх 
 		шаарддаг болохоор аюулгүйн нууцлалын анхааруулга харуулагддаг.
 		Порт суулгах үед хэрэв анхааруулга харуулагдваас түүнийг тун 
 		анхааралтай уншиж ойлгох хэрэгтэй.</para>
 
 	<para>Програмыг хөрвүүлж бүтээхэд хэрэглэгдсэн түр файлуудыг 
 	  хадгалсан дэд сангуудыг устгах нь зүйтэй. Энэ нь дискний зайг
 	  хэмнэхээс гадна тухайн портыг шинэчлэх үед алдаа гаргуулахгүй
 	  маш сайн зуршил юм.</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>make clean</userinput>
 ===&gt;  Cleaning for lsof-4.57
 &prompt.root;</screen>
 
         <note>
           <para>Та  <command>make</command>,
 	    <command>make install</command> мөн <command>make clean</command> гэсэн
 		дамжлагуудыг <command>make
 	    install clean</command> гэж товчилж бичиж болно.</para>
 	</note>
 
 	<note>
 	  <para>Зарим shells буюу бүрхүүлийн орчнууд нь <envar>PATH</envar>
 	    орчны хувьсагч дотор буй сангууд доторх ачаалагдаж болдог 
 		програмуудын тушаалын хайлтыг түргэвчлэх зорилгоор түр хадгалагчид
 		хадгалсан байдаг. Та хэрэв ийм төрлийн бүрхүүлийн орчин 
 		ашиглаж байгаа бол порт суулгасны дараа <command>rehash</command> 
 		тушаалыг хэрэглэн портын ачаалагдах файлыг бүрхүүлийн таних 
 		сан дотор нэмдэг. Энэ тушаал нь 
 	    <command>tcsh</command> маягийн бүрхүүлд ажилладаг.  
 		<command>sh</command> төрлийн бүрхүүлд  <command>hash -r</command>
 		гэж ашигладаг. Тухайн бүрхүүлд хамаатай нэмэлт мэдээллийг нь харна уу.</para>
 	</note>
 
 	<para><ulink url="http://www.freebsdmall.com/">FreeBSD
 	  Mall</ulink> зэрэг зарим гуравдагчдын гаргасан DVD-ROM дээр distfiles
 	  файлууд агуулагдсан байдаг. Тэдгээрийг портын цуглуулганд хэрэглэж 
 	  болно. DVD-ROM-г  <filename>/cdrom</filename> санд таниулж холбоно. 
 	  Хэрэв та өөр санд холбосон бол уг сангийн нэрийг 
 	  <makevar>CD_MOUNTPTS</makevar> орчны хувьсагчид зааж өгөөрэй. 
 	  Шаардлагатай  distfiles файлууд нь дискнээс автоматаар хэрэглэгддэг. 
 	  </para>
 
 	<note>
 	  <para>Зарим нэг цөөн тооны портуудын лицензийг нь анхаарах 
 	    хэрэгтэй. Ийм төрлийн портуудын эх бичлэг нь CD-ROM дээр 
 		байдаггүй. Тэдгээрийг татаж авах юм уу цааш нь 
 		түгээхийн тулд ямар нэгэн гэрээ бөглөх илгээх ёстой болдог.
 		Хэрэв таны суулгах порт CD-ROM дээр байхгүй байгаа бол интернэт рүү
 		орон хэлсний дагуу гүйцэтгэх хэрэгтэй.</para>
 	</note>
 
 	<para>Портын систем нь &man.fetch.1; хэрэгслийг ашиглан файлуудыг 
 	  татаж авдаг. Уг хэрэгсэл нь 
 	  <envar>FTP_PASSIVE_MODE</envar>, <envar>FTP_PROXY</envar>,
 	  мөн <envar>FTP_PASSWORD</envar> гэх мэтчилэн төрөл бүрийн орчны 
 	  хувьсагчдыг ашиглаж ажилладаг. Хэрэв та галт хана юм уу 
 	  FTP/HTTP прокси хэрэглэдэг бол эдгээр хувьсагчдад тохирох утгыг нь 
 	  зааж өгөх хэрэгтэй. &man.fetch.3; хуудаснаас хувьсагчдын бүрэн жагсаалтыг
 	  харна уу.</para>
 
 	<para>Интернэтэд байнга холбогддоггүй хэрэглэгчдэд зориулж 
 	  <command>make <maketarget>fetch</maketarget></command> тушаал 
 	  байдаг. Уг тушаалыг портын дээд сан
 	  (<filename>/usr/ports</filename>) дотор гүйцэтгэхэд шаардагдах 
 	  бүх файлуудыг татаж авдаг. Уг тушаалыг мөн
 	  <filename>/usr/ports/net</filename> гэх зэргийн дэд сан дотор гүйцэтгэж 
 	  болно.
 	  Хэрэв тухайн порт өөр сан юм уу портоос хамаардаг бол fetch гүйцэтгэл 
 	  нь тэдгээр хамаарлыг нь
 	  <emphasis>нөхөж татдаггүй</emphasis>г анхаараарай.
 	  Харин  <maketarget>fetch</maketarget> гэдгийг
 	  <maketarget>fetch-recursive</maketarget> гэж орлуулснаар
 	  тухайн портын хамааралтай порт болон сангуудыг давхар татаж авдаг.</para>
 
 	<note><para>Та бүх портуудыг хөрвүүлж бүтээнэ гэвэл <command>make</command>
 	  тушаалыг <command>make
 	  <makevar>fetch</makevar></command> тушаалыг тайлбарласан шиг дээд санд
 	  гүйцэтгэж болдог. Гэвч зарим порт байхгүй тохиолдолд ийм үйлдэл бол аюултай. Мөн зарим портууд хоёр өөр файлыг нэг нэрээр суулгах хүндрэл гаргаж болзошгүй.</para></note>
 
 	<para>Мөш цөөхөн тохиолдолд хэрэглэгчид 
 	  <makevar>MASTER_SITES</makevar> (татаж авах файлуудын байршил) хаягнаас
 	  өөр байршил ашиглан эх файлуудыг татаж авах шаардлага гарч болох юм. 
 	  Ийм үед
 	  <makevar>MASTER_SITES</makevar> хувьсагчийн утгыг дараах тушаалаар 
 	  өөрчилдөг:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/<replaceable>directory</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>make MASTER_SITE_OVERRIDE= \
 ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/ports/distfiles/ fetch</userinput></screen>
 
 	<para>Энэ жишээн дээр бид 
 	  <makevar>MASTER_SITES</makevar>-н утгыг  <hostid
 	  role="fqdn">ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/ports/distfiles/</hostid>
 	  гэж өөрчиллөө.</para>
 
 	<note><para>Зарим порт нь өөрийнхөө зарим хэсгийг 
 	  шаардлагагүй гэж үзэх тохиолдолд, эсвэл аюулгүйн нууцлалын 
 	  шалтгаанаар ч юм уу өөрчлөлт хийх боломж (эсвэл шаарддаг)
 	  өгдөг. 
 	  <filename role="package">www/mozilla</filename>, <filename
 	  role="package">security/gpgme</filename>, мөн <filename
 	  role="package">mail/sylpheed-claws</filename> зэргүүдийг жишээ
 	  болгож болох юм. Иймэрхүү мэдэгдлүүд байвал тухайн үед танд 
 	  харуулагдах болно.</para></note>
 
       <sect3>
         <title>Портын анхдагч санг дарж бичих</title>
 
 	<para>Заримдаа портыг хөрвүүлэх болон суулгах өөр санг хэрэглэх 
 	  нь хэрэгтэй (онц шаардлагатай) байдаг. 
 	  <makevar>WRKDIRPREFIX</makevar> болон <makevar>PREFIX</makevar>
 	  хувьсагчдын утгыг өөрчилж анхдагч сангийн байршлыг сольдог. 
 	  Жишээ нь:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>make WRKDIRPREFIX=/usr/home/example/ports install</userinput></screen>
 
 	<para>гэсэн тушаал нь портыг
 	    <filename>/usr/home/example/ports</filename> сан дотор хөрвүүлээд 
 		хөрвүүлэгдэж бүтээгдсэн файлуудыг <filename>/usr/local</filename>
 		санд суулгадаг.</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>make PREFIX=/usr/home/example/local install</userinput></screen>
 
 	<para>гэсэн тушаал нь портыг <filename>/usr/ports</filename> санд хөрвүүлж 
 	  бэлдээд  <filename>/usr/home/example/local</filename> санд суулгана.</para>
 
 	<para>Мэдээж </para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>make WRKDIRPREFIX=../ports PREFIX=../local install</userinput></screen>
 
 	<para>гэж хоёр хувьсагчийг хослуулан хэрэглэж бас болно
 	(танд зөвхөн ерөнхий ойлголт өгөх зорилгоор урт мөрийг товчилж харуулсан 
 	билээ).</para>
 
 	<para>Мөн та уг хувьсагчдыг өөрийнхөө орчны хувьсагч болгож
 	  зарлаж болно. Тухайн бүрхүүлийнхээ орчны тухай зааврыг эхлээд
 	  уншиж танилцах нь зүйтэй.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><command>imake</command>-г хэрэглэх</title>
 
 	<para>Зарим порт <command>imake</command>-г хэрэглэдэг ( X 
 	  цонхот системийн хэсэг) бөгөөд 
 	  <makevar>PREFIX</makevar> хувьсагч ашиглалгүй 
 	  <filename>/usr/X11R6</filename> санд суулгадаг. Үүнтэй ижил 
 	  зарим Perl портууд <makevar>PREFIX</makevar> хувьсагч хэрэглэлгүй 
 	  Perl-н санд суулгадаг. Эдгээр портуудыг 
 	  <makevar>PREFIX</makevar> хувьсагчтай хамтран ажиллуулж
 	  энэ хувьсагчийг ойлгож хүндэтгэдэг болгоно гэдэг бол тун хэцүү бөгөөд 
 	  бараг боломжгүй ажил юм.</para>
 
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ports-removing">
       <title>Суугдсан портыг устгах нь</title>
 
       <indexterm>
         <primary>портууд</primary>
         <secondary>устгах</secondary>
       </indexterm>
       <para>Та одоо портыг хэрхэн суулгах талаар мэдсэн юм чинь 
 	  хэрэв буруу портоо суулгасан бол түүнийг 
 	  хэрхэн утсгадаг талаар мэдэхийг хүсэж байгаа байх.  
       Өмнөх жишээнд суулгасан портоо бид устгацгаая  (анхааралгүй 
 	  уншсан нэгэнд нь <command>lsof</command> програм гэж сануулъя).  
 	  Портууд багцтай ижилхэн 
 	&man.pkg.delete.1; тушаалаар устгагдаж болно (
 	  <link
 	linkend="packages-using">Багц сонголт</link> хэсэгт тайлбарласан буй):</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_delete lsof-4.57</userinput></screen>
 
     </sect2>
 
     <sect2 id="ports-upgrading">
       <title>Порт шинэчлэх</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>порт</primary>
 	<secondary>шинэчлэх</secondary>
       </indexterm>
       <para>Хамгийн түрүүнд &man.pkg.version.1; тушаал ашиглан 
 	  портын цуглуулгаас шинэ хувилбар агуулсан портуудыг жагсаах хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>pkg_version -v</userinput></screen>
 
       <sect3 id="ports-file-updating">
 	<title><filename>/usr/ports/UPDATING</filename></title>
 
 	<para>Портыг шинэчлэхээсээ өмнө портын цуглуулгаа шинэчлээд 
 	  <filename>/usr/ports/UPDATING</filename> файлыг шалгана. 
 	  Энэ файл дотор портыг шинэчлэхэд шаардагдах үйлдлүүд болох 
 	  өөрчлөгдсөн төрөл, тохируулгын өөрчлөлт, эсвэл өмнөх хувилбартайгаа
 	  зөрчилдөх хэсгүүд гэх мэтийн чухал мэдээллүүд агуулагдаж байдаг.
 	  </para>
 
 	<para>Хэрэв <filename>UPDATING</filename> файлд саяны таны уншсан 
 	  зүйлүүдээс өөр юм агуулагдаж байвал уг файлд буй зааврыг дагах нь 
 	  зүйтэй.</para>
       </sect3>
 
       <sect3 id="portupgrade">
 	<title>Portupgrade ашиглан порт шинэчлэх нь</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>portupgrade</primary>
 	</indexterm>
 
       <para> <application>portupgrade</application> хэрэгсэл нь портыг 
 	  амархан шинэчлэхэд зориулагдсан. Үүнийг <filename
 	role="package">ports-mgmt/portupgrade</filename> портоос суулгаж болно.
 	Бусад портын нэгэн адил порт суулгадаг журмаар <command>make <makevar>install
 	clean</makevar></command> гэсэн тушаалаар суулгадаг:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/ports-mgmt/portupgrade</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
 
       <para>Суугдсан портын жагсаалтыг  <command>pkgdb
 	-F</command> тушаал ашиглан шалгаад үр дүнгийн мэдээлэлд байгаа 
 	зөрчлүүдийг нь залруулж засах хэрэгтэй. Шинэчлэл хийхээсээ өмнө ингэж 
 	зөрчлүүдийг арилгах нь тун сайн санаа билээ.</para>
 
       <para>Хэрэв та <command>portupgrade -a</command> гэж ажиллуулбал 
 	  таны системд суугдсан бүх хуучирсан портуудыг 
 	<application>portupgrade</application> шинэчилж эхэлдэг. 
 	Хэрэв та суугдах шинэчлэл болгонд лавлаж асуух үйлдэл хийлгэхийг хүсвэл 
 	<option>-i</option> сонголт нэмээрэй.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>portupgrade -ai</userinput></screen>
 
       <para>Хэрэв та бүх шинэчлэгдэх порт биш харин зөвхөн тодорхой нэгэн 
 	  портыг шинэчлэх хүсэлтэй бол <command>portupgrade
 	<replaceable>багцны-нэр</replaceable></command> гэж бичнэ. 
 	<option>-R</option> сонголт нэмснээр тухайн програмд шаардагдах 
 	портуудыг <application>portupgrade</application> эхлээд нь шинэчлэдэг.
 	</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>portupgrade -R firefox</userinput></screen>
 
       <para>Портын оронд багц хэрэглэж суулгахыг хүсвэл 
 	<option>-P</option> сонголт хэрэглэнэ. Энэ сонголттой үед 
 	<application>portupgrade</application> нь 
 	<envar>PKG_PATH</envar> хувьсагчид зааж өгсөн жагсаалтад буй сан дотроос
 	багцуудыг хайх ба хэрэв уг санд байхгүй байгаа бол сүлжээнээс татаж нөхдөг.
 	Хэрэв дотоод сан болон сүлжээнээс багц олдоогүй тохиолдолд 
 	<application>portupgrade</application> нь портоор суулгахыг оролдох болно. 
 	Порт хэлбэрээр суулгах үйлдлийг зогсоохын тулд
 	<option>-PP</option> сонголтыг нэмж өгдөг.</para>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>portupgrade -PR gnome2</userinput></screen>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>portupgrade -PP gnome2</userinput></screen>
 
       <para>Хэрэв хөрвүүлж суулгалгүйгээр зөвхөн distfiles файлыг татаж авах (хэрэв 
 	  <option>-P</option> сонголттой бол багц файлыг ) шаардлагатай бол 
 	  <option>-F</option> сонголтыг ашиглаарай.
 	  Дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.portupgrade.1; хэсэгт харна уу.</para>
       </sect3>
 
       <sect3 id="portmanager">
 	<title>Portmanager ашиглан портыг шинэчлэх нь</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>portmanager</primary>
 	</indexterm>
 
 	<para><application>Portmanager</application> бол портыг суулгаж 
 	шинэчлэхийг амарчилсан өөр нэг хэрэгсэл билээ. Үүнийг
 	  <filename role="package">ports-mgmt/portmanager</filename> портноос
 	  суулгаж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>cd <filename role="directory">/usr/ports/ports-mgmt/portmanager</filename></userinput>
 &prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
 
 	<para>Бүх суугдсан портууд дараах энгийн тушаалаар шинэчлэгдэж болдог:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>portmanager -u</userinput></screen>
 
 	<para>Та мөн <option>-ui</option> сонголт нэмснээр 
 	<application>Portmanager</application>-н гүйцэтгэх алхам бүрийг лавлах асуух	хэлбэрт оруулан хянаж болдог.
 	<application>Portmanager</application>-г ашиглан системд шинэ портыг суулгаж болно. 
 	 <command>make install clean</command> гэсэн ердийн тушаалаас ялгаатай нь 
 	 тухайн сонгосон портыг суулгахаасаа өмнө түүнд хамааралтай бүх портуудыг 
 	 шинэчлэдэг.</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>portmanager <replaceable>x11/gnome2</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Хэрэв сонгосон портын хамааралтай портод ямар нэгэн 
 	  хүндрэл гарвал  <application>Portmanager</application>-г тэр хүндрэл
 	  гарсан портоос эхлэн дахин шинээр хөрвүүлж бэлд гэж зааж өгч болдог. 
 	  Ингэсэн үед хүндрэл гаргасан портыг эхлэж хөрвүүлээд дараа нь 
 	  портоо шинэчлэх явцаа цааш нь үргэлжлүүлдэг.</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>portmanager <replaceable>graphics/gimp</replaceable> -f</userinput></screen>
 
 	<para>Дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 	  &man.portmanager.1;-с харна уу.</para>
 <!--
       </sect3>
 
       <sect3 id="bpkg">
 	<title>Bpkg ашиглан багцууд болон портуудыг шинэчлэх нь</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>bpkg</primary>
 	</indexterm>
 
 	<para><application>Bpkg</application> нь Энди Козелагийн бичсэн, хялбар 
 	  бөгөөд хүчирхэг хэрэгсэл юм. Энэ нь багцууд/портуудыг удирдахад зориулагдсан 
 	  нэг универсал хэрэгслийг бий болгох зорилгоор хийгджээ. 
 	  <application>Bpkg</application> нь хоёртын багцууд болон портуудтай 
 	  ажиллаж чаддаг бөгөөд ингэснээр хоёуланг нь ашигладаг хүмүүст их 
 	  ашигтай болгодог. Энэ хэрэгсэл нь <filename role="package">ports-mgmt/bpkg
 	  </filename> портоос суулгагдаж болдог:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>cd <filename role="directory">/usr/ports/ports-mgmt/bpkg</filename></userinput>
 &prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
 
 	<para>Суулгагдсан бүх портуудыг доор дурдсан хялбар тушаалыг 
 	  ашиглан интерактив горимд шинэчилж болдог:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>bpkg -a</userinput></screen>
 
 	<para>Суулгагдсан бүх портуудыг доор дурдсан хялбар тушаалыг 
 	  ашиглан интерактив биш горимд шинэчилж болдог:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>bpkg -A</userinput></screen>
 
 	<para>Та бас хамгийн сүүлд суулгагдсан багцуудыг дэлгэцэнд үзүүлж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>bpkg -t | head</userinput></screen>
 
 	<para>Дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 	  <application>Bpkg</application>-ийн гарын авлагаас үзнэ үү.</para>
 -->
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ports-disk-space">
       <title>Порт ба дискний хэмжээ</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>порт</primary>
 	<secondary>дискний хэмжээ</secondary>
       </indexterm>
       <para>Портын цуглуулга нь дискний хэмжээг байнга идэж байдаг. Портоос
 	  програмыг хөрвүүлж суулгасны дараа бэлдэж байсан 
 	<filename class="directory">санг</filename>  <command>make
 	<makevar>clean</makevar></command> тушаалаар цэвэрлэхээ үргэлж санах 
 	хэрэгтэй. Та портын цуглуулгыг бүхлээр нь дараах тушаалаар цэвэрлэж болно:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>portsclean -C</userinput></screen>
 
       <para>Маш олон эх файлууд
 	<filename class="directory">distfiles</filename> санд явцын үр дүнд 
 	хадгалагдаж байдаг. Та тэдгээрийг гар аргаар устгаж болох ба дараах 
 	тушаал хэрэглэн ямар нэгэн порттой холбоогүй болсон бүх distfiles 
 	устгаж болно:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>portsclean -D</userinput></screen>
 
       <para>Эсвэл таны системд одоо суугдсан байгаа порттой хамаагүй 
 	  бүх distfiles-уудыг дараах тушаалаар устгана:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>portsclean -DD</userinput></screen>
 
       <note>
 	<para> <command>portsclean</command> хэрэгсэл нь 
 	  <application>portupgrade</application> програмын нэг бүрдэл хэсэг.</para>
       </note>
 
       <para>Суулгасан портоо хэрэглэхгүй болсон үедээ устгахаа мартаж болохгүй. 
 	  Иймэрхүү автоматжуулалтыг гүйцэтгэдэг эвтэйхэн програм бол 
 	<filename role="package">ports-mgmt/pkg_cutleaves</filename> порт билээ.</para>
     </sect2>
 
   </sect1>
 
   <sect1 id="ports-nextsteps">
     <title>Порт суулгасны дараах үйлдлүүд</title>
 
     <para>Ердийн програмыг суулгасны дараа тухайн програмтай холбоотой
 	  бичиг баримтыг унших, ямар нэгэн тохиргооны файл засварлах, эсвэл 
 	  уг програм компьютер ачаалагдах үед эхлэх (хэрэв энэ нь далд чөтгөр бол)
 	  эсэхийг нь шалгах шаардлага гарч болзошгүй.</para>
 
     <para>Суулгасан програм болгоныг тохируулах зарчим өөр өөр. Гэхдээ 
 	  та шинэ програм суулгачихаад  <quote>Одоо яах вэ?</quote> 
 	  гэсэн асуулттай тулгарах үед дараах зүйлс тусалж магадгүй:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>&man.pkg.info.1; тушаалыг ашиглан ямар файл хаана яаж суугдсаныг 
 	харна. Жишээ нь та саяхан FooPackage version 1.0.0, програмыг суулгасан 
 	бол </para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_info -L foopackage-1.0.0 | less</userinput></screen>
 
 	<para>гэсэн тушаал нь уг програмыг суулгах явцад хуулсан бүх файлуудыг 
 	харуулдаг. <filename>man/</filename> санд хуулсан файл байвал тун 
 	анхааралтай харах хэрэгтэй. Энэ нь гарын авлага файлууд байдаг. 
 	Мөн  <filename>etc/</filename> санд хуулсан файлууд нь тохируулгын 
 	файлууд байдаг бөгөөд  <filename>doc/</filename> санд бол дэлгэрэнгүй
 	бичиг баримтуудыг хадгалсан байдаг.</para>
 
 	<para>Хэрэв та програмынхаа хувилбарын талаар сайн мэдэхгүй байгаа бол
 	</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_info | grep -i <replaceable>foopackage</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>гэсэн тушаал нь бүх суугдсан програм дотор 
 	  <replaceable>foopackage</replaceable> гэсэн нэртэй програм байвал 
 	  харуулдаг. <replaceable>foopackage</replaceable>-н оронд хүссэн програмынхаа нэрийг бичээрэй.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Програмын гарын авлага хаана суугдсаныг мэдсэн үедээ 
 	  &man.man.1;-г ашиглан харах хэрэгтэй. Мөн түүнчлэн ийм аргаар
 	  тохируулга болон нэмэлт мэдээллийн файлуудыг нь тухай бүрд 
 	  нь харах хэрэгтэй.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хэрэв уг програм өөрийн гэсэн вэб хуудастай бол түүнд нь зорчин 
 	  нэмэлт мэдээлэл авах, байнгын асуулт хариултыг нь үзэх гэх мэтчилэн 
 	  оролдоорой. Уг програмын вэб хуудасны хаяг нь </para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>pkg_info <replaceable>foopackage-1.0.0</replaceable></userinput></screen>
 	
 	<para>тушаалын гаралт дээр  <literal>WWW:</literal> гэсэн хэсэгт 
 	байдаг. </para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Эхлэн ачаалагдах үед эхлэх ёстой портууд (Интернэт сервер гэх мэт)
 	 голдуу 
 	  <filename>/usr/local/etc/rc.d</filename> сан дотор эхлүүлэх 
 	  файлаа хуулдаг. Та уг файлыг шаардлагатай бол засварлах юм уу өөрчилж болно.  
 	  <link
 	  linkend="configtuning-starting-services">Үйлчилгээг эхлүүлэх</link> хэсгээс дэлгэрэнгүй мэдэээллийг харна уу.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="ports-broken">
     <title>Эвдрэлтэй портыг засах нь</title>
 
       <para>Хэрэв та портыг ажиллуулж чадаагүй тохиолдолд хийж болох 
 	  хэд хэдэн алхам бий:</para>
 
       <orderedlist>
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="&url.base;/support.html#gnats">Problem Report
 	    database</ulink> хуудсанд уг портын засварлах заавар бий эсэхийг 
 		шалгах. Хэрэв байвал уг зааврын дагуу засварлах хэрэгтэй.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Уг портыг арчилж сайжруулдаг хүнээс тусламж авах. 
 	    <command>make maintainer</command> тушаал ашиглаад юм уу эсвэл 
 		<filename>Makefile</filename> файл дотроос тухайн 
 		арчлагчийн захианы хаягийг нь олох хэрэгтэй. Захиандаа
 		портынхоо нэр болон хувилбарыг оруулан 
 		(<filename>Makefile</filename> файлд буй 
 		<literal>&dollar;FreeBSD:</literal>
 	    мөрийг илгээх хэрэгтэй ) хэрэв боломжтой бол алдаа заасан 
 		явцын мэдээллүүдийг явуулах хэрэгтэй.</para>
 
 	  <note>
 	    <para>Зарим порт нь хувь хүнээр биш харин  <ulink
 	      url="&url.articles.mailing-list-faq;/article.html">захианы 
 		  жагсаалтаар</ulink> арчлагдаж байдаг. Энэ жагсаалтад бүгд биш ч гэсэн ихэнх хүмүүс нь 
 	      <email role="nolink">freebsd-listname@FreeBSD.org</email> маягийн 
 		  захианы хаягтай байдаг. Ийм хүмүүс рүү захиагаа явуулах хэрэгтэй.</para>
 
 	    <para>Голдуу 
 	      <email role="nolink">freebsd-ports@FreeBSD.org</email>-р арчлагдаж 
 		  байгаа гэсэн портууд нэг тодорхой хүнээр арчлагдаагүй байдаг. 
 		  Завсарлалт болон тусламж зэргүүд нь ихэнхдээ захианы жагсаалтад буй 
 		  хүмүүсээс ирдэг. Туслан дэмжих хүмүүс бидэнд үргэлж хэрэгтэй байгаа!</para>
 	  </note>
 
 	  <para>Хэрэв та ямар нэгэн хариулт аваагүй бол 
 	     &man.send-pr.1;-г ашиглан алдааны мэдэгдэл  ( <ulink
 	    url="&url.articles.problem-reports;/article.html">
 	    FreeBSD-н алдааг мэдээлэх</ulink> хэсгийг харна уу) хийж болно.</para>
 	</listitem>
 
         <listitem>
 	  <para>Өөрөө засаад үз!   <ulink
 	    url="&url.books.porters-handbook;/index.html">Порт хийгчдийн гарын авлага</ulink> дотор 
 	    <quote>портын</quote> ажиллах зарчим болон бүтэц заавар, засах дараалал, тэр байтугай өөрөө порт зохиох талаар дурдсан байгаа!</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Ойрхон байгаа FTP хуудаснаас багцыг татаж авах хэрэгтэй. 
 	    <quote>Үндсэн</quote> багцны цуглуулга <hostid
 	    role="fqdn">ftp.FreeBSD.org</hostid> хуудасны  <ulink
 	    url="ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/ports/packages/">багцны санд</ulink> байдаг бөгөөд  <ulink
 	    url="http://mirrorlist.FreeBSD.org/">орон нутгийн толин тусгал</ulink>уудыг <emphasis>эхлээд</emphasis> турш!  Ингэсэн нь эх бичлэгийг хөрвүүлэхээс 
 		түргэн бэлэн болсон багцыг татаж аван цаг хэмнэж байдаг.  &man.pkg.add.1; програмыг ашиглан өөртөө хадгалсан багцаа систем дээрээ суулгана. </para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
   </sect1>
 
 </chapter>
 
 <!--
      Local Variables:
      mode: sgml
      sgml-declaration: "../chapter.decl"
      sgml-indent-data: t
      sgml-omittag: nil
      sgml-always-quote-attributes: t
      sgml-parent-document: ("../book.sgml" "part" "chapter")
      End:
 -->
diff --git a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/security/chapter.sgml b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/security/chapter.sgml
index d4eee3a2a7..35f9f01340 100644
--- a/mn_MN.UTF-8/books/handbook/security/chapter.sgml
+++ b/mn_MN.UTF-8/books/handbook/security/chapter.sgml
@@ -1,4784 +1,4784 @@
 <!--
      The FreeBSD Mongolian Documentation Project
 
-     Original revision 1.313
+     Original revision 1.314
 
      $FreeBSD$
 -->
 
 <chapter id="security">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Мэтью</firstname>
 	<surname>Диллон</surname>
 	<contrib>Энэ бүлгийн ихэнх хэсгийг security(7) гарын авлагын хуудаснаас авсан бөгөөд
 		security(7) гарын авлагын хуудсыг бичсэн </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Цагаанхүүгийн</firstname>
 	<surname>Ганболд</surname>
 	<contrib>Орчуулсан  </contrib>
  	<!-- Dec 2006 -->
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Аюулгүй байдал</title>
   <indexterm><primary>аюулгүй байдал</primary></indexterm>
 
   <sect1 id="security-synopsis">
     <title>Ерөнхий агуулга</title>
 
     <para>Энэ бүлэг нь системийн аюулгүй байдлын ухагдахуунуудын үндэс, зарим нэг нийтлэг  
 	практикийн сайн аргууд болон &os; дэх зарим нэг дэвшилттэй сэдвүүдийг
 	танилцуулах болно. Энд дурдагдсан олон сэдвүүдийг бас системийн болон Интернэтийн 
 	аюулгүй байдалд хэрэглэж болох юм. Интернэт нь хүн бүр таны найрсаг хөрш байхыг 
 	хүсдэг <quote>найзархаг</quote> газар байхаа аль хэдийн больсон. 
 	Өөрийн системийг аюулгүй болгох нь таны өгөгдөл, оюуны өмч, цаг хугацаа зэрэг 
 	олон зүйлсийг хакерууд зэргийн савраас хамгаалахад хойшлуулашгүй чухал юм.</para>
 
     <para>&os; нь таны систем болон сүлжээний аюулгүй байдал болон бүрэн бүтэн байдлыг 
 	хангаж байдаг хэрэгслүүд болон арга замуудын цуглуулгыг агуулдаг.</para>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншсаны дараа, та дараах зүйлсийг мэдэх болно:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>&os;-ийн хувьд системийн аюулгүй байдлын үндсэн ухагдахуунууд.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&os;-д байдаг <acronym>DES</acronym> болон <acronym>MD5</acronym> 
 	зэрэг төрөл бүрийн нууцлах арга замуудын талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Нэг удаагийн нууц үгийн нэвтрэлтийг хэрхэн тохируулах талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><acronym>TCP</acronym> Wrappers буюу 
 	<acronym>TCP</acronym> Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчдыг <command>inetd</command> тушаалд ашиглан 
 	хэрхэн тохируулах талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&os;-ийн 5.0-с өмнөх хувилбарууд дээр <application>KerberosIV</application>-г 
 	хэрхэн тохируулах талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&os; дээр <application>Kerberos5</application>-г хэрхэн тохируулах талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>IPsec-г хэрхэн тохируулж &os;/&windows; машинуудын хооронд 
 	<acronym>VPN</acronym> үүсгэх талаар.</para>
       </listitem>
      
       <listitem>
 	<para>&os;-ийн <acronym>SSH</acronym> шийдэл болох <application>OpenSSH</application>-г 
 	хэрхэн тохируулж ашиглах талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Файлын системийн  <acronym>ACL</acronym>-үүд гэж юу болох, тэдгээрийг 
 	хэрхэн ашиглах талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><application>Portaudit</application> хэрэгслийг хэрхэн ашиглаж 
 	Портын цуглуулгаас суулгагдсан гуравдагч програм хангамжийн багцуудыг аудит хийх талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&os;-ийн аюулгүй байдлын зөвлөмжүүдийн сонордуулгуудыг хэрхэн хэрэглэх талаар.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Процессийн Бүртгэл хөтлөх гэж юу болох талаар ойлголттой болж 
 	түүнийг &os; дээр хэрхэн идэвхжүүлэх талаар.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Энэ бүлгийг уншихаасаа өмнө, та дараах зүйлсийг мэдэх шаардлагатай:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>&os; болон Интернэтийн үндсэн ухагдахуунуудыг ойлгох.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Энэ номонд нийтдээ аюулгүй байдлын нэмэлт сэдвүүд хамрагдсан болно.
 	Жишээ нь Mandatory Access Control буюу 
 	Шаардлагатай Хандалтын Хяналт <xref linkend="mac">-д,  
 	Интернэт галт ханануудын талаар <xref linkend="firewalls">-д 
 	хэлэлцэгдсэн байгаа.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="security-intro">
     <title>Танилцуулга</title>
 
     <para>Аюулгүй байдал нь системийн администратораас эхэлж түүнтэй дуусдаг 
 	үйл ажиллагаа юм. BSD &unix; олон хэрэглэгчийн системүүд нь угаасаа 
 	зарим нэг аюулгүй байдлыг хангаж байдаг боловч тэдгээр хэрэглэгчдийг  
 	<quote>үнэнч</quote> байлгахыг эрмэлздэг аюулгүй байдлын нэмэлт 
 	арга замуудыг бүтээж түүний ажиллагааг хангах ажил нь сисадмины магадгүй 
 	ганц, хамгийн том үүргүүдийн нэг юм. Таныг аюулгүй болгосон зөвхөн тэр 
 	хэмжээгээр машинууд нь аюулгүй байдаг бөгөөд аюулгүй байдлын санаа зовнилууд 
 	нь хүний ая тухтай хялбар байлгах гэсэн хэрэгцээтэй үргэлж тэмцэлдэж байдаг. Ерөнхийдөө 
 	&unix; системүүд нь асар олон тооны зэрэгцээ процессуудыг ажиллуулах 
 	чадвартай бөгөөд эдгээр процессуудын ихэнх нь серверүүд болон ажилладаг 
 	&mdash; энэ нь гаднын зүйлс тэдэнтэй холбогдож ярилцах боломжтой 
 	гэсэн үг юм. Өчигдрийн миникомпьютерууд, мэйнфрэймүүдээс өнөөгийн 
 	ширээний компьютерууд болж компьютерууд нь сүлжээнд холбогдож  
 	сүлжээнүүд нь хоорондоо холбогдох тусам аюулгүй байдал нь улам илүү том 
 	асуудал болсоор байна.</para>
 
     <para>Системийн аюулгүй байдал нь сүйрүүлэхийг оролдсон эсвэл системийг 
 	ашиглагдахааргүй болгох гэсэн, гэхдээ <username>root</username> 
 	бүртгэлийг буулган авах (<quote>root-г эвдэх</quote>) оролдлого 
 	хийдэггүй, халдлагууд зэрэг төрөл бүрийн халдлагуудыг зогсоохтой бас 
 	хамааралтай юм. Аюулгүй байдлын санаа зовнилуудыг хэд хэдэн зэрэглэлд 
 	хувааж болно:</para>
 
     <orderedlist>
       <listitem>
 	<para>Үйлчилгээг зогсоох халдлагууд.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хэрэглэгчийн бүртгэл буулган авалтууд.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хандаж болох серверүүдээр дамжин root-г буулган авах.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хэрэглэгчийн бүртгэлүүдээс дамжин root-г буулган авах.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Арын хаалга үүсгэлт.</para>
       </listitem>
     </orderedlist>
 
     <indexterm>
       <primary>DoS халдлагууд</primary>
       <see>Үйлчилгээг Зогсоох (DoS)</see>
     </indexterm>
     <indexterm>
       <primary>аюулгүй байдал</primary>
       <secondary>DoS халдлагууд</secondary>
       <see>Үйлчилгээг Зогсоох (DoS)</see>
     </indexterm>
     <indexterm><primary>Үйлчилгээг Зогсоох (DoS)</primary></indexterm>
 
     <para>Үйлчилгээг зогсоох халдлага нь машиныг хэрэгцээтэй эх үүсвэрээс нь салгах 
 	үйлдэл юм. Ихэвчлэн DoS халдлагууд нь сүйрүүлэхийг оролдсон эсвэл 
 	машиныг түүн дээрх серверүүд болон сүлжээний стекийг эзэмдэн ашиглах 
 	боломжгүй болгодог балмадаар хүчлэх арга замууд юм. Зарим DoS халдлагууд 
 	нь сүлжээний стек дэх алдаануудыг ашиглан ганц пакетаар машиныг сүйрүүлэхийг 
 	оролддог. Үүнийг зөвхөн алдааны засварыг цөмд хийснээр засах боломжтой. 
 	Систем дээрх хөнөөлтэй нөхцөлд байх тэр серверийн дуудлагыг хязгаарладаг 
 	тохируулгуудыг зөв зааж серверүүд уруу хийсэн халдлагуудыг ихэвчлэн засаж болдог. 
 	Сүлжээний балмадаар хүчлэх халдлагуудын эсрэг арга хэмжээ авахад илүү 
 	төвөгтэй байдаг. Жишээ нь хууран мэхэлсэн пакетийн халдлагыг зогсоох 
 	бараг л боломжгүй, таны системийг Интернэтээс салгахад хүргэж болох юм.
 	Энэ нь таны машиныг зогсоож чадахгүй байж болох боловч таны Интернэтийн 
 	холболтыг дүүргэж болно.</para>
 
     <indexterm>
       <primary>аюулгүй байдал</primary>
       <secondary>бүртгэл буулган авалтууд</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Хэрэглэгчийн бүртгэлийг буулган авах халдлага нь DoS халдлагаас илүү их 
 	тохиолддог. Одоо болтол олон сисадминууд стандарт <application>telnetd</application>, 
 	<application>rlogind</application>, <application>rshd</application>,
       болон <application>ftpd</application> серверүүдийг өөрсдийн машинууд 
 	дээр ажиллуулсаар байна. Анхдагчаар серверүүд нь шифрлэсэн холболт дээр 
 	ажилладаггүй. Ийм холболт дээр хэрэв та багагүй хэмжээний хэрэглэгчидтэй 
 	бөгөөд тэдгээр хэрэглэгчдээс нэг болон хэд хэд нь алсаас (энэ нь систем уруу нэвтрэн 
 	орох хамгийн нийтлэг тав тухтай арга юм) таны систем уруу нэвтрэн 
 	орж байгаа бол тэдгээр хэрэглэгчийн  нууц үг дундаасаа сүлжээгээр шиншлэгдэн алдагдах 
 	боломжтой байдаг. Анхааралтай системийн админ тэр хэрэглэгчийн 
 	алсаас хандсан бүртгэлүүд дээрээс бүр амжилттай болсон нэвтрэлтүүдэд хүртэл сэжигтэй 
 	эхлэл  хаягууд  байгаа эсэхийг хайн шинжилдэг.</para>
 
     <para>Халдагч хэрэглэгчийн бүртгэлд хандаж чадсаны дараа <username>root</username>-г 
 	бас эвдэж чадна гэдгийг үргэлж бодож байх хэрэгтэй. Гэхдээ жинхэнэ амьдрал дээр бол 
 	сайн аюулгүй байдлыг хангаж нууцлаг болгосон байнга ажиллагааг нь хянаж байдаг систем дээр 
 	хэрэглэгчийн бүртгэлд хандах нь халдагч заавал ч үгүй <username>root</username> 
 	эрхэд хандаж чадна гэсэн үг биш юм. Энэ ялгааг зөв салгаж ойлгох хэрэгтэй. Учир нь 
 	<username>root</username> уруу хандах боломжгүй халдагч ерөнхийдөө өөрийн 
 	мөрийг баллаж нууж чаддаггүй бөгөөд тухайн хэрэглэгчийн файлуудыг замбараагүйтүүлэх 
 	эсвэл машиныг сүйрүүлэхээс илүүтэйг хийж чаддаггүй. Хэрэглэгчид нь сисадминууд шиг 
 	аюулгүй байдлын арга хэмжээг тэр болгон авдаггүй болохоор хэрэглэгчийн бүртгэлийн 
 	буулган авалт нь маш элбэг байдаг юм.</para>
 
     <indexterm>
       <primary>аюулгүй байдал</primary>
       <secondary>арын хаалганууд</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Машин дээрх <username>root</username> бүртгэлийг эвдэх боломжит олон 
 	аргууд байдгийг системийн администраторууд санаж байх хэрэгтэй. Халдагч нь 
 	<username>root</username>-н нууц үгийг мэдэж болно. Эсвэл халдагч root 
 	эрхээр ажилладаг серверт алдаа олж сүлжээгээр тэр сервер уруу дамжин орж
 	<username>root</username>-г эвдэж болно. Эсвэл халдагч нь suid-root 
 	програмд алдаа байгааг мэдэж хэрэглэгчийн бүртгэлийг эвдэн орсныхоо дараа 
 	тэр алдаагаар дамжин <username>root</username>-г эвдэн орж болох юм.
 	Хэрэв халдагч машин дээрх <username>root</username>-г эвдэх аргаа 
 	олсон бол заавал арын хаалга суулгах шаардлагагүй болж болох юм. 
 	<username>root</username>-н цоорхойнуудын олонхийг тухайн үед аль хэдийн 
 	олоод хаачихсан байдаг бөгөөд энэ үед халдагчид өөрийн мөрөө цэвэрлэхэд ихээхэн 
 	ажиллагаа шаарддаг болохоор ихэнх халдагчид арын хаалга суулгадаг. 
 	Арын хаалга нь систем уруу хандах <username>root</username> хандалтыг 
 	халдагчид амархнаар дахин олж авах боломжийг олгодог боловч энэ нь ухаалаг системийн 
 	администраторт халдлагыг амархнаар илрүүлэх боломжийг бас олгодог юм. 
 	Халдагчийн хамгийн эхлээд эвдэн орсон цоорхойг хааж чаддаггүй болохоор арын хаалга 
 	суулгахыг  боломжгүй болгох нь магадгүй таны аюулгүй байдалд ашиггүй байж болох юм.</para>
 
     <para>Аюулгүй байдлын засварууд нь олон давхраатай <quote>сонгины хальс</quote> 
 	хандлагаар үргэлж шийдэгдэж байх шаардлагатай бөгөөд тэдгээрийг дараах маягаар 
 	зэрэглэж болно:</para>
 
     <orderedlist>
       <listitem>
 	<para><username>root</username> болон staff бүртгэлүүдийг нууцлаг/аюулгүй болгох.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><username>root</username>&ndash;ажилладаг серверүүд 
 	болон suid/sgid хоёртын файлуудыг аюулгүй болгох.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Хэрэглэгчийн бүртгэлүүдийг аюулгүй болгох.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Нууц үгийн файлыг аюулгүй болгох.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Цөмийн гол хэсэг, түүхий төхөөрөмжүүд болон 
 	файлын системүүдийг аюулгүй болгох.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Системд хийгдсэн зохисгүй өөрчлөлтүүдийг түргэн илрүүлэх.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Параной буюу хэт зовнил.</para>
       </listitem>
     </orderedlist>
 
     <para>Энэ бүлгийн дараагийн хэсэг нь дээр дурдсан зүйлсүүдийг илүү гүнзгийгээр 
 	авч үзэх болно.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="securing-freebsd">
     <title>&os;-н аюулгүй байдлыг хангах нь</title>
     <indexterm>
       <primary>аюулгүй байдал</primary>
       <secondary>&os;-н аюулгүй байдлыг хангах нь</secondary>
     </indexterm>
 
     <note>
       <title>Тушаалыг Протоколтой харьцуулахад (Command vs. Protocol)</title>
       <para>Энэ баримтын туршид бид <application>тод</application> текстээр 
 	програмыг <command>monospaced</command> фонтоор тусгай тушаалуудыг 
 	тэмдэглэх болно. Протоколууд ердийн фонт ашиглах болно. Тэмдэглэгээний энэ 
 	ялгаа нь ssh зэргийн хувьд ашигтай, учир нь энэ ssh нь протоколоос гадна 
 	бас тушаал юм.</para>
     </note>
 
     <para>Үүнээс хойшх хэсгүүд нь түрүүчийн бүлгийн <link linkend="security-intro">
 	сүүлийн хэсэг</link>т дурдсан таны &os; системийг аюулгүй болгох аргуудыг 
 	авч үзнэ.</para>
 
     <sect2 id="securing-root-and-staff">
       <title><username>root</username> бүртгэл болон staff бүртгэлүүдийг 
 	аюулгүй болгох</title>
       <indexterm>
         <primary><command>su</command></primary>
       </indexterm>
 
       <para>Эхлээд хэрэв та <username>root</username> бүртгэлийг аюулгүй болгоогүй 
 	бол staff бүртгэлүүдийг аюулгүй болгоход санаа зовсны хэрэггүй. Ихэнх системүүд 
 	<username>root</username> бүртгэлд нууц үг өгсөн байдаг. Таны эхний хийх 
 	зүйл бол нууц үг <emphasis>үргэлж</emphasis> эвдэгдэж болно гэдгийг 
 	бодох хэрэгтэй. Энэ нь та нууц үгээ устгах хэрэгтэй гэсэн үг биш юм. Нууц үг нь 
 	машин уруу консол хандалт хийхэд үргэлж хэрэгтэй байдаг. Энэ нь юу гэсэн үг вэ 
 	гэхээр та нууц үгийг консолоос гадна эсвэл болж өгвөл бүр &man.su.1; тушаалтай 
 	ашиглаж болохоор хийх ёсгүй гэсэн үг юм. Жишээ нь 
 	<command>telnet</command> эсвэл <command>rlogin</command>-р хийгдэх 
 	шууд <username>root</username> нэвтрэлтүүдийг хаах pty-уудын тохиргоог insecure 
 	буюу аюултай гэж <filename>/etc/ttys</filename> файлд заасан эсэхийг шалгаарай. 
 	Хэрэв бусад нэвтрэх үйлчилгээнүүд болох <application>sshd</application> 
 	зэргийг ашиглаж байгаа бол шууд <username>root</username> нэвтрэлтүүдийг 
 	бас хаасан эсэхийг шалгаарай. Та үүнийг <filename>/etc/ssh/sshd_config</filename> 
 	файлыг засварлан <literal>PermitRootLogin</literal> тохируулгыг 
 	<literal>NO</literal> болгон зааж өгөөрэй. Хандах арга бүр &mdash;
 	FTP зэрэг үйлчилгээнүүдээр ихэвчлэн эвдлэн ордог болохыг бодолцох хэрэгтэй. 
 	Шууд <username>root</username> нэвтрэлтүүд зөвхөн системийн консолоор хийгдэхэд  
 	зөвшөөрөгдөх ёстой.</para>
       <indexterm>
         <primary><groupname>wheel</groupname></primary>
       </indexterm>
 
       <para>Мэдээж систем админы хувьд та <username>root</username> 
 	уруу орж чадаж байх ёстой болохоор бид хэдэн цоорхой үлдээдэг. 
 	Гэхдээ эдгээр цоорхойнууд нь нэмэлт нууц үг шалгаж ажилладаг байхаар 
 	бид хийдэг. <username>root</username>-г хандах боломжтой 
 	байлгах нэг арга нь тохирох staff бүртгэлүүдийг <groupname>wheel</groupname> 
 	бүлэгт (<filename>/etc/group</filename> файлд) нэмэх явдал юм. 
 	<groupname>wheel</groupname> бүлэгт оруулсан staff-ийн гишүүдэд 
 	<username>root</username> уруу <command>su</command> хийхийг 
 	зөвшөөрдөг. Та staff-ийн гишүүдийг тэдгээрийн нууц үгийн оруулгад 
 	<groupname>wheel</groupname> бүлэгт оруулан байрлуулж  анхнаас нь 
 	<groupname>wheel</groupname> хандалт өгч хэзээ ч болохгүй. 
 	Staff бүртгэлүүдийг <groupname>staff</groupname> бүлэгт 
 	оруулах ёстой бөгөөд тэгээд дараа нь <filename>/etc/group</filename> 
 	файлын <groupname>wheel</groupname> бүлэгт нэмэх ёстой. 
 	Зөвхөн <username>root</username> хандалт заавал шаардлагатай 
 	тийм staff-ийн гишүүдийг <groupname>wheel</groupname> бүлэгт 
 	оруулах ёстой. Kerberos зэрэг жинхэнээ шалгуулж нэвтрэх аргыг ашиглаж 
 	байх тохиолдолд заавал <groupname>wheel</groupname> бүлэгт оруулалгүйгээр 
 	<username>root</username> бүртгэл дэх Kerberos-ийн 
 	<filename>.k5login</filename> файлыг ашиглаж 
 	<username>root</username> уруу &man.ksu.1; хийхийг зөвшөөрөх 
 	бас боломжтой байдаг. Энэ нь магадгүй давуу шийдэл байж болох юм. 
 	Учир нь хэрэв халдагч таны нууц үгийн файлыг олж аван staff бүртгэлийг 
 	эвдлэн орж чадах бол <groupname>wheel</groupname> арга нь 
 	халдагчид <username>root</username>-г эвдэх боломжийг олгосон хэвээр 
 	байдаг юм. <groupname>wheel</groupname> аргатай байх нь огт аргагүй 
 	байхаас илүү боловч энэ нь заавал ч үгүй хамгийн аюулгүй сонголт бас биш 
 	юм.</para>
 
       <!-- XXX:
 	This will need updating depending on the outcome of PR bin/71147.
 	Personally I know what I'd like to see, which puts this in definite
 	need of a rewrite, but we'll have to wait and see.  ceri@
       -->
 
       <para>Staff бүртгэлүүд болон эцсийн эцэст <username>root</username> хандалтыг 
 	шууд бусаар аюулгүй болгохын тулд өөр нэвтрэх хандалтын аргыг ашиглаж 
 	staff бүртгэлүүдийн шифрлэсэн нууц үгийг  <quote>од болгож</quote> 
 	өгдөг.  &man.vipw.8; тушаалыг ашиглан шифрлэсэн нууц үг бүрийг ганц 
 	<quote><literal>*</literal></quote> тэмдэгтээр сольж өгч болно. 
 	Энэ тушаал нь <filename>/etc/master.passwd</filename> файл болон 
 	хэрэглэгч/нууц үгийн мэдээллийн баазыг нууц үгээр шалгагдан нэвтрэх нэвтрэлтүүдийг 
 	хаан шинэчлэх болно.</para>
 
       <para>Иймэрхүү staff бүртгэлийн эрхийг:</para>
 
       <programlisting>foobar:R9DT/Fa1/LV9U:1000:1000::0:0:Foo Bar:/home/foobar:/usr/local/bin/tcsh</programlisting>
 
       <para>Ийм болгон өөрчлөх хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>foobar:*:1000:1000::0:0:Foo Bar:/home/foobar:/usr/local/bin/tcsh</programlisting>
 
       <para>Шифрлэсэн нууц үг <quote><literal>*</literal></quote> 
 	тэмдэгттэй хэзээ ч таарахгүй болохоор энэ өөрчлөлт нь ердийн нэвтрэлтүүдийг 
 	болиулдаг. Ийм болсон staff-ийн гишүүд &man.kerberos.1; эсвэл 
 	нийтийн/хувийн түлхүүр хослолыг ашиглан &man.ssh.1; зэрэг өөрсдийгөө 
 	таниулан нэвтрэх өөр арга хэрэглэх шаардлагатай. Kerberos-той адилыг 
 	ашиглаж байгаа үед ерөнхийдөө Kerberos сервер ажиллаж байгаа машинууд болон 
 	өөрийн ширээний ажлын компьютерийг аюулгүй болгох шаардлагатай. 
 	Нийтийн/хувийн түлхүүр хослолыг ssh-тэй ашиглаж байгаа үед ерөнхийдөө 
 	нэвтрэлтийг <emphasis>эхлүүлж</emphasis> байгаа машиныг (ихэвчлэн 
 	хэрэглэгчийн ажлын компьютер) аюулгүй болгох шаардлагатай. &man.ssh-keygen.1;-р 
 	түлхүүр хослолыг үүсгэх үедээ түлхүүр хослолыг хамгаалан нэмэлт давхарга 
 	хамгаалалт хийж өгч болох юм. Staff бүртгэлүүдийн нууц үгүүдийг 
 	<quote>од болгох</quote> боломж нь бас staff-ийн гишүүд зөвхөн 
 	таны тохируулсан аюулгүй хандалтын аргуудаар дамжин нэвтрэхийг 
 	баталгаажуулдаг. Энэ нь бүх staff-ийн гишүүдэд аюулгүй, шифрлэгдсэн 
 	холболтуудыг тэдгээрийн бүх сессүүдэд хүчээр ашиглуулдаг бөгөөд энэ нь олон 
 	халдагчдын ашиглаж байсан хамааралгүй, аюулгүй биш машинаас сүлжээг 
 	шиншлэх ноцтой цоорхойг хаадаг.</para>
 
       <para>Арай илүү шууд бус аюулгүй байдлын арга замууд нь бас таныг илүү хязгаарласан 
 	серверээс арай бага хязгаарласан машин уруу нэвтрэн орж байна гэж тооцдог. 
 	Жишээ нь хэрэв таны гол хайрцаг чинь бүх л төрлийн серверүүд ажиллуулж байвал 
 	таны ажлын компьютер чинь ямрыг ч ажиллуулах ёсгүй. Өөрийн компьютерийг 
 	боломжийн аюулгүй болгохын тулд та ерөөсөө сервергүй болтол аль болох цөөн 
 	сервер ажиллуулах хэрэгтэй бөгөөд та нууц үгээр хамгаалагдсан дэлгэц хоослогч 
 	ажиллуулах хэрэгтэй. Мэдээж ажлын компьютер уруу физик хандалт өгвөл 
 	халдагч ямар ч төрлийн аюулгүй байдлыг та хангасан байлаа гэсэн эвдэж 
 	чадна. Энэ нь таны бодох ёстой асуудлын нэг юм. Гэхдээ эвдлэн оролтуудын 
 	олонхи нь алсаас сүлжээгээр дамжин таны ажлын компьютер эсвэл серверүүдэд 
 	физик хандалт байхгүй хүмүүсээс ирдэг гэдгийг та бас л бодолцох хэрэгтэй юм.</para>
       <indexterm><primary>KerberosIV</primary></indexterm>
 
       <para>Kereberos мэтийг ашиглах нь танд staff бүртгэлийн нууц үгийг нэг газар 
 	өөрчлөх эсвэл хаах боломжийг олгох бөгөөд staff-ийн гишүүдийн бүртгэл байж болох 
 	бүх машинууд дээр нэн даруй бас үйлчилдэг. Хэрэв staff-ийн гишүүний бүртгэл 
 	эвдэгдсэн бол түүний нууц үгийг бүх машинууд дээр нэн даруй өөрчлөх тэр боломжийг 
 	дутуу үнэлэх ёсгүй юм. Тусдаа байгаа нууц үгүүдийг N машинууд дээр өөрчлөх нь 
 	зовлонтой байдаг. Мөн та Kerberos-д нууц үг дахин өгөлтийг ноогдуулж болох 
 	бөгөөд Kerberos тасалбарыг хэсэг хугацааны дараа дуусдагаар хийж болохоос 
 	гадна Kerberos систем нь тодорхой хугацааны (жишээ нь сар бүр) дараа 
 	хэрэглэгчийг шинэ нууц үг сонгохыг шаарддагаар бас тохируулж болдог.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>root-ажилладаг серверүүд болон suid/sgid хоёртын файлуудыг аюулгүй болгох</title>
 
       <indexterm>
         <primary><command>ntalk</command></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary><command>comsat</command></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary><command>finger</command></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary>sandboxes</primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary><application>sshd</application></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary><application>telnetd</application></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary><application>rshd</application></primary>
       </indexterm>
       <indexterm>
         <primary><application>rlogind</application></primary>
       </indexterm>
 
       <para>Хянамгай сисадмин илүү ч үгүй дутуу ч үгүй зөвхөн өөрийн хэрэгтэй серверүүдийг 
 	ажиллуулдаг. Гуравдагч талын серверүүд ихэвчлэн хамгийн алдаатай байх 
 	хандлагатай гэдгийг санаж байх хэрэгтэй. Жишээ нь 
 	<application>imapd</application> эсвэл 
 	<application>popper</application> серверийн хуучин хувилбарыг 
 	ажиллуулна гэдэг нь универсал <username>root</username> тасалбарыг 
 	бүх дэлхийд өгч байна гэсэн үг юм. Та няхуур шалгаагүй сервер битгий ажиллуул. 
 	Олон серверүүд заавал <username>root</username> эрхээр ажиллах 
 	шаардлагагүй байдаг. Жишээ нь <application>ntalk</application>,
 	<application>comsat</application>, болон 
 	<application>finger</application> дэмонуудыг тусгай хэрэглэгчийн 
 	<firstterm>sandboxes буюу хамгаалагдсан хязгаарлагдмал орчинд</firstterm> 
 	ажиллуулах боломжтой байдаг. Хамгаалагдсан хязгаарлагдмал орчин нь 
 	асар их төвгүүдийг давж хийгээгүй л бол төгс биш бөгөөд өмнө дурдсан сонгины 
 	хандлагаар аюулгүй байдалд хандах нь хэвээр байна: хэрэв хэн нэгэн нь 
 	хамгаалагдсан хязгаарлагдмал орчинд ажиллаж байгаа серверт эвдэн орж 
 	чадсан ч гэсэн тэд хамгаалагдсан хязгаарлагдмал орчныг бас эвдэн гарах хэрэг 
 	болно. Аль болох олон давхаргыг халдагч эвдлэх ёстой болох тусам тэдгээрийн 
 	амжилттай болох нь улам багасах болно. Урьд нь root цоорхойнууд нь 
 	системийн үндсэн серверүүдээс авахуулаад бараг л бүх 
 	<username>root</username> ажилладаг сервер дээр олдож байсан.
 	Хэрэв таны ажиллуулдаг машин уруу хүмүүс зөвхөн <application>sshd</application> 
 	ашиглан нэвтэрдэг бөгөөд <application>telnetd</application>,
 	<application>rshd</application> эсвэл
 	<application>rlogind</application> хэзээ ч ашиглан нэвтэрдэггүй 
 	бол эдгээр үйлчилгээнүүдийг хаагаарай!</para>
       
       <para>Одоо &os; нь <application>ntalkd</application>,
 	<application>comsat</application>, болон
 	<application>finger</application> үйлчилгээнүүдийг хамгаалагдсан 
 	хязгаарлагдмал орчинд анхдагчаар ажиллуулдаг. Хамгаалагдсан хязгаарлагдмал 
 	орчинд ажиллуулж болох өөр нэг програм нь &man.named.8; юм. 
 	<filename>/etc/defaults/rc.conf</filename> нь 
 	<application>named</application>-г хамгаалагдсан хязгаарлагдмал 
 	орчинд ажиллуулахад шаардлагатай нэмэлт өгөгдлүүдийг тайлбар хэлбэрээр агуулсан 
 	байдаг. Таны шинэ систем эсвэл байгаа системээ шинэчилж байгаагаас хамааран 
 	тэдгээр хамгаалагдсан хязгаарлагдмал орчинд ашиглагдах тусгай хэрэглэгчийн 
 	бүртгэлүүд суулгагдаагүй байж болох юм. Хянамгай сисадмин судалгаа хийж  
 	серверүүдийг хамгаалагдсан хязгаарлагдмал орчинд аль болох 
 	ажиллуулдаг.</para>
       <indexterm>
         <primary><application>sendmail</application></primary>
       </indexterm>
 
       <para>Хамгаалагдсан хязгаарлагдмал орчинд ерөнхийдөө ажилладаггүй хэд хэдэн 
 	серверүүд байдаг: <application>sendmail</application>,
 	<application>popper</application>,
 	<application>imapd</application>, <application>ftpd</application>,
 	болон бусад. Эдгээрийн зарим шиг бас өөр серверүүд байдаг боловч 
 	тэдгээрийг суулгах нь таны хүсэж байгаагаас илүү (амархан байх гэсэн асуудал 
 	энд сөхөгдөж байна) их ажиллагаа шаардаж магадгүй юм. Та эдгээр серверүүдийг 
 	магадгүй <username>root</username> эрхээр ажиллуулж тэдгээрт учирч болох 
 	эвдрэн оролтуудыг илрүүлэх өөр арга замуудад найдах хэрэгтэй болж болох юм.</para>
 
       <para>Системийн өөр нэг том боломжтой <username>root</username> цоорхойнууд 
 	бол системд суусан suid-root болон sgid хоёртын файлууд юм. 
 	<application>rlogin</application> зэрэг эдгээрийн ихэнх нь 
 	<filename>/bin</filename>, <filename>/sbin</filename>,
 	<filename>/usr/bin</filename>, эсвэл <filename>/usr/sbin</filename>
 	сангуудад байрладаг. Юу ч 100% аюулгүй байдаггүй боловч системийн анхдагч 
 	suid болон sgid хоёртын файлууд нь боломжийн хэрээр аюулгүй гэж тооцогддог. 
 	Гэсэн хэдий ч эдгээр хоёртын файлуудад <username>root</username> цоорхойнууд 
 	үе үе олддог. <application>xterm</application>-г (энэ нь ихэвчлэн suid 
 	байдаг) эмзэг болгосон <username>root</username> цоорхойнууд 1998 онд 
 	<literal>Xlib</literal>-д олджээ. Харамсахаасаа өмнө аюулгүй байж 
 	байсан нь дээр учраас хянамгай сисадмин зөвхөн staff ажиллуулах ёстойгоор 
 	staff зөвхөн хандаж чадах тусгай бүлэгт зөвшөөрч suid хоёртын файлуудыг 
 	хязгаарладаг бөгөөд хэн ч ашигладаггүй suid хоёртын файлуудыг ажиллуулж болохгүй 
 	болгодог (<command>chmod 000</command>). Дэлгэцгүй серверт ер нь 
 	<application>xterm</application> хоёртын файл хэрэгцээгүй юм. 
 	Sgid хоёртын файлууд нь бас л аюултай юм. Хэрэв халдагч  sgid-kmem 
 	хоёртын файлыг эвдэж чадвал тэр <filename>/dev/kmem</filename>-г 
 	уншиж чадах бөгөөд ингэснээр нууц үгтэй дурын бүртгэлийг эвдэн орж 
 	шифрлэсэн нууц үгийн файлыг уншихад хүргэдэг. Бас <literal>kmem</literal> 
 	бүлгийг эвдсэн халдагч secure буюу аюулгүй аргаар дамжин нэвтрэн орсон хэрэглэгчдийн 
 	ашиглаж байгаа pty-уудаар илгээгдсэн гарын товчнуудын даралтуудыг 
 	хянаж чаддаг. <groupname>tty</groupname> бүлгийг эвдсэн халдагч 
 	бараг дурын хэрэглэгчийн tty-д бичиж чадна. Хэрэв хэрэглэгч гар дуурайх боломж бүхий 
 	терминал програм эсвэл эмулятор ажиллуулж байгаа бол хэрэглэгчийн терминалыг 
 	тушаал буцаан харуулахаар болгодог өгөгдлийн урсгалыг халдагч үүсгэж дараа нь 
 	тэр тушаалыг тэр хэрэглэгчийн эрхээр ажиллуулдаг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="secure-users">
       <title>Хэрэглэгчийн бүртгэлүүдийг аюулгүй болгох</title>
 
       <para>Хэрэглэгчийн бүртгэлүүдийг аюулгүй болгох нь ихэвчлэн хамгийн хэцүү 
 	байдаг. Та өөрийн staff-д ширүүн хандалтын хязгаарлалтууд оногдуулж 
 	тэдгээрийн нууц үгүүдийг <quote>од болгож</quote> болох боловч 
 	та ердийн хэрэглэгчийн бүртгэлүүдийг яг ингэж хязгаарлаж чадахгүй байж болох 
 	юм. Хэрэв та хангалттай хяналттай байх юм бол таны аз болж хэрэглэгчийн 
 	бүртгэлүүдийг зөвөөр аюулгүй болгож чадна. Хэрэв үгүй бол та тэдгээр 
 	бүртгэлүүдийг хянахдаа ердөө л илүү сонор сэрэмжтэй байх хэрэгтэй. 
 	ssh болон Kerberos-г хэрэглэгчийн бүртгэлүүдэд ашиглах нь 
 	нэмэлт удирдлага болон техникийн дэмжлэг шаардлагатайгаас болоод 
 	илүү асуудалтай байдаг боловч энэ нь шифрлэсэн нууц үгийн файлыг бодох юм 
 	бол маш сайн шийдэл хэвээр байдаг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Нууц үгийн файлыг аюулгүй болгох</title>
 
       <para>Цорын ганц итгэлтэй арга бол аль болох олон нууц үгүүдийг од болгон 
 	тэдгээр бүртгэлүүдэд хандахын тулд ssh эсвэл Kerberos ашигла.
 	Шифрлэгдсэн нууц үгийн файлыг (<filename>/etc/spwd.db</filename>) 
 	зөвхөн <username>root</username> уншиж чаддаг боловч халдагч 
 	root-бичих хандалт олж авч чадаагүй ч гэсэн тэр файлд унших эрх олж авах 
 	боломжтой байж болох юм.</para>
 
       <para>Таны аюулгүй байдлын скриптүүд нууц үгийн файлд хийгдсэн өөрчлөлтүүдийг 
 	үргэлж шалгаж тайлагнах шаардлагатай (доорх <link
 	  linkend="security-integrity">Файлын бүрэн бүтэн байдлыг шалгах</link> 
 	хэсгийг үзнэ үү).</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Цөмийн гол хэсэг, түүхий төхөөрөмжүүд болон файлын системүүдийг аюулгүй болгох</title>
 
       <para>Хэрэв халдагч <username>root</username>-г эвдсэн бол тэр юуг ч хийж чадах 
 	боловч зарим ашиг сонирхлууд байдаг. Жишээ нь орчин үеийн ихэнх цөмүүдэд 
 	пакет шиншлэх төхөөрөмжийн драйвер бүтээгдсэн байдаг. &os;-д энэ нь 
 	<devicename>bpf</devicename> төхөөрөмж гэж нэрлэгддэг. Халдагч 
 	ердөө буулган авсан машин дээрээ пакет шиншлэгчийг ажиллуулахыг оролддог. 
 	Та халдагчид энэ боломжийг өгөх хэрэггүй бөгөөд ихэнх системүүдэд 
 	<devicename>bpf</devicename> төхөөрөмжийг эмхэтгэн оруулах 
 	шаардлагагүй юм.</para>
 
       <indexterm>
         <primary><command>sysctl</command></primary>
       </indexterm>
       <para>Гэхдээ <devicename>bpf</devicename> төхөөрөмжийг хаасан ч гэсэн 
 	та <filename>/dev/mem</filename> болон <filename>/dev/kmem</filename> 
 	файлуудад бас санаа тавих хэрэгтэй. Энэнээс болоод халдагч түүхий (raw) 
 	төхөөрөмжүүдэд бичиж чадсан хэвээр байна. Мөн цөмийн бас нэг боломж болох 
 	модуль ачаалагч гэж нэрлэгддэг &man.kldload.8; байдаг. Самбаатай 
 	халдагч KLD модуль ашиглаад өөрийн <devicename>bpf</devicename> 
 	төхөөрөмж эсвэл бусад шиншлэх төхөөрөмжийг ажиллаж байгаа цөмд суулгадаг. 
 	Эдгээр асуудлуудаас зайлсхийхийн тулд та цөмийг илүү өндөр аюулгүй байдлын 
 	түвшинд ядаж аюулгүйн түвшин 1-д ажиллуулах хэрэгтэй. Аюулгүй түвшин 
 	<command>sysctl</command> тушаалаар <varname>kern.securelevel</varname> 
 	хувьсагчийн тусламжтай тохируулагдаж болно. Аюулгүйн түвшинг 1 болгосны дараа 
 	түүхий төхөөрөмжүүдэд бичих хандалт хийхийг хориглох бөгөөд <literal>schg</literal> 
 	зэрэг <command>chflags</command> тугууд үйлчлэх болно. Мөн та 
 	чухал эхлүүлэх хоёртын файлууд, сангууд болон скрипт файлууд, ер нь аюулгүйн 
 	түвшин заагдах хүртэл ажиллаж байгаа бүгдэд <literal>schg</literal> туг 
 	байгаа эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Энэ нь хэтэрхий болж болох бөгөөд 
 	таныг илүү өндөр аюулгүйн түвшинд ажиллаж байгаа үед системийг шинэчлэхийг  
 	бүр илүү төвөгтэй болгодог юм. Та буулт хийж системийн бүх файл болон санд 
 	<literal>schg</literal> тугийг зааж өгөлгүйгээр системийг өндөр аюулгүйн 
 	түвшинд ажиллуулж болох юм. Өөр нэг боломж нь <filename>/</filename> 
 	болон <filename>/usr</filename> санг ердөө л зөвхөн уншихаар холбох явдал 
 	юм. Хамгаалах  зүйлдээ хэт ширүүн байх нь булаан эзлэлтийн бүх чухал илрүүлэлтийг 
 	бас болиулж болохыг санахад илүүдэхгүй.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="security-integrity">
       <title>Файлын бүрэн бүтэн байдлыг шалгах нь: Хоёртын файлууд, Тохиргооны файлууд,
 	гэх мэт.</title>
 
       <para>Тэр мөч ирэхэд, та зөвхөн системийн гол тохиргоо болон хяналтын файлуудаа 
 	ая тухын хүчин зүйл урьтахаас хамаагүй өмнө хамгаалж чадна. 
 	Жишээ нь	<command>chflags</command> тушаал ашиглан 
 	<filename>/</filename> болон <filename>/usr</filename> 
 	сангууд дахь ихэнх файлуудад <literal>schg</literal> битийг тохируулах нь 
 	магадгүй үр ашиггүй байж болох бөгөөд учир нь ингэснээр файлуудыг хамгаалахын  
 	хажуугаар бас илрүүлэх цонхыг хаадаг юм. Таны аюулгүй байдлын сонгины  
 	сүүлийн давхарга нь илрүүлэлт бөгөөд энэ нь хамгийн чухал юм. Хэрэв та боломжит 
 	халдагчдыг илрүүлж чадахгүй л бол аюулгүй байдлын бусад үлдсэн асуудлуудын талаар 
 	бодоод ч бараг хэрэггүй юм (эсвэл бүр дэмий юм, аюулгүй байдлыг танд буруу ойлгуулахад
 	хүргэдэг).  Сонгины ажлын хагас нь халдагчийг үйлдэл дээр нь 
 	барихын тулд түүнийг зогсоохын оронд харин удаашруулах явдал юм.</para>
 
       <para>Халдлагыг илрүүлэх хамгийн сайн арга бол өөрчлөгдсөн, алга болсон, эсвэл 
 	гэнэтийн файлуудыг хайх явдал юм. Өөрчлөгдсөн файлуудыг хайх хамгийн сайн арга 
 	бол тэдгээрийг өөр (ихэвчлэн төвлөрсөн) хязгаарлагдмал хандалттай системээс хайх 
 	явдал юм. Өөрийн аюулгүй байдлын скриптийг нэмэлт аюулгүй байдал хангасан 
 	хязгаарлагдмал хандалттай систем дээр бичих нь тэдгээрийг боломжит халдагчдад 
 	бараг харагдуулдаггүй бөгөөд энэ нь чухал юм. Давуу талыг хамгийн ихээр авахын 
 	тулд ерөнхийдөө хязгаарлагдмал хандалттай хайрцагт бусад машинуудад хандах 
 	тэр ач холбогдолтой хандалтыг өгөх хэрэгтэй. Үүнийг ихэвчлэн бусад машинуудын зөвхөн 
 	унших NFS экспортыг хязгаарлагдмал хандалттай хайрцагт өгөх эсвэл ssh түлхүүр 
 	хослолыг тохируулж хязгаарлагдмал хандалттай хайрцгийг бусад машинууд уруу ssh 
 	хийхийг зөвшөөрөх  замаар хийдэг. Өөрийн сүлжээний урсгалыг тооцохгүй юм бол NFS нь 
 	хамгийн харагддаггүй арга юм &mdash; энэ нь клиент хайрцаг бүр дэх файлын 
 	системүүдийг монитор хийхийг танд зөвшөөрч бараг л илэрдэггүй. Хэрэв таны 
 	хязгаарлагдмал хандалттай сервер нь клиент хайрцагнууд уруу hub буюу салаалагч эсвэл 
 	чиглүүлэлтийн хэд хэдэн давхаргаар дамжин холбогдсон бол NFS арга нь хэтэрхий 
 	аюултай (сүлжээний хувьд) байж болох бөгөөд ssh-ийг ашиглах нь түүний гаргадаг  
 	аудит мөрийн замуудтай байсан ч гэсэн магадгүй илүү сонголт байж болох юм.</para>
 
       <para>Монитор хийгдэх клиент систем уруу хандахад хамгийн багаар бодоход унших эрхийг 
 	та хязгаарлагдмал хандалттай хайрцагт өгсний дараа яг мониторыг хийхдээ скрипт бичих 
 	хэрэгтэй. Өгөгдсөн NFS холболтод &man.find.1; болон &man.md5.1; зэрэг 
 	энгийн системийн хэрэгслүүд ашиглан та скриптүүд бичиж болно. Клиент хайрцгийн 
 	файлуудад өдөрт нэг удаа физикээр md5 хийж <filename>/etc</filename> болон
 	<filename>/usr/local/etc</filename> сангууд дахь хяналтын файлуудыг 
 	бүр илүү давтамжтайгаар шалгаж байх нь зүйтэй юм. Хязгаарлагдмал хандалттай 
 	машины зөв гэж тооцсон md5 мэдээлэлтэй харьцуулахад тарахгүй файлууд олдвол 
 	сисадминд үүнийг очиж шалгахыг хашгиран мэдээлэх ёстой. Аюулгүй байдлын сайн 
 	скрипт нь тохирохгүй suid хоёртын файлууд болон <filename>/</filename> болон
 	<filename>/usr</filename> зэрэг системийн хуваалтууд дээрх шинээр үүссэн 
 	эсвэл устгагдсан файлуудыг бас шалгадаг.</para>
 
       <para>NFS биш ssh-ийг ашиглаж байх үед аюулгүй байдлыг скрипт бичих нь бүр илүү хэцүү 
 	байдаг. Та скриптүүдийг харагдуулж ажиллуулахын тулд тэдгээрийг клиент хайрцаг уруу үндсэндээ 
 	<command>scp</command> хийх хэрэгтэй бөгөөд аюулгүй байдлаа бодох юм бол 
 	та тэдгээр скриптүүдийн ашигладаг хоёртын файлуудыг (find гэх зэрэг) бас 
 	<command>scp</command> хийх хэрэгтэй юм. 
 	Клиент хайрцаг дээрх <application>ssh</application> клиент аль хэдийн 
 	эвдэгдсэн байж болох юм. Аюултай холболтоор ажиллаж байгаа бол ssh-г ашиглах нь 
 	шаардлагатай байж болох боловч бас түүнтэй ажиллахад бүр илүү хэцүү байдаг юм.</para>
 
       <para>Аюулгүй байдлын сайн скрипт нь 
 	<filename>.rhosts</filename>, <filename>.shosts</filename>,
 	<filename>.ssh/authorized_keys</filename> гэх зэрэг 
 	<literal>MD5</literal> шалгалтын хүрээний гадуур байх хэрэглэгч болон 
 	staff-ийн гишүүдийн хандалтын тохиргооны файлууд дахь өөрчлөлтүүдийг бас 
 	шалгадаг.</para>
 
-      <para>Хэрэв та асар их хэрэглэгчийн дискний зайтай бол тэдгээр хуваалтууд дээрх 
-	файл бүр дээр ажиллахад хэт удаж болох юм. Энэ тохиолдолд suid хоёртын 
-	файлууд болон төхөөрөмжүүдийг хаах холболтын тугуудыг зааж өгөх нь зүйтэй юм. 
-	<literal>nodev</literal> болон <literal>nosuid</literal> 
-	нь таны хайж байгаа тохируулгууд юм. Энэ давхаргын зорилго нь 
-	эвдлэн оролтын оролдлогуудыг амжилттай эсвэл амжилтгүй болсноос үл хамааран 
-	илрүүлэх явдал учраас ямар ч гэсэн ядаж долоо хоногт нэг удаа та тэдгээр файлуудыг 
-	магадгүй шалгаж байх хэрэгтэй юм.</para>
+      <para>Хэрэв та асар их хэрэглэгчийн дискний зайтай бол тэдгээр хуваалтууд 
+	дээр байгаа файл бүр дээр ажиллахад хэт удаж болох юм. Энэ тохиолдолд suid 
+	хоёртын файлуудыг хаах холболтын тугуудыг зааж өгөх нь зүйтэй юм. 
+	<literal>nosuid</literal> нь таны хайж байгаа тэр тохируулга юм. 
+	Энэ давхаргын зорилго нь эвдлэн оролтын оролдлогуудыг амжилттай эсвэл 
+	амжилтгүй болсноос үл хамааран илрүүлэх явдал учраас ямар ч гэсэн ядаж 
+	долоо хоногт нэг удаа та тэдгээр файлуудыг магадгүй шалгаж байх 
+	хэрэгтэй юм.</para>
 
       <para>Процессийн бүртгэл хийх нь (&man.accton.8;-г үзнэ үү) эвдлэн оролтын 
 	дараах үнэлэх арга замууд болон тусалж болох харьцангуй бага ачаалал бүхий 
 	үйлдлийн системийн боломж юм. Энэ нь эвдлэн орсны дараа файлыг хөндөөгүй хэвээр 
 	гэж үзэн халдагч систем уруу хэрхэн эвдлэн орсныг мөрдөхөд ялангуяа ашигтай 
 	байдаг.</para>
 
       <para>Эцэст нь аюулгүй байдлын скриптүүд нь бүртгэлийн файлуудыг процесс хийх ёстой 
 	бөгөөд бүртгэлүүд өөрсдөө аль болох аюулгүй байдлаар үүсгэгдэх ёстой бөгөөд 
 	алсын syslog нь их ашигтай байж болох юм. Халдагч өөрийн мөрийг арилгахыг 
 	оролдох бөгөөд эхний эвдлэн оролтын арга болон хугацааг мөрдөхөд сисадмины хувьд  
 	бүртгэлийн файлууд нь маш чухал байдаг юм. Бүртгэлийн файлуудын байнгын бичлэгийг 
 	хадгалах нэг арга нь системийн консолыг сериал порт уруу ажиллуулж консолуудыг 
 	хянаж аюулгүй машин дээр мэдээллийг цуглуулах явдал юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Параной буюу хэт зовнил</title>
 
       <para>Бага зэргийн хэт зовнил буруудахгүй. Дүрэм болгож тав тухтай байдлыг 
 	алдагдуулдаггүй дурын тооны аюулгүй байдлын боломжуудыг сисадмин нэмж болох бөгөөд 
 	зарим анхаарлыг бодолцон тав тухтай байдалд <emphasis>нөлөөлөх</emphasis> 
 	аюулгүй байдлын боломжуудыг бас нэмж болох юм. Бүр илүү чухал нь аюулгүй 
 	байдлын администратор үүнийг бага зэрэг хольж хэрэглэж болно &mdash; хэрэв та энэ  
 	баримтад дурдсан заавруудыг үгчлэн ашиглавал энэ баримтыг уншсан ирээдүйн халдагчид 
 	та өөрийн арга замуудыг заан өгч байна гэсэн үг юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Үйлчилгээг Зогсоох Халдлагууд</title>
       <indexterm><primary>Үйлчилгээг Зогсоох (DoS)</primary></indexterm>
 
       <para>Энэ хэсэг нь Үйлчилгээг Зогсоох халдлагуудыг хамарна. DoS халдлага нь 
 	ихэвчлэн пакетийн халдлага байдаг. Таны сүлжээг дүүргэж байгаа орчин үеийн 
 	хууран мэхэлсэн пакетийн халдлагуудын эсрэг нэг их юм хийж чадахгүй ч гэсэн 
 	халдлагууд таны серверүүдийг унагахгүйн тулд та ерөнхийдөө хохирлыг 
 	хязгаарлаж болно:</para>
 
       <orderedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Серверийн fork хийлтийг хязгаарлах.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Springboard буюу бусад халдлагуудыг хязгаарлах (ICMP хариу халдлагууд, ping
 	    цацалт, гэх мэт.).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Цөмийн чиглүүлэлтийн кэшийг хэт ачаалах.</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
 
       <para>Нийтлэг DoS халдлагын дүр зураг бол fork хийгдэж байгаа серверт 
 	халдаж түүнээр асар их хүүхэд процесс  үүсгүүлж эцсийн эцэст хост системийн 
 	хувьд санах ой, файлын тодорхойлогчууд гэх мэтүүд дуусч зогсоход 
 	хүргэдэг. <application>inetd</application> (&man.inetd.8;-г 
 	үзнэ үү) нь энэ төрлийн халдлагыг хязгаарлах хэд хэдэн тохируулгатай. 
 	Машиныг зогсоохоос хамгаалах боломжтой боловч ерөнхийдөө  үйлчилгээг 
 	халдлагад өртүүлэхгүй байх боломжгүйг энд тэмдэглэх нь зүйтэй юм. 
 	<application>inetd</application> гарын авлагын хуудсыг 
 	анхааралтай уншиж <option>-c</option>, <option>-C</option>,
 	болон <option>-R</option> тохируулгуудад ялангуяа анхаарлаа 
 	хандуулаарай. Хууран мэхэлсэн IP халдлагууд нь 
 	<application>inetd</application> дахь  
 	<option>-C</option> тохируулгыг хуурах учраас ихэвчлэн тохируулгуудын 
 	хослолыг ашиглах шаардлагатай. Зарим дан серверүүд өөрийн 
 	fork хийгдэхийг хязгаарлах параметрүүдтэй байдаг.</para>
 
       <para><application>Sendmail</application> нь 
 	<option>-OMaxDaemonChildren</option> тохируулгатай байдаг бөгөөд 
 	энэ нь <application>Sendmail</application>-ийг ачаалал хязгаарлах тохируулгатай ажиллуулж ачааллын 
 	хоцрогдол үүсгэснээс хавьгүй илүүтэйгээр ажилладаг. Та 
 	<application>Sendmail</application>-г ажиллуулахдаа 
 	хүссэн ачааллыг даахаар гэхдээ компьютерийг унагахаар их хэмжээний тоогоор 
 	<application>Sendmail</application>-үүдийг ажиллуулах биш түүнээс 
 	багаар <literal>MaxDaemonChildren</literal> параметрийг 
 	хангалттай өндрөөр тавьж өгөх хэрэгтэй. Мөн <application>sendmail</application>-ийг дарааллын 
 	горимоор (<option>-ODeliveryMode=queued</option>) ажиллуулах 
 	болон дэмонг (<command>sendmail -bd</command>) дараалалтай 
 	(<command>sendmail -q15m</command>) ажиллуулдгаас тусад нь ажиллуулах нь 
 	чухал юм. Хэрэв та шууд илгээх горимыг хүсэж байгаа бол та дарааллыг  
 	<option>-q1m</option> зэргээр бүр бага интервалаар ажиллуулах боломжтой 
 	боловч <literal>MaxDaemonChildren</literal> тохируулгыг боломжийн 
 	утгаар хоорондоо холбоотой амжилтгүйтлүүдээс <application>sendmail</application>-ийг  хамгаалахын 
 	<emphasis>тулд</emphasis> зааж өгсөн эсэхээ шалгаарай.</para>
 
       <para><application>Syslogd</application>-д шууд халдаж болох учраас аль болох 
 	<option>-s</option> тохируулгыг эсвэл <option>-a</option> тохируулгыг ашиглахыг 
 	танд зөвлөдөг.</para>
 
       <para>Шууд халдлага хийгдэж болох <application>TCP Wrapper</application>-ийн 
 	буцах identd зэрэг буцан холбогддог үйлчилгээнүүдийн хувьд та маш хянамгай байх 
 	хэрэгтэй. Ийм учраас та <application>TCP Wrapper</application>-ийн 
 	буцах identd боломжийг ерөнхийдөө ашиглах хэрэггүй юм.</para>
 
       <para>Та өөрийн захын чиглүүлэгчүүд дээрээ дотоод үйлчилгээнүүд уруугаа 
 	гаднаас хандуулахгүй болгож галт ханаар хамгаалах нь зүйтэй юм. 
 	Үүний цаадах санаа нь гаднаас ирж болзошгүй сүлжээ дүүргэх халдлагаас өөрийн LAN-г 
 	хамгаалах явдал бөгөөд сүлжээн дээр тулгуурласан <username>root</username> 
 	эрхийг буулгахаас дотоод үйлчилгээнүүдийг хамгаалах зүйлс тийм их биш юм. 
 	exclusive буюу хамааруулаагүй галт ханыг үргэлж тохируулах хэрэгтэй, өөрөөр хэлбэл 
 	<quote>A, B, C, D болон M-Z портуудаас <emphasis>бусад</emphasis> 
 	бүгдийг галт ханаар хамгаалах хэрэгтэй</quote>. Ингэснээр та 
 	<application>named</application> (хэрэв та бүсийн хувьд анхдагч бол),
 	<application>ntalkd</application>,
 	<application>sendmail</application> болон бусад Интернэтээс хандах 
 	үйлчилгээнүүд зэрэг зарим нэг тусгай үйлчилгээнүүдийн портуудаас бусад бүх бага 
 	дугаарын портуудыг галт ханаар хамгаалж чадах юм. Хэрэв та галт ханыг өөр 
 	аргаар &mdash; inclusive буюу хамааруулсан эсвэл зөвшөөрсөн галт хана маягаар  
 	тохируулахыг оролдвол хэд хэдэн үйлчилгээнүүдийг <quote>хаахаа</quote> 
 	мартаж магадгүй юм, эсвэл та шинэ дотоод үйлчилгээ нэмээд галт ханаа шинэчлэхээ 
 	мартаж болох юм. Та галт хана дээр зөвшөөрсөнтэй адил үйлдлийг нэвтрүүлэхийн 
 	тулд бага дугаарын портуудыг нээлгүйгээр өндөр дугаарын портуудыг онгойлгож 
 	болох юм. Мөн &os; нь динамик холболтод хэрэглэгддэг портуудыг 
 	<command>sysctl</command>-ийн төрөл бүрийн 
 	<varname>net.inet.ip.portrange</varname> хувьсагчуудаар 
 	(<command>sysctl -a | fgrep portrange</command>) 
 	хянах боломжийг танд олгодгийг бас тэмдэглэх нь зүйтэй юм. Энэ нь бас таны 
 	галт ханын тохиргооны төвөгтэй байдлыг амарчилдаг юм. Жишээ нь 
 	та ердийн 4000-аас 5000 хүртэлх портууд болон 49152-оос 65535 хүртэлх 
 	өндөр дугаарын портуудыг ашигладаг бол 4000-аас бага бүгдийг 
 	өөрийн галт хана дээр хаах хэрэгтэй (мэдээж Интернэтээс ханддаг хэдэн тусгай портуудаас 
 	бусад).</para>
 
       <para>Өөр нийтлэг DoS халдлагуудын нэг нь springboard халдлага юм 
 	&mdash; сервер, дотоод сүлжээ эсвэл бусад машиныг хариу үйлдэл хийхийг нь 
 	ихэсгэж хэт ачаалахад хүргэдэг халдлага юм. Ийм маягийн хамгийн нийтлэг 
 	халдлага нь <emphasis>ICMP ping broadcast буюу цацалт</emphasis> 
 	юм. Халдагч таны LAN-ий цацах хаяг уруу илгээсэн ping пакетийнхаа  
 	эхлэл IP хаягийг халдахыг хүсэж байгаа машиныхаа IP хаягаар сольж хуурдаг. 
 	Хэрэв таны захын чиглүүлэгчүүд цацах хаяг уруу илгээх ping пакетуудыг 
 	зогсоохоор тохируулагдаагүй бол таны LAN хангалттай хариу үүсгэн хууран мэхэлсэн 
 	эхлэл хаяг уруу илгээж, ялангуяа халдагч хэдэн арван цацах хаягууд уруу өөр өөр 
 	хэдэн арван сүлжээнүүдээр дамжин энэ башир аргаа ашигласан үед, хохирогчийг 
 	дүүргэдэг. 120 мегабайтаас илүү хэмжээний цацах халдлага одоогоор 
 	хэмжигдээд байна. Энэ төрлийн хоёр дахь нийтлэг халдлага нь ICMP-ийн алдаа 
 	тайлагнах системийн эсрэг халдлага юм. ICMP алдааны мэдэгдэл үүсгэдэг 
 	пакетуудыг бүтээж халдагч серверийн орж ирж байгаа сүлжээг дүүргэж ингэснээр 
 	серверийг өөрийн гарах сүлжээг ICMP хариунуудаар дүүргэхэд хүргэдэг. 
 	Энэ төрлийн халдлага нь ялангуяа хэрэв сервер үүсгэж байгаа ICMP хариунуудаа 
 	хангалттай хурднаар шавхан гаргаж чадахгүй байгаа бол серверийг санах ойгүй болгож 
 	сүйрүүлж бас болох юм. <application>sysctl</application>-ийн 
 	<literal>net.inet.icmp.icmplim</literal> хувьсагчийг ашиглан 
 	эдгээр халдлагуудыг хязгаарлах хэрэгтэй. Springboard төрлийн халдлагуудын 
 	сүүлийн гол ангилал нь udp цуурай үйлчилгээ зэрэг зарим дотоод 
 	<application>inetd</application> үйлчилгээнүүдтэй холбоотой юм. 
 	Халдагч UDP пакетийг хууран мэхэлж A болон B сервер нь хоёулаа таны LAN-д байгаа 
 	тийм A серверийн цуурай порт дээрх эхлэл хаягаар болон  төгсгөл хаягийг B серверийн 
 	цуурай порт дээрх хаягаар сольдог. Уг хоёр сервер дараа нь энэ ганц пакетийг 
 	хоорондоо шидэлцдэг.  Эдгээр серверүүд болон тэдгээрийн LAN-г энэ маягаар 
 	халдагч хэдхэн пакетуудыг хатган оруулан хэт ачаалж чаддаг.	
 	Үүнтэй адил асуудлууд дотоод <application>chargen</application> портод 
 	бас байдаг. Чадварлаг сисадмин эдгээр бүх дотоод inetd тест үйлчилгээнүүдийг 
 	хаадаг.</para>
 
       <para>Хууран мэхэлсэн пакетийн халдлагуудыг цөмийн чиглүүлэлтийн кэшийг хэт ачаалахад 
 	хэрэглэж болдог. <varname>net.inet.ip.rtexpire</varname>,
 	<varname>rtminexpire</varname>, болон <varname>rtmaxcache</varname>
 	<command>sysctl</command> параметрүүдийг үзнэ үү. Дурын эхлэл 
 	IP хаягийг ашигласан хууран мэхэлсэн пакетийн халдлага нь чиглүүлэлтийн хүснэгтэд түр зуур 
 	кэш хийгдсэн чиглүүлэлтийг цөмөөр  үүсгүүлэхэд хүргэдэг бөгөөд энэ нь 
 	<command>netstat -rna | fgrep W3</command> тушаалаар харагддаг. 
 	Эдгээр чиглүүлэлтүүд нь ихэвчлэн 1600 секунд орчим хугацааны дотор дуусдаг.
 	Хэрэв цөм кэш хийгдсэн чиглүүлэлтийн хүснэгт хэтэрхий том болсныг илрүүлэх юм бол 
 	<varname>rtexpire</varname> динамикаар багасгадаг боловч 
 	<varname>rtminexpire</varname>-с бага болтол хэзээ ч багасгадаггүй. 
 	Хоёр асуудал байдаг:</para>
 	
       <orderedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Бага ачаалагдсан сервер гэнэт халдлагад өртөхөд цөм хангалттай хурдан 
 		хариу үйлдэл хийдэггүй.</para>
 	</listitem>
 	
 	<listitem>
 	  <para><varname>rtminexpire</varname> хувьсагч нь 
 		үргэлжилсэн халдлагыг цөм дааж чадахаар хангалттай бага байдаггүй.</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
       
       <para>Хэрэв таны серверүүд Интернэтэд T3 эсвэл илүү хурдаар холбогдсон бол 
 	&man.sysctl.8;-оор 
 	<varname>rtexpire</varname> болон <varname>rtminexpire</varname> 
 	хувьсагчуудыг хоёуланг гараар дарж бичихдээ хянамгай байх хэрэгтэй. 
 	Аль ч параметрийг (машиныг сүйрүүлэхийг та хүсээгүй л бол) хэзээ ч битгий 
 	0 болгоорой. Эдгээр параметрүүдийг хоёуланг нь 2 секунд болгох нь 
 	чиглүүлэлтийн хүснэгтийг халдлагаас хамгаалахад хангалттай байх ёстой.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Kerberos болон SSH-тэй холбоотой хандалтын асуудлууд</title>
       <indexterm><primary><command>ssh</command></primary></indexterm>
       <indexterm><primary>KerberosIV</primary></indexterm>
 
       <para>Хэрэв та Kerberos болон ssh-г хоёуланг ашиглахаар бол цөөн хэдэн асуудлуудыг 
 	дурдах хэрэгтэй. Kerberos 5 нь жинхэнийг шалгах маш сайн нэвтрэлтийн протокол 
 	боловч түүнийг ашигласан <application>telnet</application> болон 
 	<application>rlogin</application>-д байдаг алдаанууд нь энэ хоёр програмыг 
 	хоёртын урсгалтай ажиллахад тохиромжгүй болгодог. Мөн <option>-x</option> 
 	тохируулгыг ашиглахгүй л бол анхдагчаар Kerberos нь сессийг шифрлэдэггүй. 
 	<application>ssh</application> нь бүгдийг шифрлэдэг.</para>
 
       <para>Ssh нь анхдагчаар шифрлэсэн түлхүүрүүдээ дамжуулдгаас бусад бүх л талаараа зэгсэн 
 	сайн ажилладаг. Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэхээр та хэрэв системийн бусад хэсэгт хандах боломж 
 	олгодог түлхүүрүүд бүхий аюулгүй ажлын компьютертай бөгөөд та аюултай машин уруу ssh 
 	хийвэл таны түлхүүрүүд ашиглагдах боломжтой гэсэн үг юм. Яг түлхүүрүүд нь өөрсдөө 
 	ил гардаггүй боловч ssh нь таны нэвтэрсэн хугацааны туршид зориулж дамжуулах порт 
 	суулгадаг бөгөөд хэрэв халдагч аюулгүй машин дээрх <username>root</username>-г 
 	эвдсэн бол тэрхүү портыг таны түлхүүрүүдийг ашиглахын тулд хэрэглэн  таны түлхүүрээр 
 	тайлагдах өөр бусад машинуудад хандах боломжийг олж авах боломжтой юм.</para>
 
       <para>Бид staff нэвтрэлтүүдийн хувьд аль болох ssh-г Kerberos-той цуг ашиглахыг 
 	зөвлөдөг. <application>Ssh</application> нь Kerberos-ийн дэмжлэгтэй 
 	эмхэтгэгдэж болдог. Энэ нь ил гарсан байж болзошгүй ssh түлхүүрүүдэд 
 	найдах таны найдварыг багасгахын хамт нууц үгүүдийг Kerberos-оор хамгаалдаг.
 	Ssh түлхүүрүүд нь аюулгүй машинуудын автоматчилагдсан ажлуудад (Kerberos-оор 
 	хийхэд таарахгүй) зөвхөн хэрэглэгдэх ёстой. Мөн бид таныг ssh-ийн тохиргоондоо 
 	key-forwarding буюу түлхүүр дамжуулалтыг болиулах эсвэл ssh-ийн  
 	<filename>authorized_keys</filename> файлдаа зөвхөн тусгайлсан 
 	машинуудаас нэвтрэхэд түлхүүрийг ашиглаж болохоор болгож зөвшөөрдөг 
 	<literal>from=IP/DOMAIN</literal> тохируулгыг ашиглахыг зөвлөдөг.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="crypt">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Билл</firstname>
 	  <surname>Свингл</surname>
 	  <contrib>Хэсгүүдийг дахин бичиж шинэчилсэн </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 21 Mar 2000 -->
     </sect1info>
 
     <title>DES, MD5, болон Crypt</title>
     <indexterm>
       <primary>аюулгүй байдал</primary>
       <secondary>crypt</secondary>
     </indexterm>
 
     <indexterm><primary>crypt</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>Blowfish</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>DES</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>MD5</primary></indexterm>
 
     <para>&unix; систем дээрх хэрэглэгч бүрийн хувьд нууц үг бүртгэлтэй нь холбоотой 
 	байдаг. Мэдээж эдгээр нууц үгүүд нь зөвхөн хэрэглэгч ба үйлдлийн системд 
 	мэдэгдэж байх ёстой. Эдгээр нууц үгүүдийг нууцлаг байлгахын тулд тэдгээрийг 
 	<quote>one-way hash буюу үл буцах хэш</quote> гэгддэг шифрлэхэд амархан 
 	боловч буцааж болдоггүй аргаар шифрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл хормын өмнө 
 	мэдээж гэж хэлсэн бидний хэлсэн үг яг жинхэнэдээ үнэн биш юм: үйлдлийн систем
 	өөрөө нууц үгийг <emphasis>жинхэнэдээ</emphasis> мэддэггүй. 
 	Энэ нь зөвхөн нууц үгийн <emphasis>шифрлэсэн</emphasis> хэлбэрийг 
 	мэддэг. <quote>plain-text буюу ердийн уншигдах текст </quote> 
 	хэлбэрийн нууц үгийг авах цорын ганц арга нь боломжит нууц үгүүдийн орон зайгаас 
 	балмадаар хүчлэн хайх явдал юм.</para>
 
     <para>Харамсалтай нь &unix; бий болсон тэр үед нууц үгийг аюулгүй аргаар 
 	шифрлэх цорын ганц арга нь DES, Data Encryption Standard буюу 
 	Өгөгдөл Шифрлэх Стандарт дээр үндэслэсэн байлаа. Энэ нь АНУ-д оршин 
 	сууж байсан хэрэглэгчдийн хувьд тийм ч асуудалтай биш байсан юм, гэхдээ 
 	DES-ийн эх код АНУ-аас гадагшаа экспорт хийгдэж болохгүй байсан 
 	учир &os; нь АНУ-ын хуулийг дагахын хажуугаар DES-ийг ашигласан хэвээр
 	байсан бусад бүх &unix; төрлүүдтэй нийцтэй байх арга замыг хайж олоход 
 	хүрсэн юм.</para>
 
     <para>Үүний шийдэл нь АНУ-ын хэрэглэгчид DES сангуудыг суулгаж ашиглах боломжтой 
 	мөртлөө олон улсын хэрэглэгчид гадагш экспорт хийгдэж болох шифрлэх аргатай бас 
 	байхаар шифрийн сангуудыг хуваасан явдал байлаа. Ингэж &os; нь 
 	MD5-ийг өөрийн анхдагч шифрлэх аргаа болгон ашиглах болсон юм. MD5 нь 
 	DES-ээс илүү аюулгүй нууцлаг гэгддэг бөгөөд DES-ийг суулгах нь үндсэндээ 
 	нийцтэй байх шалтгаануудын улмаас зориулагдсан юм.</para>
 
     <sect2>
       <title>Өөрийн Crypt арга замыг таних нь</title>
 
       <para>Одоогоор шифрийн сан DES, MD5 болон Blowfish хэш функцуудыг дэмждэг.
 	Анхдагчаар &os; нь MD5 ашиглан нууц үгүүдийг шифрлэдэг.</para>
 
       <para>&os; аль шифрлэх аргыг тохируулж ашиглаж байгааг мэдэх хялбар байдаг. 
 	<filename>/etc/master.passwd</filename> файл дахь шифрлэсэн 
 	нууц үгийг шалгах нь нэг арга юм. MD5 хэшээр шифрлэгдсэн нууц үгүүд нь 
 	DES-р шифрлэгдсэнийгээ бодох юм бол урт бөгөөд <literal>&dollar;1&dollar;</literal> 
 	тэмдэгтээр бас эхэлдэг. <literal>&dollar;2a&dollar;</literal> 
 	тэмдэгтээр эхэлсэн нууц үгүүд Blowfish хэш функцаар шифрлэгдсэн байдаг. 
 	DES мөр нь ямар нэг тусгайлан таньж болох шинж тэмдэггүй  байдаг боловч 
 	тэд MD5 нууц үгүүдээс богино бөгөөд <literal>&dollar;</literal> 
 	тэмдэгт ордоггүй 64 тэмдэгттэй цагаан толгойгоор кодчилогддог, тиймээс 
 	долларын тэмдэгтээр эхлээгүй харьцангуй богино мөр ихэвчлэн DES нууц үг 
 	байдаг.</para>
 
       <para>Шинэ нууц үгүүдэд ашиглагдах нууц үгийн хэлбэр нь нэвтрэлтийн 
 	<literal>passwd_format</literal> боломжийн тусламжтай 
 	<filename>/etc/login.conf</filename> файлд хянагддаг бөгөөд 
 	энэ хувьсагч нь <literal>des</literal>, <literal>md5</literal> 
 	эсвэл <literal>blf</literal> утгуудыг авдаг. Нэвтрэлтийн 
 	боломжуудын талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.login.conf.5; 
 	гарын авлагын хуудаснаас үзнэ үү.</para>
 
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="one-time-passwords">
     <title>Нэг удаагийн нууц үгүүд</title>
     <indexterm><primary>нэг удаагийн нууц үгүүд</primary></indexterm>
     <indexterm>
       <primary>аюулгүй байдал</primary>
       <secondary>нэг удаагийн нууц үгүүд</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Анхдагчаар &os; OPIE (One-time Passwords
       In Everything буюу Бүхэнд зориулсан нэг удаагийн нууц үгүүд) дэмжлэгтэй 
 	байдаг бөгөөд энэ нь MD5 хэшийг анхдагчаар ашигладаг.</para>
 
     <para>Бид гурван өөр төрлийн нууц үгийг доор хэлэлцэх болно. Эхнийх нь таны ердийн 
 	&unix; загварын эсвэл Kerberos нууц үг юм; бид үүнийг <quote>&unix; нууц үг</quote> 
 	гэж нэрлэх болно. Хоёр дахь төрөл нь OPIE &man.opiekey.1; програмаар 
 	үүсгэгдэж  &man.opiepasswd.1; програм болон нэвтрэлт хүлээх мөр хүлээн авах 
 	нэг удаагийн нууц үг юм; бид үүнийг <quote>нэг удаагийн нууц үг</quote> гэх болно. 
 	Сүүлийн төрөл нууц үг бол <command>opiekey</command> програмд 
 	(заримдаа <command>opiepasswd</command> програмууд) өгдөг 
 	нууцлаг нууц үг бөгөөд үүнийг ашиглан дээрх програмууд нэг удаагийн нууц үг 
 	үүсгэдэг; бид үүнийг <quote>нууцлаг нууц үг</quote> гэх буюу эсвэл 
 	зүгээр л шалгагдаагүй <quote>нууц үг</quote> гэх болно.</para>
 
     <para>Нууцлаг нууц үг нь таны &unix; нууц үгтэй ямар ч холбоогүй юм; тэдгээр нь 
 	адил байж болох боловч ингэхийг зөвлөдөггүй. OPIE нууцлаг нууц үгүүд нь 
 	хуучин &unix; нууц үгүүд шиг 8 тэмдэгтэд хязгаарлагддаггүй
 	<footnote><para>&os; дээр стандарт нэвтрэх нууц үг уртаараа 128 тэмдэгт 
 	хүртэл байж болдог.</para></footnote> бөгөөд таны хүссэн хэмжээний 
 	урттай байж болдог. Зургаа эсвэл долоон үг бүхий өгүүлбэрээс тогтох нууц үгүүд 
 	нэлээн элбэг байдаг. Ихэнх хэсгийн хувьд OPIE систем &unix;-ийн нууц үгийн 
 	системээс бүр мөсөн ангид ажилладаг.</para>
 
     <para>Нууц үгээс гадна OPIE-д чухал өгөгдлийн өөр хоёр хэсэг байдаг. Нэг нь 
 	<quote>seed буюу үр</quote> эсвэл <quote>key буюу түлхүүр</quote> гэгддэг 
 	бөгөөд 2 үсэг болон таван тооноос тогтдог. Нөгөөдөх нь <quote>давталтын тоо</quote> 
 	буюу 1-ээс 100 хүртэлх тоо юм. OPIE нэг удаагийн нууц үгийг үр болон нууцлаг 
 	нууц үгийг нийлүүлэн MD5 хэшийг давталтын тоогоор ашиглан үүсгэж үр дүнг нь 
 	зургаан богино Англи үг болгодог. Эдгээр зургаан Англи үг нь таны нэг удаагийн нууц 
 	үг юм. Нэвтрэлт шалгах систем (үндсэндээ PAM) ашигласан хамгийн сүүлийн нэг удаагийн 
 	нууц үгийг хадгалж байдаг бөгөөд хэрэглэгчийн өгсөн нууц үгийн хэш өмнөх нууц үгтэй таарч 
 	байвал хэрэглэгчийг нэвтрүүлдэг. Үл буцах хэш ашиглагддаг болохоор хэрэв 
 	амжилттайгаар ашиглагдсан нууц үгийг олж авсан бол дараа дараагийн нэг удаагийн 
 	нууц үгүүдийг үүсгэх боломжгүй байдаг; хэрэглэгч болон нэвтрэлтийн програмыг хамгийн 
 	сүүлийн хэлбэрт адилхан байлгаж байхын тулд давталтын тоо амжилттай нэвтрэлт хийгдэх бүрийн 
 	дараа багасаж байдаг. Давталтын тоо 1 хүрэх үед OPIE дахин хийгдэх 
 	хэрэгтэй болно.</para>
 
     <para>Систем болгоны хувьд хэдэн програмууд байдаг бөгөөд тэдгээрийг бид энд 
 	хэлэлцэх болно. <command>opiekey</command> програм давталтын 
 	тоо, үр болон нууцлаг нууц үгийг хүлээн авч нэг удаагийн нууц үг эсвэл 
 	нэг удаагийн нууц үгүүдийн үргэлжилсэн жагсаалтыг үүсгэдэг. 
 	<command>opiepasswd</command> програмыг OPIE-г эхлүүлэх болон 
 	нууц үг, давталтын тоо эсвэл үр өөрчлөхөд ашигладаг; энэ нь  
 	нууцлаг нэвтрэх үгс аль эсвэл давталтын тоо, үр болон нэг удаагийн нууц үгийг 
 	авдаг. <command>opieinfo</command> програм тохирох итгэмжлэлүүдийн 
 	файлуудыг (<filename>/etc/opiekeys</filename>) шалгаж 
 	ажиллуулсан хэрэглэгчийн одоогийн давталтын тоо болон үрийг дэлгэцэд 
 	гаргадаг.</para>
 
     <para>Бид дөрвөн өөр төрлийн үйлдлийн талаар хэлэлцэх болно. Эхнийх нь аюулгүй 
 	холболтоор <command>opiepasswd</command> ашиглаж нэг удаагийн нууц үгүүдийг 
 	эхний удаа тохируулах эсвэл өөрийн нууц үг эсвэл үрийг өөрчлөх үйлдэл юм. 
 	Хоёр дахь үйлдэл нь <command>opiepasswd</command>-г аюултай холболтоор, 
 	<command>opiekey</command> тушаалыг аюулгүй холболтоор ашиглаж 
 	адил үйлдлийг хийх явдал юм. Гурав дахь нь <command>opiekey</command>-г 
 	аюултай холболтоор ашиглан нэвтрэн орох үйлдэл юм. Дөрөв дэх нь 
 	<command>opiekey</command>-г ашиглан хэд хэдэн түлхүүрүүд үүсгэх үйлдэл 
 	бөгөөд гадагшаа аюулгүй холболтуудгүй газрууд уруу явахдаа тэдгээр түлхүүрүүдийг бичин авч 
 	эсвэл хэвлэн аваад өөртөө авч явж болох юм.</para>
 
     <sect2>
       <title>Аюулгүй холболт эхлүүлэх</title>
       <para>OPIE-г эхний удаа эхлүүлэхдээ <command>opiepasswd</command> 
 	тушаалыг ажиллуул:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>opiepasswd -c</userinput>
 [grimreaper] ~ $ opiepasswd -f -c
 Adding unfurl:
 Only use this method from the console; NEVER from remote. If you are using
 telnet, xterm, or a dial-in, type ^C now or exit with no password.
 Then run opiepasswd without the -c parameter.
 Using MD5 to compute responses.
 Enter new secret pass phrase:
 Again new secret pass phrase:
 ID unfurl OTP key is 499 to4268
 MOS MALL GOAT ARM AVID COED
 </screen>
 
       <para><prompt>Enter new secret pass phrase:</prompt> эсвэл
         <prompt>Enter secret password:</prompt> мөрүүд дээр та 
 	нууц үг эсвэл өгүүлбэр оруулах ёстой. Энэ нь таны нэвтрэхдээ ашиглах 
 	нууц үг биш гэдгийг санах хэрэгтэй, үүнийг ашиглаж таны нэг удаагийн 
 	нэвтрэх түлхүүрийг үүсгэдэг. <quote>ID</quote> мөр таны 
 	тухайн үеийн параметрүүд болох таны нэвтрэх нэр, давталтын тоо болон 
 	үрийг өгдөг. Нэвтрэн орох үед систем эдгээр параметрүүдийг санаж 
 	танд тэдгээрийг санах шаардлагагүйгээр буцаан үзүүлдэг. Сүүлийн мөр нь 
 	тэдгээр параметрүүд болон таны нууцлаг нууц үгт харгалзах нэг удаагийн 
 	нууц үгийг өгдөг; хэрэв та нэн даруй дахин нэвтэрвэл энэ нэг удаагийн нууц үг 
 	нь таны ашиглах тэр нууц үг юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Аюултай холболт эхлүүлэх</title>
       
       <para>Өөрийн нууцлаг нууц үгийг аюултай холболтоор эхэлж өгөхдөө эсвэл 
 	өөрчлөхдөө <command>opiekey</command> ажиллуулж болох тийм газар уруу 
 	аюулгүй холболттой байж байх шаардлагатай; энэ нь таны итгэж байгаа машин 
 	дээр бүрхүүлийн тушаал хүлээх мөр хэлбэрээр байж болно. Та бас давталтын тоог 
 	(100 боломжийн утга байж болох юм) бодож өгөх хэрэгтэй бөгөөд та өөрөө үр 
 	бодож олох эсвэл дурын үүсгэснийг ашиглах хэрэгтэй. Аюултай холболтоор 
 	(таны эхлүүлж байгаа машин уруу) <command>opiepasswd</command> 
 	тушаалыг ашигла:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>opiepasswd</userinput>
 
 Updating unfurl:
 You need the response from an OTP generator.
 Old secret pass phrase:
         otp-md5 498 to4268 ext
         Response: GAME GAG WELT OUT DOWN CHAT
 New secret pass phrase:
         otp-md5 499 to4269
         Response: LINE PAP MILK NELL BUOY TROY
 
 ID mark OTP key is 499 gr4269
 LINE PAP MILK NELL BUOY TROY
 </screen>
 
       <para>Анхдагч үрийг хүлээж авах бол <keycap>Return</keycap> дар.
 	Дараа нь хандах нууц үгийг оруулахын өмнө аюулгүй холболт уруугаа 
 	орж адил параметрүүдийг өгөөрэй:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>opiekey 498 to4268</userinput>
 Using the MD5 algorithm to compute response.
 Reminder: Don't use opiekey from telnet or dial-in sessions.
 Enter secret pass phrase:
 GAME GAG WELT OUT DOWN CHAT
 </screen>
 
       <para>Одоо аюултай холболт уруугаа шилжиж үүсгэсэн нэг удаагийн нууц үгээ 
 	тохирох програм уруу хуулаарай.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Нэг удаагийн нууц үг ганцыг үүсгэх нь</title>
 
       <para>OPIE-г эхлүүлэн тохируулж нэвтэрсний дараа танд иймэрхүү тушаал 
 	хүлээх мөр харуулагдана:</para>
 
 <screen>&prompt.user; <userinput>telnet example.com</userinput>
 Trying 10.0.0.1...
 Connected to example.com
 Escape character is '^]'.
 
 FreeBSD/i386 (example.com) (ttypa)
 
 login: <userinput>&lt;username&gt;</userinput>
 otp-md5 498 gr4269 ext
 Password: </screen>
 
       <para>Энэ дашрамд тэмдэглэн хэлэхэд OPIE тушаал хүлээх мөрүүд ашигтай боломжтой 
 	байдаг: хэрэв та нууц үг хүлээх мөр дээр <keycap>Return</keycap> 
 	дарвал хүлээх мөр цуурайг идэвхжүүлж таны юу бичиж байгааг танд харуулдаг. 
 	Та хэвлэсэн зүйлээсээ харж магадгүй нууц үгийг гараараа бичиж оруулахыг 
 	оролдож байгаа бол энэ маш ашигтай байж болох юм.</para>
 
       <indexterm><primary>MS-DOS</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>Windows</primary></indexterm>
       <indexterm><primary>MacOS</primary></indexterm>
 
       <para>Энэ үед нэвтрэлт хүлээх мөрөнд хариулахын тулд та өөрийн нэг удаагийн нууц үгийг 
 	үүсгэх хэрэгтэй болно. Үүнийг <command>opiekey</command> тушаал итгэн ажиллуулж 
 	чадах тийм систем дээрээ хийх хэрэгтэй. (DOS, &windows; болон &macos;-д 
 	зориулсан эдгээрийн хувилбарууд байдаг) Эдгээрт давталтын тоо болон үр тушаалын 
 	мөрийн тохируулга хэлбэрээр хэрэгтэй байдаг. Та нэвтрэн орж байгаа машиныхаа 
 	нэвтрэлт хүлээх мөрөөс эдгээрийг шууд хуулан тавьж болох юм.</para>
 
       <para>Итгэсэн систем дээрээ:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>opiekey 498 to4268</userinput>
 Using the MD5 algorithm to compute response.
 Reminder: Don't use opiekey from telnet or dial-in sessions.
 Enter secret pass phrase:
 GAME GAG WELT OUT DOWN CHAT</screen>
 
       <para>Одоо та өөрийн нэг удаагийн нууц үгтэй болсон болохоор нэвтрэлтээ 
 	үргэлжлүүлж болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Нэг удаагийн нууц үг олныг үүсгэх нь</title>
 
       <para>Заримдаа та итгэсэн машин эсвэл аюулгүй холболт уруу хандах боломжгүй 
 	тийм газар очих хэрэгтэй болдог. Энэ тохиолдолд <command>opiekey</command> 
 	тушаал ашиглаж хэд хэдэн нэг удаагийн нууц үгүүдийг урьдчилан үүсгэж хэвлэн 
 	биедээ авч явах боломжтой юм. Жишээ нь:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>opiekey -n 5 30 zz99999</userinput>
 Using the MD5 algorithm to compute response.
 Reminder: Don't use opiekey from telnet or dial-in sessions.
 Enter secret pass phrase: <userinput>&lt;secret password&gt;</userinput>
 26: JOAN BORE FOSS DES NAY QUIT
 27: LATE BIAS SLAY FOLK MUCH TRIG
 28: SALT TIN ANTI LOON NEAL USE
 29: RIO ODIN GO BYE FURY TIC
 30: GREW JIVE SAN GIRD BOIL PHI</screen>
 
       <para><option>-n 5</option> нь дараалсан таван түлхүүрийг үүсгэхийг, 
 	<option>30</option> нь сүүлийн давталтын тоог хэд байх ёстойг зааж өгч 
 	байгаа юм. Эдгээр нь ашиглах бололцоотойг <emphasis>урвуу</emphasis>
 	дарааллаар дэлгэцэнд харуулдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй. Хэрэв та хэт санаа 
 	зовниж байгаа бол та үр дүнг гараар бичиж авахыг хүсэж болох юм; 
 	эсвэл <command>lpr</command> уруу хуулан авч тавьж болох юм. Мөр бүр 
 	давталтын тоо болон нэг удаагийн нууц үгийг харуулж байгааг анхаараарай; 
 	та нууц үгүүдийг хэрэглэх бүртээ тэдгээрийг арилгаж энэ хэвлэсэн арга тань ашигтай 
 	хэвээр болохыг мэдэж болох юм.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>&unix; нууц үгүүдийг ашиглахыг хязгаарлах нь</title>
 
       <para>OPIE нь &unix; нууц үгүүдийн ашиглалтыг нэвтрэлтийн сессийн IP хаяг дээр тулгуурлан 
 	хязгаарлаж чаддаг. Тохирох файл нь <filename>/etc/opieaccess</filename> 
 	бөгөөд энэ файл нь анхдагчаар байдаг. Энэ файлын талаар болон 
 	үүнийг ашигласнаар та аюулгүй байдлын ямар зүйлсүүдийг бодолцож анхаарах ёстой талаар 
 	дэлгэрэнгүй мэдээллийг &man.opieaccess.5;-с шалгана уу.</para>
 	
       <para>Энд жишээ <filename>opieaccess</filename> файл байна:</para>
 
       <programlisting>permit 192.168.0.0 255.255.0.0</programlisting>
 
       <para>Энэ мөр нь &unix; нууц үгүүдийг ямар ч үед ашиглахын тулд эхлэл IP хаягийг  
 	(хууран мэхлэхэд хүрч болох тийм эмзэг) заагдсан утга болон багтай тааруулах 
 	боломжийг хэрэглэгчдэд олгодог.</para>
 	
       <para><filename>opieaccess</filename> дахь аль ч дүрэм таарахгүй байгаа 
 	бол анхдагчаар OPIE биш нэвтрэлтүүдийг хааж үгүйсгэдэг.</para>
 
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="tcpwrappers">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Том</firstname>
 	  <surname>Рөүдс</surname>
 	  <contrib>Бичсэн: </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <indexterm><primary>TCP Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчид</primary></indexterm>
       
     <title>TCP Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчид</title>
 
     <para>&man.inetd.8;-г мэддэг хэн бүхэн <acronym>TCP</acronym> Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчдын 
 	талаар заримдаа сонссон байх. Гэхдээ цөөн хүмүүс энэ боломжийн 
 	сүлжээний орчин дахь ашигтай талыг бүрэн ойлгодог юм шиг санагддаг. 
 	Хүн бүхэн сүлжээний холболтууд зохицуулах галт хана суулгахыг хүсдэг 
 	юм шиг санагддаг.  Галт хана олон төрлийн хэрэглээтэй боловч 
 	холболт үүсгэгч уруу текст илгээх зэрэг зарим зүйлсийг галт хана хийж  
 	чаддаггүй. Энд дурдсан <acronym>TCP</acronym> програм энэ мэтийг болон 
 	үүнээс илүүг хийдэг. Дараагийн хэдэн хэсэгт <acronym>TCP</acronym> Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчдын 
 	олон боломжуудыг хэлэлцэх бөгөөд боломжтой үед нь жишээ тохиргооны 
 	мөрийг үзүүлэх болно.</para>
 
     <para><acronym>TCP</acronym> Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчид програм хангамж нь 
 	<command>inetd</command>-ийн чадваруудыг сервер бүрийн 
 	хувьд түүний доор хянагдаж болохоор дэмжин өргөтгөдөг. Энэ аргыг ашиглан 
 	бүртгэл хөтлөх дэмжлэг нэмэх, холболтууд уруу мэдэгдэл буцаах, дэмонд 
 	зөвхөн дотоод холболтуудыг хүлээн авахыг зөвшөөрөх гэх мэт үйлдлүүдийг 
 	хийх боломжтой. Эдгээр боломжуудын заримыг галт хана суулган тохируулж хийж  
 	болох боловч энэ нь зөвхөн хамгаалалтын нэмэлт давхарга болохоос гадна 
 	галт ханын үзүүлж чаддагаас илүү хяналтыг олгодог юм.</para>
 
     <para><acronym>TCP</acronym> Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчдын ийнхүү нэмэгдсэн  
 	ажиллагаа нь сайн галт ханыг солихоор зүйл гэж ойлгогдох ёсгүй юм. 
 	<acronym>TCP</acronym> Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчид нь галт хана 
 	эсвэл өөр бусад аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлэгч програмуудын хамтаар 
 	ашиглагдаж системийн хувьд хамгаалалтын нэмэлт давхарга болон аятайхан 
 	үйлчлэх боломжтой юм.</para>
 
     <para>Энэ нь <command>inetd</command>-ийн тохиргооны өргөтгөл болохоор 
 	энэхүү баримтыг уншигч таныг <link linkend="network-inetd">inetd тохиргоо</link> 
 	хэсгийг уншсан гэдэгт найдаж байна.</para>
 
     <note>
       <para>&man.inetd.8;-ээр ажиллуулагдсан програмууд яг жинхэнээрээ 
 	<quote>дэмонууд</quote> биш боловч тэдгээрийг уламжлалаар дэмонууд гэдэг. 
 	Энэ ухагдахууныг бид энэ хэсэгт бас ашиглах болно.</para>
     </note>
 
     <sect2>
       <title>Эхний тохиргоо</title>
 
       <para><acronym>TCP</acronym> Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчдыг &os;-д 
 	ашиглахад  байх цорын ганц шаардлага нь <command>inetd</command> серверийг 
 	<filename>rc.conf</filename> файлаас <option>-Ww</option> 
 	тохируулгатай ажиллуулсан эсэхийг шалгах явдал юм; энэ нь анхдагч тохиргоо 
 	юм. Мэдээж <filename>/etc/hosts.allow</filename> файлын 
 	зөв тохиргоо бас байгааг хүлээж байдаг боловч эдгээр тохиолдлуудад 
 	&man.syslogd.8; системийн бүртгэлүүдэд мэдэгдлүүд шиддэг.</para>
 
       <note>
 	<para>Бусад <acronym>TCP</acronym> Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчдын 
 	шийдлүүдтэй харьцуулах юм бол <filename>hosts.deny</filename> 
 	файлыг хэрэглэхээ больсон. Тохиргооны бүх сонголтууд 
 	<filename>/etc/hosts.allow</filename> файлд байх шаардлагатай.</para>
       </note>
 
       <para>Хамгийн амархан тохиргоогоороо бол дэмоны холболтын бодлогууд 
 	зөвшөөрөгдсөн эсвэл хаагдсаны аль нэгээр <filename>/etc/hosts.allow</filename> 
 	файл дахь тохируулгуудаас хамааран тохируулагддаг. &os; дээрх анхдагч 
 	тохиргоо нь <command>inetd</command>-ээр эхэлсэн дэмон бүр уруу хийгдэх 
 	холболтыг зөвшөөрдөг. Үүнийг өөрчлөх талаар зөвхөн үндсэн тохиргооны тухай  
 	дурдсаны дараа хэлэлцэх болно.</para>
 
       <para>Үндсэн тохиргоо ихэвчлэн <literal>дэмон : хаяг : үйлдэл</literal> 
 	хэлбэрийг авдаг. Энд байгаа <literal>дэмон</literal> нь 
 	<command>inetd</command>-ийн эхлүүлсэн дэмоны нэр юм. 
 	<literal>Хаяг</literal> нь зөв хостын нэр, <literal>address</literal> 
 	хаяг эсвэл дөрвөлжин хаалтан ([&nbsp;]) доторх IPv6 хаяг байж болно. 
 	Үйлдэл талбар нь allow буюу зөвшөөрөх эсвэл deny буюу эрхийг хориглох эсвэл   
 	хандалтыг хаахын аль нэг байна. Тохиргоо эхний тохирсон дүрэм журмын дагуу ажилладаг гэдгийг 
 	санах хэрэгтэй, энэ нь тохирох дүрмийг тохиргооны файлаас өсөх дарааллаар 
 	хайна гэсэн үг юм. Тохирох дүрэм олдвол тэр дүрэм ашиглагдаж хайх 
 	процесс зогсоно.</para>
 
       <para>Бусад хэд хэдэн тохируулгууд байдаг боловч тэдгээрийг энэ хэсгийн сүүлд 
 	тайлбарлах болно. Хялбар тохиргооны мөр ганцхан тэр мэдээллийн дагуу амархнаар 
 	хийгдэж болно. Жишээ нь 
 	<filename role="package">mail/qpopper</filename> дэмоноор дамжин 
 	хийгдэж болох <acronym>POP</acronym>3 холболтуудыг зөвшөөрөхийн тулд 
 	дараах мөрүүд <filename>hosts.allow</filename> файлд нэмж хийгдэх 
 	хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting># This line is required for POP3 connections:
 qpopper : ALL : allow</programlisting>
 
       <para>Энэ мөрийн нэмснийхээ дараа <command>inetd</command>-г дахин эхлүүлэх 
 	хэрэгтэй. Үүнийг &man.kill.1; тушаал эсвэл <filename>/etc/rc.d/inetd</filename>-г 
 	<parameter>restart</parameter> параметртай ашиглан хийж болно.</para>
       </sect2>
 
       <sect2>
         <title>Дэвшилтэт тохиргоо</title>
 
       <para><acronym>TCP</acronym> Гүйцэтгэлийг хялбаршуулагчид нь бас дэвшилтэт 
 	тохируулгуудтай байдаг; тэдгээр нь холболтуудтай хэрхэн ажиллахыг илүүтэйгээр 
 	хянах боломжийг олгодог. Зарим тохиолдолд тодорхой хостууд эсвэл дэмон 
 	холболтууд уруу тайлбар буцаах нь зүйтэй санаа байж болох юм. Бусад 
 	тохиолдолд магадгүй бүртгэлийн файл бичигдэх ёстой эсвэл цахим захидал 
 	администратор уруу илгээгдэж болох юм. Бусад тохиолдлууд үйлчилгээг зөвхөн 
 	дотоод холболтууддаа ашиглахыг шаардаж болох юм. Эдгээр нь бүгдээрээ  
 	<literal>орлуулагддаг тэмдэгтүүд</literal>, өргөтгөх тэмдэгтүүд болон 
 	гадаад тушаалыг ажиллуулах зэрэг тохиргооны сонголтуудын тусламжтай хийгдэх 
 	боломжтой юм. Дараагийн хоёр хэсэгт эдгээр тохиолдлуудын талаар бичсэн 
 	байгаа.</para>
 	
       <sect3>
 	<title>Гадаад тушаалууд</title>
 
 	<para>Холболтыг хааж түүнийг тогтоохыг оролдсон хүн уруу шалтгааныг нь 
 	илгээх тохиолдол гарчээ гэж бодъё. Үүнийг яаж хийх вэ? Энэ үйлдлийг 
 	<option>twist</option> тохируулга ашиглан хийх боломжтой. 
 	Холболт тогтоохоор оролдоход <option>twist</option> тохируулга 
 	бүрхүүлийн тушаал эсвэл скрипт ажилуулахаар дуудагддаг. 
 	<filename>hosts.allow</filename> файлд үүний жишээ аль хэдийн 
 	орсон байдаг:</para>
 
 	<programlisting># The rest of the daemons are protected.
 ALL : ALL \
         : severity auth.info \
         : twist /bin/echo "You are not welcome to use %d from %h."</programlisting>
 
 	<para>Энэ жишээ нь <quote>You are not allowed to use <literal>daemon</literal>
 	  from <literal>hostname</literal>.</quote> буюу 
 	<quote>Та <literal>дэмон</literal>ыг <literal>hostname</literal>-с 
 	ашиглах зөвшөөрөлгүй.</quote> гэсэн мэдэгдлийг хандалтын файлд урьдаар 
 	тохируулагдаагүй дэмон бүрийн хувьд буцаадаг. Энэ нь тогтоогдсон холболт дөнгөж 
 	салсны дараа холболтыг эхлүүлэгч уруу хариултыг буцааж илгээхэд маш их ашигтай 
 	байдаг. Буцсан мэдэгдэл бүр <literal>"</literal> тэмдэгтүүд дотор 
 	заавал байх <emphasis>шаардлагатай</emphasis>; энэ дүрмэнд ямар нэг 
 	жич зөвшөөрөл байхгүй.</para>
 
 	<warning>
 	  <para>Хэрэв халдагч эсвэл бүлэг халдагчид эдгээр дэмонуудыг холболт хийх 
 	хүсэлтээр цутгаж чадах юм бол серверийн эсрэг үйлчилгээг зогсоох халдлага явуулах 
 	боломжтой байж болох юм.</para>
 	</warning>
 
 	<para>Өөр нэг боломж нь эдгээр тохиолдлуудад <option>spawn</option> 
 	тохируулгыг ашиглах явдал юм. <option>twist</option> тохируулгын 
 	нэгэн адил <option>spawn</option> тохируулга нь холболтуудыг сохроор 
 	хааж гадаад бүрхүүлийн тушаалууд эсвэл скриптүүдийг ажиллуулахад ашиглагдаж 
 	болно. <option>twist</option> тохируулгаас ялгаатай тал нь 
 	<option>spawn</option> нь холболт тогтоосон хүн уруу хариулт буцааж 
 	илгээдэггүй. Жишээ нь дараах тохиргооны мөр байжээ гэж бодъё:</para>
 
 	<programlisting># We do not allow connections from example.com:
 ALL : .example.com \
 	: spawn (/bin/echo %a from %h attempted to access %d &gt;&gt; \
 	  /var/log/connections.log) \
 	: deny</programlisting>
 
 	<para>Энэ нь <hostid role="fqdn">*.example.com</hostid> домэйноос 
 	ирсэн бүх холболтын оролдлогуудаас татгалзахын зэрэгцээ хостын нэр, <acronym>IP</acronym> 
 	хаяг  болон тэдний хандалт хийхийг оролдсон дэмонг <filename>/var/log/connections.log</filename> 
 	файл уруу бүртгэнэ.</para>
 
 	<para>Дээр тайлбарласан орлуулах тэмдэгтүүдээс гадна, өөрөөр хэлбэл 
 	%a тэмдэгтээс гадна бусад цөөн хэдэн тэмдэгтүүд бас байдаг. Бүрэн жагсаалтыг 
 	&man.hosts.access.5; гарын авлагын хуудаснаас үзнэ үү.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Орлуулагддаг тэмдэгтүүдийн тохиргоонууд</title>
 
 	<para>Энэ хүртэл <literal>ALL</literal> жишээ бүх л жишээнүүдэд 
 	ашиглагдлаа. Ажиллагааг арай цаашлуулж өргөтгөх бусад тохируулгууд 
 	байдаг. Жишээ нь <literal>ALL</literal> нь дэмон, домэйн эсвэл 
 	<acronym>IP</acronym> хаягийн аль нэгтэй тааруулах зорилгоор 
 	ашиглагдаж болох юм. Өөр нэг орлуулагддаг тэмдэгт нь 
 	<acronym>IP</acronym> хаягаа өөрчлөн хуурсан байж болох дурын хостыг 
 	тааруулах <literal>PARANOID</literal> тохируулга юм. Өөрөөр хэлбэл 
 	<literal>paranoid буюу хэт зовнил</literal> нь 
 	өөрийн хостын нэрээс өөр <acronym>IP</acronym> хаягтай машинаас 
 	холболт хийгдэх бүр түүнд тохирох үйлдлийг тодорхойлоход ашиглагдаж 
 	болох юм. Дараах жишээ энэ хэлэлцүүлэгт арай илүү ойлголт өгч магадгүй 
 	юм:</para>
 
 	<programlisting># Block possibly spoofed requests to sendmail:
 sendmail : PARANOID : deny</programlisting>
 
 	<para>Энэ жишээн дээр <command>sendmail</command> уруу хийгдэж байгаа 
 	өөрийнхөө хостын нэрээс өөр <acronym>IP</acronym> хаягтай холболтын бүх 
 	хүсэлтүүдээс татгалзан хааж байна.</para>
 
 	<caution>
 	  <para>Хэрэв клиент эсвэл сервер эвдэрхий <acronym>DNS</acronym> 
 	суулгацтай бол <literal>PARANOID</literal>-ийг ашиглах нь серверүүдийг 
 	ноцтойгоор зэрэмдэг болгож болох юм. Иймд администраторын зохион байгуулалт 
 	болон хуваарилалт хийхийг зөвлөж байна.</para>
 	</caution>
 
 	<para>Орлуулагддаг тэмдэгтүүдийн талаар болон тэдэнтэй холбоотой ажиллагааны 
 	талаар дэлгэрэнгүйг &man.hosts.access.5; гарын авлагын хуудаснаас 
 	үзээрэй.</para>
 
 	<para>Тусгай тохиргооны аль ч мөрүүдийн өмнө дээрх нь ажиллана, эхний тохиргооны 
 	мөр <filename>hosts.allow</filename> файлд тайлбар болгон хаагдах 
 	шаардлагатай. Үүнийг энэ хэсгийн эхэнд тэмдэглэж хэлсэн байгаа.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="kerberosIV">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Марк</firstname>
 	  <surname>Мюррей</surname>
 	  <contrib>Хойно дурдсан хүний бичсэн дээр тулгуурлан хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Марк</firstname>
 	  <surname>Дэйпоз</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title><application>KerberosIV</application></title>
 
     <para>Kerberos нь хэрэглэгчид өөрсдийгөө нууцлаг серверийн үйлчилгээнүүдийн 
 	тусламжтайгаар таниулан нэвтрэх боломжийг олгодог сүлжээний нэмэлт систем/протокол юм.
 	Алсын нэвтрэлт, алсын хуулбар, нууцлаг систем хоорондох файл хуулбарлалт болон 
 	бусад аюул ихтэй үйлдлүүд зэрэг үйлчилгээнүүд харьцангуй аюулгүй хийгдэж илүү хяналт хийж 
 	болохоор болсон.</para>
 
     <para>Дараах заавруудыг &os;-тэй цуг түгээгддэг Kerberos-ийг хэрхэн тохируулах гарын авлага 
 	болгон хэрэглэж болох юм. Гэхдээ та бүрэн тайлбарын талаар харгалзах гарын авлагын 
 	хуудаснуудад хандаж үзэх шаардлагатай.</para>
 
     <sect2>
       <title><application>KerberosIV</application> суулгах нь</title>
 
       <indexterm><primary>MIT</primary></indexterm>
       <indexterm>
 	<primary>KerberosIV</primary>
 	<secondary>суулгах нь</secondary>
       </indexterm>
       <para>Kerberos нь &os;-ийн нэмэлт бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Энэ програм хангамжийг 
 	суулгах хамгийн амархан арга нь &os; эхэлж суулгах үед <application>sysinstall</application>-д 
 	<literal>krb4</literal> эсвэл <literal>krb5</literal> түгээлтийг сонгон 
 	суулгах явдал юм. Энэ нь Kerberos-ийн <quote>eBones</quote> (KerberosIV) 
 	эсвэл <quote>Heimdal</quote> (Kerberos5) шийдлүүдийг суулгах болно. 
 	Эдгээр нь АНУ/Канадаас гадна хөгжүүлэгдсэн  учраас АНУ-ын криптограф 
 	код дээрх экспортын хязгаарлагдмал хяналтын үед бусад улсуудын системийн эзэмшигчдэд 
 	ашиглагдах боломжтой болсон юм. Иймээс эдгээр шийдлүүд нь орсон байдаг.</para>
 
       <para>Үүнээс гадна Kerberos-ийн MIT шийдэл портуудын цуглуулгын 
 	<filename role="package">security/krb5</filename> санд байдаг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Эхний мэдээллийн бааз үүсгэх</title>
       
       <para>Энэ нь Kerberos сервер дээр зөвхөн хийгддэг. Эхлээд хуучин Kerberos мэдээллийн 
 	баазууд байгаа эсэхийг шалгаарай. Та <filename>/etc/kerberosIV</filename> сан 
 	уруу орж зөвхөн дараах файлууд байгааг шалгаарай:</para>
 	  
       <screen>&prompt.root; <userinput>cd /etc/kerberosIV</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ls</userinput>
 README		krb.conf        krb.realms</screen>
 	  
       <para>Хэрэв аль нэг нэмэлт файлууд (<filename>principal.*</filename>
 	эсвэл <filename>master_key</filename> зэрэг) байвал 
 	<command>kdb_destroy</command> тушаал ашиглаж хуучин Kerberos мэдээллийн 
 	баазыг устгах эсвэл хэрэв Kerberos ажиллахгүй байгаа бол ердөө л нэмэлт файлуудыг 
 	устгах хэрэгтэй.</para>
 	  
       <para>Та одоо өөрийн Kerberos хүрээг (realm) зааж өгөхдөө <filename>krb.conf</filename> 
 	болон <filename>krb.realms</filename> файлуудыг засварлах шаардлагатай. 
 	Энэ тохиолдолд хүрээ нь <literal>EXAMPLE.COM</literal> болох бөгөөд 
 	сервер нь <hostid role="fqdn">grunt.example.com</hostid> болох юм. 
 	Бид <filename>krb.conf</filename> файлыг засварлаж эсвэл 
 	үүсгэнэ:</para>
 	  
       <screen>&prompt.root; <userinput>cat krb.conf</userinput>
 EXAMPLE.COM
 EXAMPLE.COM grunt.example.com admin server
 CS.BERKELEY.EDU okeeffe.berkeley.edu
 ATHENA.MIT.EDU kerberos.mit.edu
 ATHENA.MIT.EDU kerberos-1.mit.edu
 ATHENA.MIT.EDU kerberos-2.mit.edu
 ATHENA.MIT.EDU kerberos-3.mit.edu
 LCS.MIT.EDU kerberos.lcs.mit.edu
 TELECOM.MIT.EDU bitsy.mit.edu
 ARC.NASA.GOV trident.arc.nasa.gov</screen>
 	  
       <para>Энэ тохиолдолд бусад хүрээнүүд тэнд байх хэрэггүй. Тэдгээр нь энд машиныг хэрхэн 
 	олон хүрээнүүдийг мэдэхээр хийгдэх жишээ маягаар байгаа болно. Хялбараа бодоод 
 	та тэдгээрийг оруулахгүйг хүсэж болох юм.</para>
 	  
       <para>Эхний мөр нь систем ажиллах хүрээг нэрлэж байна. Бусад мөрүүд нь хүрээ/хост 
 	оруулгуудыг агуулна. Мөр дэх эхнийх нь хүрээ бөгөөд хоёр дахь нь 
 	<quote>түлхүүр түгээх төв</quote> болж байгаа хүрээн дэх хост юм. 
 	Хостын нэрийн дараах <literal>admin server</literal> нь хост бас 
 	удирдах мэдээллийн баазаар хангаж байна гэсэн үг юм. Эдгээр ухагдахуунуудын 
 	тайлбаруудын талаар Kerberos-ийн гарын авлагын хуудаснуудаас зөвлөгөө 
 	авна уу.</para>
 	  
       <para>Одоо бид <hostid role="fqdn">grunt.example.com</hostid>-г 
 	<literal>EXAMPLE.COM</literal> хүрээ уруу нэмэх ёстой бөгөөд 
 	бас <literal>EXAMPLE.COM</literal> хүрээний 
 	<hostid role="domainname">.example.com</hostid> домэйн дэх бүх 
 	хостуудыг оруулан нэмж өгөх хэрэгтэй. <filename>krb.realms</filename> 
 	файл дараах байдлаар шинэчлэгдэх болно:</para>
 	  
       <screen>&prompt.root; <userinput>cat krb.realms</userinput>
 grunt.example.com EXAMPLE.COM
 .example.com EXAMPLE.COM
 .berkeley.edu CS.BERKELEY.EDU
 .MIT.EDU ATHENA.MIT.EDU
 .mit.edu ATHENA.MIT.EDU</screen>
 	  
       <para>Дахин хэлэхэд бусад хүрээнүүд тэнд байх шаардлагагүй. Тэдгээр нь энд машиныг хэрхэн 
 	олон хүрээнүүдийг мэдэхээр хийгдэх жишээ маягаар байгаа болно. Хялбараа бодоод 
 	та тэдгээрийг оруулахгүйг хүсэж болох юм.</para>
 	  
       <para>Эхний мөр нь <emphasis>тусгай</emphasis> системийг нэрлэгдсэн 
 	хүрээ уруу оруулж байна. Бусад мөрүүд нэрлэгдсэн хүрээнд тухайн дэд домэйны 
 	системүүдийг хэрхэн анхдагчаар болгож байгааг харуулна.</para>
 	  
       <para>Одоо бид мэдээллийн сан үүсгэхэд бэлэн боллоо. Энэ нь зөвхөн 
 	Kerberos сервер (эсвэл Түлхүүр Түгээх Төв) дээр ажиллах ёстой. 
 	<command>kdb_init</command> тушаал ажиллуулж үүнийг хийнэ:</para>
 	  
       <screen>&prompt.root; <userinput>kdb_init</userinput>
 <prompt>Realm name [default  ATHENA.MIT.EDU ]:</prompt> <userinput>EXAMPLE.COM</userinput>
 You will be prompted for the database Master Password.
 It is important that you NOT FORGET this password.
 		
 <prompt>Enter Kerberos master key:</prompt> </screen>
 	  
       <para>Одоо бид локал машин дээрх серверүүд авч болгохоор болгохын тулд түлхүүрийг 
 	хадгалах хэрэгтэй. <command>kstash</command> тушаал ашиглаж үүнийг 
 	хийнэ:</para>
 	
       <screen>&prompt.root; <userinput>kstash</userinput>
 	      
 <prompt>Enter Kerberos master key:</prompt>
 
 Current Kerberos master key version is 1.
 
 Master key entered. BEWARE!</screen>
 	
       <para>Энэ нь шифрлэгдсэн мастер нууц үгийг 
 	<filename>/etc/kerberosIV/master_key</filename>-д хадгална.</para>
     </sect2>
     
     <sect2>
       <title>Бүгдийг ажиллахаар болгох</title>
 	
       <indexterm>
 	<primary>KerberosIV</primary>
 	<secondary>эхний эхлүүлэлт</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Kerberos-оор аюулгүй болгогдох систем <emphasis>бүрийн</emphasis> 
 	хувьд хоёр удирдагч мэдээллийн баазад нэмэгдэх шаардлагатай. Тэдгээрийн нэрс нь 
 	<literal>kpasswd</literal> болон <literal>rcmd</literal> байна. 
 	Эдгээр хоёр удирдагч нь систем бүрийн хувьд хувь системийн нэртэй тохиолдлуудын 
 	хамтаар хийгдэнэ.</para>
 	  
       <para>Эдгээр <application>kpasswd</application> болон 
 	<application>rcmd</application> дэмонууд нь бусад системүүдэд 
 	Kerberos нууц үгнүүдийг өөрчилж &man.rcp.1;,
 	&man.rlogin.1; болон &man.rsh.1; зэрэг тушаалуудыг ажиллуулахыг 
 	зөвшөөрдөг.</para>
 	  
       <para>Одоо эдгээр оруулгуудыг нэмэцгээе:</para>
 	    
       <screen>&prompt.root; <userinput>kdb_edit</userinput>
 Opening database...
 
 <prompt>Enter Kerberos master key:</prompt>
 
 Current Kerberos master key version is 1.
 
 Master key entered.  BEWARE!
 Previous or default values are in [brackets] ,
 enter return to leave the same, or new value.
 
 <prompt>Principal name:</prompt> <userinput>passwd</userinput>
 <prompt>Instance:</prompt> <userinput>grunt</userinput>
 
 &lt;Not found&gt;, <prompt>Create [y] ?</prompt> <userinput>y</userinput>
 
 Principal: passwd, Instance: grunt, kdc_key_ver: 1
 <prompt>New Password:</prompt>                    &lt;---- enter RANDOM here
 Verifying password
 
 <prompt>New Password:</prompt> &lt;---- enter RANDOM here
 
 <prompt>Random password [y] ?</prompt> <userinput>y</userinput>
 
 Principal's new key version = 1
 <prompt>Expiration date (enter yyyy-mm-dd) [ 2000-01-01 ] ?</prompt>
 <prompt>Max ticket lifetime (*5 minutes) [ 255 ] ?</prompt>
 <prompt>Attributes [ 0 ] ?</prompt>
 Edit O.K.
 <prompt>Principal name:</prompt> <userinput>rcmd</userinput>
 <prompt>Instance:</prompt> <userinput>grunt</userinput>
 
 &lt;Not found&gt;, <prompt>Create [y] ?</prompt>
 
 Principal: rcmd, Instance: grunt, kdc_key_ver: 1
 <prompt>New Password:</prompt>		&lt;---- enter RANDOM here
 Verifying password
 
 <prompt>New Password:</prompt>           &lt;---- enter RANDOM here
 
 <prompt>Random password [y] ?</prompt>
 
 Principal's new key version = 1
 <prompt>Expiration date (enter yyyy-mm-dd) [ 2000-01-01 ] ?</prompt>
 <prompt>Max ticket lifetime (*5 minutes) [ 255 ] ?</prompt>
 <prompt>Attributes [ 0 ] ?</prompt>
 Edit O.K.
 <prompt>Principal name:</prompt>         &lt;---- null entry here will cause an exit</screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Серверийн файлыг үүсгэх</title>
       
       <para>Одоо бид машин бүр дээр үйлчилгээнүүдийг тодорхойлдог бүх тохиолдлуудыг 
 	гаргаж авах хэрэгтэй. Энэ зорилгоор бид <command>ext_srvtab</command> 
 	тушаалыг ашиглана. Энэ нь файл үүсгэх бөгөөд түүнийг Kerberos-ийн 
 	клиент бүрийн <filename>/etc</filename> сан уруу 
 	<emphasis>аюулгүйн үүднээс</emphasis> хуулах эсвэл шилжүүлэх хэрэгтэй.
 	Энэ файл нь сервер болон клиент бүр дээр байх хэрэгтэй бөгөөд Kerberos-ийн 
 	ажиллагаанд шийдвэрлэх зүйл болдог.</para>
 
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ext_srvtab grunt</userinput>
 <prompt>Enter Kerberos master key:</prompt>
 
 Current Kerberos master key version is 1.
 
 Master key entered. BEWARE!
 Generating 'grunt-new-srvtab'....</screen>
 
       <para>Одоо, энэ тушаал зөвхөн түр зуурын файл үүсгэдэг бөгөөд тэр файлын нэрийг 
 	бүх серверүүд авч чадахаар <filename>srvtab</filename> болгон нэрлэх 
 	шаардлагатай. &man.mv.1; тушаал ашиглаж эх систем дээрх байрлал уруу 
 	шилжүүл:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mv grunt-new-srvtab srvtab</userinput></screen>
 
       <para>Хэрэв файл нь клиент системд зориулагдсан бөгөөд сүлжээ нь аюулгүй биш 
 	гэж бодогдвол <filename><replaceable>client</replaceable>-new-srvtab</filename> 
 	файлыг шилжүүлж болох зөөвөрлөгч уруу хуулж физик аюулгүйн үүднээс тээвэрлэж 
 	болно. Үүнийг клиентийн <filename>/etc</filename> сан дотор 
 	<filename>srvtab</filename> болгон нэрлэж 600 горимд байгаа эсэхийг 
 	шалгаарай:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mv grumble-new-srvtab srvtab</userinput>
 &prompt.root; <userinput>chmod 600 srvtab</userinput></screen>
     </sect2>
     
     <sect2>
       <title>Мэдээллийн санг нутагшуулах</title>
 
       <para>Бид одоо зарим хэрэглэгчийг мэдээллийн баазад оруулах хэрэгтэй. Эхлээд 
 	<username>jane</username> хэрэглэгчид зориулсан оруулгыг үүсгэе. 
 	Үүнийг <command>kdb_edit</command> тушаал ашиглаж хийнэ:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>kdb_edit</userinput>
 Opening database...
 
 <prompt>Enter Kerberos master key:</prompt>
 
 Current Kerberos master key version is 1.
 
 Master key entered.  BEWARE!
 Previous or default values are in [brackets] ,
 enter return to leave the same, or new value.
 
 <prompt>Principal name:</prompt> <userinput>jane</userinput>
 <prompt>Instance:</prompt>
 
 &lt;Not found&gt;, <prompt>Create [y] ?</prompt> <userinput>y</userinput>
 
 Principal: jane, Instance: , kdc_key_ver: 1
 <prompt>New Password:</prompt>                &lt;---- enter a secure password here
 Verifying password
 
 <prompt>New Password:</prompt>                &lt;---- re-enter the password here
 Principal's new key version = 1
 <prompt>Expiration date (enter yyyy-mm-dd) [ 2000-01-01 ] ?</prompt>
 <prompt>Max ticket lifetime (*5 minutes) [ 255 ] ?</prompt>
 <prompt>Attributes [ 0 ] ?</prompt>
 Edit O.K.
 <prompt>Principal name:</prompt>		   &lt;---- null entry here will cause an exit</screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Бүгдийг тест хийх</title>
       
       <para>Эхлээд бид Kerberos дэмонууд ажиллуулах шаардлагатай. Хэрэв та 
 	өөрийн <filename>/etc/rc.conf</filename> файлыг зөв засварласан 
 	бол дахин ачаалахад энэ нь автоматаар хийгдэх ёстойг санаарай. 
 	Энэ нь зөвхөн Kerberos сервер дээр шаардлагатай. kerberos-ийн 
 	клиентүүд хэрэгтэй зүйлээ автоматаар <filename>/etc/kerberosIV</filename> 
 	сангаас авах болно.</para>
 	  
       <screen>&prompt.root; <userinput>kerberos &amp;</userinput>
 Kerberos server starting
 Sleep forever on error
 Log file is /var/log/kerberos.log
 Current Kerberos master key version is 1.
 
 Master key entered. BEWARE!
 
 Current Kerberos master key version is 1
 Local realm: EXAMPLE.COM
 &prompt.root; <userinput>kadmind -n &amp;</userinput>
 KADM Server KADM0.0A initializing
 Please do not use 'kill -9' to kill this job, use a
 regular kill instead
 
 Current Kerberos master key version is 1.
 
 Master key entered.  BEWARE!</screen>
 	  
       <para>Одоо бид <command>kinit</command> тушаал ашиглаж 
 	бидний дээр үүсгэсэн <username>jane</username> ID-д зориулсан тасалбарыг авахыг 
 	оролдож болно:</para>
 	  
       <screen>&prompt.user; <userinput>kinit jane</userinput>
 MIT Project Athena (grunt.example.com)
 Kerberos Initialization for "jane"
 <prompt>Password:</prompt> </screen>
 	  
       <para>Токенууд бидэнд үнэхээр байгаа эсэхийг <command>klist</command> ашиглан 
 	үзэхийг оролдоорой:</para>
 	  
       <screen>&prompt.user; <userinput>klist</userinput>
 Ticket file:    /tmp/tkt245
 Principal:      jane@EXAMPLE.COM
 
   Issued           Expires          Principal
 Apr 30 11:23:22  Apr 30 19:23:22  krbtgt.EXAMPLE.COM@EXAMPLE.COM</screen>
 
       <para>Одоо <application>kpasswd</application> дэмон 
 	Kerberos-ийн мэдээллийн баазад нэвтрэлтийн зөвшөөрөл авч чадах эсэхийг шалгахын
 	тулд нууц үгийг &man.passwd.1; ашиглан өөрчлөхийг оролдоорой:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>passwd</userinput>
 realm EXAMPLE.COM
 <prompt>Old password for jane:</prompt>
 <prompt>New Password for jane:</prompt>
 Verifying password
 <prompt>New Password for jane:</prompt>
 Password changed.</screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><command>su</command> зөвшөөрлүүдийг нэмэх</title>
       
       <para>Kerberos нь <username>root</username> зөвшөөрлүүд 
 	хэрэгтэй хэрэглэгч <emphasis>бүрд</emphasis> өөрсдийнх нь 
 	<emphasis>тусдаа</emphasis> &man.su.1; нууц үгийг өгөхийг 
 	бидэнд зөвшөөрдөг. Одоо бид &man.su.1;-аар танигдан зөвшөөрөгдсөн 
 	ID-г <username>root</username> уруу нэмж болно. Үүнийг 
 	<username>root</username>-г удирдагчтай холбосон тохиолдолтой 
 	байснаар хянаж болно. <command>kdb_edit</command> ашиглан 
 	Kerberos-ийн мэдээллийн баазад <literal>jane.root</literal> 
 	оруулгыг бид үүсгэж болно:</para>
 	  
       <screen>&prompt.root; <userinput>kdb_edit</userinput>
 Opening database...
 
 <prompt>Enter Kerberos master key:</prompt>
 
 Current Kerberos master key version is 1.
 
 Master key entered.  BEWARE!
 Previous or default values are in [brackets] ,
 enter return to leave the same, or new value.
 
 <prompt>Principal name:</prompt> <userinput>jane</userinput>
 <prompt>Instance:</prompt> <userinput>root</userinput>
 
 &lt;Not found&gt;, Create [y] ? y
 
 Principal: jane, Instance: root, kdc_key_ver: 1
 <prompt>New Password:</prompt>                    &lt;---- enter a SECURE password here
 Verifying password
 
 <prompt>New Password:</prompt>    	 	 &lt;---- re-enter the password here
 
 Principal's new key version = 1
 <prompt>Expiration date (enter yyyy-mm-dd) [ 2000-01-01 ] ?</prompt>
 <prompt>Max ticket lifetime (*5 minutes) [ 255 ] ?</prompt> <userinput>12</userinput> &lt;--- Keep this short!
 <prompt>Attributes [ 0 ] ?</prompt>
 Edit O.K.
 <prompt>Principal name:</prompt>		         &lt;---- null entry here will cause an exit</screen>
 	  
       <para>Одоо үүнийг ажиллаж байгааг шалгаж токенуудыг авахыг оролдоорой:</para>
       
       <screen>&prompt.root; <userinput>kinit jane.root</userinput>
 MIT Project Athena (grunt.example.com)
 Kerberos Initialization for "jane.root"
 <prompt>Password:</prompt></screen>
 	  
       <para>Одоо бид хэрэглэгчийг <username>root</username>-ийн
 	  <filename>.klogin</filename> файлд нэмэх хэрэгтэй:</para>
 	  
       <screen>&prompt.root; <userinput>cat /root/.klogin</userinput>
 jane.root@EXAMPLE.COM</screen>
 	  
       <para>Одоо &man.su.1; хийхийг оролдоод үз:</para>
 	  
       <screen>&prompt.user; <userinput>su</userinput>
 <prompt>Password:</prompt></screen>
 	  
       <para>тэгээд ямар токенууд бидэнд байгааг хараарай:</para>
 	  
       <screen>&prompt.root; <userinput>klist</userinput>
 Ticket file:	/tmp/tkt_root_245
 Principal:      jane.root@EXAMPLE.COM
 
   Issued           Expires          Principal
 May  2 20:43:12  May  3 04:43:12  krbtgt.EXAMPLE.COM@EXAMPLE.COM</screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Бусад тушаалуудыг ашиглах</title>
       
       <para>Өмнөх жишээн дээр бид <literal>jane</literal> гэж нэрлэгдсэн 
 	удирдагчийг <literal>root</literal> тохиолдолтой үүсгэсэн. 
 	Энэ нь удирдагчтай адил нэртэй хэрэглэгч дээр үндэслэсэн бөгөөд энэ нь 
 	Kerberos-ийн анхдагч юм; <username>root</username>-ийн гэр сан дахь 
 	<filename>.klogin</filename> файлд шаардлагатай оруулгууд байвал 
 	<literal>&lt;username&gt;.</literal><username>root</username> 
 	хэлбэрийн <literal>&lt;principal&gt;.&lt;instance&gt;</literal> нь 
 	тэр <literal>&lt;username&gt;</literal>-г <username>root</username> 
 	уруу &man.su.1; хийхийг зөвшөөрдөг:</para>
 	  
       <screen>&prompt.root; <userinput>cat /root/.klogin</userinput>
 jane.root@EXAMPLE.COM</screen>
       
       <para>хэрэв хэрэглэгч үүнтэй адил хэлбэрийн өөрийн гэр сангийн мөрүүдтэй бол:</para>
       
       <screen>&prompt.user; <userinput>cat ~/.klogin</userinput>
 jane@EXAMPLE.COM
 jack@EXAMPLE.COM</screen>
 	  
       <para>Энэ нь өөрсдийгөө 
 	<username>jane</username> эсвэл <username>jack</username> гэж 
 	таниулсан (<command>kinit</command>-ийн тусламжтай, дээр дурдсаныг үз)  
 	<literal>EXAMPLE.COM</literal> хүрээний хэнд ч 
 	&man.rlogin.1;, &man.rsh.1; эсвэл &man.rcp.1; ашиглан энэ систем 
 	(<hostid>grunt</hostid>) дээрх <username>jane</username>-ий бүртгэл 
 	эсвэл файлуудад хандахыг зөвшөөрдөг.</para>
 	  
       <para>Жишээ нь <username>jane</username> одоо өөр систем уруу Kerberos 
 	ашиглан нэвтрэн орж байна:</para>
 	  
 	    <screen>&prompt.user; <userinput>kinit</userinput>
 MIT Project Athena (grunt.example.com)
 <prompt>Password:</prompt>
 &prompt.user; <userinput>rlogin grunt</userinput>
 Last login: Mon May  1 21:14:47 from grumble
 Copyright (c) 1980, 1983, 1986, 1988, 1990, 1991, 1993, 1994
         The Regents of the University of California.   All rights reserved.
 
 FreeBSD BUILT-19950429 (GR386) #0: Sat Apr 29 17:50:09 SAT 1995</screen>
 	  
       <para>Эсвэл <username>jack</username> яг тэр машин дээрх <username>jane</username> бүртгэл 
 	уруу нэвтрэн орж байна (<username>jane</username> дээрхтэй адил <filename>.klogin</filename>-ийг 
 	тохируулсан бөгөөд Kerberos хариуцсан хүн удирдагч <emphasis>jack</emphasis>-ийг хоосон 
 	тохиолдолтой тохируулсан):</para>
 	  
       <screen>&prompt.user; <userinput>kinit</userinput>
 &prompt.user; <userinput>rlogin grunt -l jane</userinput>
 MIT Project Athena (grunt.example.com)
 <prompt>Password:</prompt>
 Last login: Mon May  1 21:16:55 from grumble
 Copyright (c) 1980, 1983, 1986, 1988, 1990, 1991, 1993, 1994
         The Regents of the University of California.   All rights reserved.
 FreeBSD BUILT-19950429 (GR386) #0: Sat Apr 29 17:50:09 SAT 1995</screen>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="kerberos5">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Тиллмэн</firstname>
 	  <surname>Хоожсон</surname>
 	  <contrib>Хойно дурдсан хүний бичсэн дээр тулгуурлан хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Марк</firstname>
 	  <surname>Мюррей</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title><application>Kerberos5</application></title>
 
     <para>&os;-5.1-ээс хойшх &os;-ийн хувилбар бүр зөвхөн 
 	<application>Kerberos5</application>-д зориулсан дэмжлэгийг 
 	оруулсан байдаг. <application>Kerberos5</application> нь 
 	орсон цорын ганц хувилбар болохоор түүний тохиргоо олон талаараа 
 	<application>KerberosIV</application>-д байдагтай адил 
 	байдаг. Дараах мэдээлэл &os;-5.0-с хойшх хувилбар дахь 
 	<application>Kerberos5</application>-тай хамаатай.
 	<application>KerberosIV</application> багцыг ашиглахыг 
 	хүсэж байгаа хэрэглэгчид <filename role="package">security/krb4</filename> 
 	портыг суулгаж болно.</para>
 
     <para>Kerberos нь хэрэглэгчид өөрсдийгөө нууцлаг серверийн үйлчилгээнүүдийн 
 	тусламжтайгаар таниулан нэвтрэх боломжийг олгодог сүлжээний нэмэлт систем/протокол юм.
 	Алсын нэвтрэлт, алсын хуулбар, нууцлаг систем хоорондох файл хуулбарлалт болон 
 	бусад аюул ихтэй үйлдлүүд зэрэг үйлчилгээнүүд харьцангуй аюулгүй хийгдэж илүү хяналт хийж 
 	болохоор болсон.</para>
 
     <para><application>Kerberos</application> нь хэн бэ гэдгийг шалгах прокси систем 
 	юм. Энэ нь бас итгэгдсэн гуравдагч нэвтрэлт таних систем гэж тайлбарлагдаж 
 	болно. <application>Kerberos</application> нь зөвхөн нэг функцыг 
 	хангадаг &mdash; сүлжээн дээр хэрэглэгчдэд өөрсдийгөө аюулгүйгээр таниулах 
 	боломжийг хангаж өгдөг. Энэ нь шалгаж таних функцууд (хэрэглэгчдийн 
 	хийхийг зөвшөөрдөг) эсвэл аудит функцуудын (тэдгээр хэрэглэгчид юу хийснийг) 
 	үүргийг гүйцэтгэдэггүй. Клиент болон сервер өөрийгөө таниулж батлахаар 
 	<application>Kerberos</application>-г ашигласны дараа тэд бизнесээ бодож 
 	өөрсдийн бүх холболтуудаа шифрлэж нууцлал болон бүрэн бүтэн байдлаа хадгалан 
 	баталгаажуулж болно.</para>
 
     <para>Иймээс <application>Kerberos</application>-ийг нэвтрэлт танилт болон 
 	аудит үйлчилгээнүүдийг хангадаг бусад аюулгүй байдлын аргуудтай цуг ашиглахыг 
 	маш ихээр зөвлөдөг.</para>
 
     <para>Дараах заавруудыг &os;-д зориулан түгээгдсэн <application>Kerberos</application>-ийг 
 	хэрхэн тохируулах гарын авлага болгон ашиглаж болно. Гэхдээ та тохирох гарын авлагын 
 	хуудаснуудаас бүрэн тайлбарын талаар лавлах хэрэгтэй.</para>
 
     <para><application>Kerberos</application>-ийн суулгацыг үзүүлэх зорилгоор 
 	төрөл бүрийн нэрийн талбарууд дараах байдлаар зохицуулагдана:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><acronym>DNS</acronym> домэйн (<quote>бүс</quote>)
 	  нь example.org байна.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><application>Kerberos</application> хүрээ нь 
 	  EXAMPLE.ORG байна.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <note>
       <para>Хэрэв та дотооддоо ажиллуулах бодолтой байсан ч гэсэн <application>Kerberos</application>-ийг 
 	суулгаж тохируулахдаа жинхэнэ домэйны нэрүүдийг ашиглана уу. Энэ нь 
 	<acronym>DNS</acronym>-ийн асуудлуудыг тойрон гарч 
 	бусад <application>Kerberos</application> хүрээнүүдтэй хийх 
 	хоорондын үйлдлийг баталгаажуулдаг.</para>
     </note>
 
     <sect2>
       <title>Түүх</title>
       <indexterm>
 	<primary>Kerberos5</primary>
 	<secondary>түүх</secondary>
       </indexterm>
 
       <para><application>Kerberos</application>-ийг <acronym>MIT</acronym> 
 	анх сүлжээний аюулгүй байдлын асуудлуудын шийдэл болгож хийсэн. 
 	<application>Kerberos</application> протокол нь хүчирхэг криптографыг 
 	ашигладаг бөгөөд клиент нь аюултай сүлжээний холболтоор өөрийгөө хэн бэ гэдгийг 
 	серверт (болон эсрэгээр) баталж чадах боломжийг олгодог.</para>
 
       <para><application>Kerberos</application> нь сүлжээний танин шалгах 
 	протоколын нэрээс гадна програмыг (жишээ нь <application>Kerberos</application> 
 	телнет) шийдвэрлэж байгаа програмуудыг тайлбарласан тайлбар бас болдог. 
 	Протоколын одоогийн хувилбар нь 5 бөгөөд <acronym>RFC</acronym>&nbsp;1510-д 
 	тайлбарласан байдаг.</para>
 
       <para>Өргөн хүрээний үйлдлийн системүүдийг хамарсан энэ протоколын хэд хэдэн чөлөөтэй 
 	шийдлүүд  байдаг. <application>Kerberos</application> анх хөгжүүлэгдсэн 
 	Массачусетсийн Технологийн Институт (<acronym>MIT</acronym>) нь 
 	өөрийн <application>Kerberos</application> багцыг хөгжүүлсээр байна. 
 	Энэ багц нь <acronym>US</acronym>-д криптограф бүтээгдэхүүн болж нийтлэг 
 	хэрэглэгддэг бөгөөд энэ нь түүхээс авч үзэхэд <acronym>US</acronym>-ын 
 	экспортын дүрэм журмуудаас болсон юм. <acronym>MIT</acronym>
 	<application>Kerberos</application> нь порт 
 	(<filename role="package">security/krb5</filename>) хэлбэрээр байдаг.
 	Heimdal <application>Kerberos</application> нь өөр шийдлийн 5-р 
 	хувилбар бөгөөд экспортын дүрэм журмуудыг тойрон гарах зорилгоор 
 	<acronym>US</acronym>-ээс гадна хамааралгүйгээр хөгжүүлэгдсэн (
 	бөгөөд ихэвчлэн арилжааны бус &unix; төрлүүдэд орсон байдаг) юм. 
 	Heimdal <application>Kerberos</application> түгээлт нь 
 	порт (<filename role="package">security/heimdal</filename>) 
 	хэлбэрээр байдаг бөгөөд үүний хамгийн бага суулгац үндсэн &os; суулгацад 
 	орсон байдаг.</para>
 
     <para>Аль болох олон үзэгчдийг хамрахын тулд эдгээр зааврууд нь &os;-д орсон 
 	Heimdal түгээлтийг ашиглаж байна гэж тооцдог.</para>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Heimdal <acronym>KDC</acronym> суулгаж тохируулах</title>
       <indexterm>
 	<primary>Kerberos5</primary>
 	<secondary>Түлхүүр Түгээх Төв</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Түлхүүр Түгээх Төв (<acronym>KDC</acronym>) нь 
 	<application>Kerberos</application>-ийн хангадаг төвлөрсөн нэвтрэлт таних 
 	үйлчилгээ юм &mdash; энэ нь <application>Kerberos</application> 
 	тасалбарууд өгдөг компьютер юм. <acronym>KDC</acronym> нь 
 	<application>Kerberos</application> хүрээний бусад бүх компьютеруудад 
 	 <quote>итгэгдсэн</quote> гэж тооцогддог бөгөөд аюулгүй байдлын санаа зовнилыг 
 	дээшлүүлдэг.</para>
 
     <para><application>Kerberos</application> серверийг ажиллуулж байхад маш цөөн тооцооллын 
 	эх үүсвэрийг шаарддаг боловч аюулгүй байдлын шалтгаанаас болоод зөвхөн 
 	<acronym>KDC</acronym> болон ажиллах тусдаа зориулагдсан машинтай байхыг 
 	зөвлөдгийг санаарай.</para>
 
     <para><acronym>KDC</acronym>-г тохируулж эхлэхдээ таны 
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> файлд <acronym>KDC</acronym> 
 	болж ажиллах зөв тохиргоо хийгдсэн эсэхийг шалгаарай (өөрийн системийн хувьд 
 	та замуудыг өөрчлөх хэрэгтэй байж болох юм):</para>
 
     <programlisting>kerberos5_server_enable="YES"
 kadmind5_server_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Дараа нь бид таны <application>Kerberos</application> тохиргооны 
 	файл <filename>/etc/krb5.conf</filename>-г тохируулна:</para>
 
       <programlisting>[libdefaults]
     default_realm = EXAMPLE.ORG
 [realms]
     EXAMPLE.ORG = {
         kdc = kerberos.example.org
         admin_server = kerberos.example.org
     }
 [domain_realm]
     .example.org = EXAMPLE.ORG</programlisting>
 
       <para>Энэ <filename>/etc/krb5.conf</filename> файл нь 
 	таны <acronym>KDC</acronym> нь бүрэн баталгаажсан хостын нэр 
 	<hostid role="fqdn">kerberos.example.org</hostid>-тэй байна 
 	гэж үзэж байгааг санаарай. Хэрэв таны <acronym>KDC</acronym> өөр 
 	хостын нэртэй бол та өөрийн бүсийн файлдаа CNAME (alias)-ийг нэмэх 
 	хэрэгтэй.</para>
 
       <note>
 	<para>Зөв тохируулсан <acronym>BIND</acronym> <acronym>DNS</acronym> 
 	сервер бүхий том сүлжээнүүдэд өмнөх жишээ нь:</para>
 
 	<programlisting>[libdefaults]
       default_realm = EXAMPLE.ORG</programlisting>
 
 	<para>болж дараах мөрүүдийг <hostid role="fqdn">example.org</hostid> 
 	бүсийн файлд нэмж цэгцэлж болно:</para>
 
 	<programlisting>_kerberos._udp      IN  SRV     01 00 88 kerberos.example.org.
 _kerberos._tcp      IN  SRV     01 00 88 kerberos.example.org.
 _kpasswd._udp       IN  SRV     01 00 464 kerberos.example.org.
 _kerberos-adm._tcp  IN  SRV     01 00 749 kerberos.example.org.
 _kerberos           IN  TXT     EXAMPLE.ORG</programlisting></note>
 
       <note>
         <para><application>Kerberos</application> үйлчилгээнүүдийг хэрэглэгчдэд 
 	хүртээмжтэй болгохын тулд та эсвэл бүрэн тохируулсан <filename>/etc/krb5.conf</filename> 
 	файлтай эсвэл хамгийн багаар тохируулсан <filename>/etc/krb5.conf</filename> 
 	файл <emphasis>болон</emphasis> зөв тохируулсан DNS сервертэй байх 
 	<emphasis>ёстой</emphasis>.</para>
       </note>
 
       <para>Дараа нь бид <application>Kerberos</application> мэдээллийн бааз 
 	үүсгэнэ. Энэ мэдээллийн бааз нь мастер нууц үгээр шифрлэсэн бүх удирдагчдын 
 	түлхүүрүүдийг  агуулдаг. Та энэ нууц үгийг тогтоох шаардлагагүй, энэ нь 
 	файлд (<filename>/var/heimdal/m-key</filename>) хадгалагдах болно.
 	Мастер түлхүүр үүсгэхийн тулд <command>kstash</command> тушаалыг 
 	ажиллуулж нууц үгээ оруулаарай.</para>
 
       <para>Мастер түлхүүр үүсгэгдсэний дараа та мэдээллийн баазыг 
 	<command>kadmin</command> програмыг <literal>-l</literal> 
 	тохируулгатай (<quote>локал</quote> гэсэн утгатай) ашиглан эхлүүлж болно.
 	Энэ тохируулга нь <command>kadmin</command>-д мэдээллийн баазын 
 	файлыг <command>kadmind</command> сүлжээний үйлчилгээгээр 
 	дамжилгүйгээр шууд өөрчлөхийг заадаг. Энэ нь мэдээллийн бааз үүсэхээс 
 	өмнө түүн уруу хандахыг оролдох асуудлыг (яг л өндөг, тахианы аль нь түрүүлж гарсан
  	гэж маргадаг тэр асуудлын адил) зохицуулдаг. <command>kadmin</command> 
 	хүлээх мөртэй болсныхоо дараа та өөрийн хүрээнүүдийн эхний мэдээллийн санг 
 	<command>init</command> тушаал ашиглан үүсгээрэй.</para>
 
       <para>Эцэст нь <command>kadmin</command>-ы горимд байхдаа өөрийн 
 	эхний удирдагчийг <command>add</command> тушаал ашиглан үүсгээрэй. 
 	Одоохондоо удирдагчийн хувьд анхдагч тохируулгуудыг сонгоорой, та 
 	тэдгээрийг сүүлд нь <command>modify</command> тушаал ашиглан 
 	өөрчилж чадна. Та аль ч тушаал хүлээх мөрөнд <literal>?</literal> 
 	тушаал ашиглаж байгаа боломжит тохируулгуудыг харж болохыг 
 	санаарай.</para>
 
       <para>Мэдээллийн сан үүсгэлтийн жишээ сесс доор байна:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>kstash</userinput>
 Master key: <userinput>xxxxxxxx</userinput>
 Verifying password - Master key: <userinput>xxxxxxxx</userinput>
 
 &prompt.root; <userinput>kadmin -l</userinput>
 kadmin> <userinput>init EXAMPLE.ORG</userinput>
 Realm max ticket life [unlimited]:
 kadmin> <userinput>add tillman</userinput>
 Max ticket life [unlimited]:
 Max renewable life [unlimited]:
 Attributes []:
 Password: <userinput>xxxxxxxx</userinput>
 Verifying password - Password: <userinput>xxxxxxxx</userinput></screen>
 
       <para>Одоо <acronym>KDC</acronym> үйлчилгээнүүдийг эхлүүлэх цаг болжээ.
 	Үйлчилгээнүүдийг эхлүүлэхдээ <command>/etc/rc.d/kerberos start</command> болон 
 	<command>/etc/rc.d/kadmind start</command> тушаалуудыг 
 	ажиллуулна. Энэ үед танд ямар ч kerberos хийгдсэн дэмон байхгүйг санаарай, 
 	гэхдээ та <acronym>KDC</acronym>-ийн өөрийнх нь тушаалын мөрөөс үүсгэсэн удирдагчид
 	(хэрэглэгч) зориулсан тасалбарыг авч жагсаан <acronym>KDC</acronym>-г ажиллаж байгаа 
 	гэдгийг та баталж чадаж байх ёстой:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>kinit <replaceable>tillman</replaceable></userinput>
 tillman@EXAMPLE.ORG's Password:
 
 &prompt.user; <userinput>klist</userinput>
 Credentials cache: FILE:<filename>/tmp/krb5cc_500</filename>
 	Principal: tillman@EXAMPLE.ORG
 
   Issued           Expires          Principal
 Aug 27 15:37:58  Aug 28 01:37:58  krbtgt/EXAMPLE.ORG@EXAMPLE.ORG</screen>
 
 	<para>Та дууссаныхаа дараа тасалбарыг буцааж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>k5destroy</userinput></screen>
       </sect2>
 
       <sect2>
 	<title>Серверийг <application>Kerberos</application> хийн Heimdal үйлчилгээнүүдтэй  
 	идэвхжүүлэх</title>
 
         <indexterm>
 	  <primary>Kerberos5</primary>
 	  <secondary>үйлчилгээнүүдийг идэвхжүүлэх</secondary>
         </indexterm>
 
 	<para>Эхлээд бидэнд <application>Kerberos</application>-ийн тохиргооны 
 	файл <filename>/etc/krb5.conf</filename>-ийн хуулбар хэрэг болно. 
 	Ингэхийн тулд <acronym>KDC</acronym>-ээс түүнийг аюулгүй аргаар 
 	(&man.scp.1; зэрэг сүлжээний хэрэгслүүд эсвэл физикээр уян диск ашиглан) 
 	клиент компьютер уруу ердөө л хуулах хэрэгтэй.</para>
 
 	<para>Дараа нь танд <filename>/etc/krb5.keytab</filename> файл 
 	хэрэгтэй. Энэ нь <application>Kerberos</application> хийгдсэн 
 	дэмонууд бүхий сервер болон ажлын станц хоёрын гол ялгаа юм &mdash; 
 	сервер нь <filename>keytab</filename> файлтай байх шаардлагатай. 
 	Энэ файл нь өөрийг нь зөвшөөрдөг серверийн хост түлхүүр болон өөрсдийнхөө 
 	нэрийг (identity) шалгах <acronym>KDC</acronym>-г агуулдаг. 
 	Хэрэв түлхүүр нь нийтэд мэдэгдвэл серверийн аюулгүй байдал эвдэрч болох учир 
 	энэ нь сервер уруу аюулгүйн үүднээс дамжуулагдах ёстой. Энэ нь шууд утгаараа 
 	<acronym>FTP</acronym> зэрэг цэвэр текст сувгаар дамжуулах нь маш буруу 
 	гэсэн үг юм.</para>
 
 	<para>Ихэвчлэн сервер уруу <filename>keytab</filename> файлыг 
 	<command>kadmin</command> тушаал ашиглан дамжуулдаг. 
 	Энэ нь тохиромжтой байдаг бөгөөд учир нь та бас хостын удирдагчийг 
 	(<filename>krb5.keytab</filename> файлын <acronym>KDC</acronym> 
 	төгсгөл) <command>kadmin</command> тушаал ашиглан үүсгэх хэрэгтэй 
 	болдог.</para>
 
 	<para>Та тасалбарыг аль хэдийн авсан байх ёстой бөгөөд энэ тасалбар нь 
 	<filename>kadmind.acl</filename> файлын <command>kadmin</command> 
 	интерфэйсийг ашиглаж болохоор зөвшөөрөгдсөн байх ёстойг санаарай. 
 	Heimdal-ийн мэдээллийн хуудаснуудын (<command>info heimdal</command>) 
 	<quote>Алсын удирдлага</quote> гэсэн гарчигтай хэсгээс хандалт хянах жагсаалтуудыг 
 	дизайн хийх талаар дэлгэрэнгүйг үзнэ үү. Хэрэв та алсын <command>kadmin</command> 
 	хандалтыг идэвхжүүлэхийг хүсэхгүй байгаа бол та <acronym>KDC</acronym> уруу
 	ердөө л аюулгүйгээр холбогдож (локал консолоор, &man.ssh.1; эсвэл 
 	<application>Kerberos</application> &man.telnet.1;) удирдлагыг локалаар 
 	өөр дээрээсээ <command>kadmin -l</command> тушаал ашиглан хийж болно.</para>
 
 	<para><filename>/etc/krb5.conf</filename> файлыг суулгасны дараа та 
 	<application>Kerberos</application> серверээс <command>kadmin</command> 
 	тушаалыг ашиглаж болно. <command>add --random-key</command> тушаал нь 
 	серверийн хост удирдагчийг нэмэх боломжийг танд олгох бөгөөд <command>ext</command> 
 	тушаал нь серверийн хост удирдагчийг өөрийн keytab уруу задлах боломжийг танд олгоно.
 	Жишээ нь:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>kadmin</userinput>
 kadmin><userinput> add --random-key host/myserver.example.org</userinput>
 Max ticket life [unlimited]:
 Max renewable life [unlimited]:
 Attributes []:
 kadmin><userinput> ext host/myserver.example.org</userinput>
 kadmin><userinput> exit</userinput></screen>
 
 	<para><command>ext</command> тушаал нь (<quote>extract</quote> гэдгийг 
 	богиноор илэрхийлнэ) задалсан түлхүүрийг анхдагчаар <filename>/etc/krb5.keytab</filename> 
 	файлд хадгалдаг.</para>
 
 	<para>Хэрэв таны хувьд <acronym>KDC</acronym> дээр <command>kadmind</command> 
 	ажиллахгүй байгаа бөгөөд (магадгүй аюулгүй байдлын шалтгаануудаас болоод) 
 	тэгээд <command>kadmin</command> уруу алсаас хандах боломжгүй бол та 
 	хост удирдагчийг (<username>host/myserver.EXAMPLE.ORG</username>) 
 	шууд <acronym>KDC</acronym> дээр нэмж дараа нь доор дурдсантай адилаар түүнийг түр 
 	зуурын файл уруу (<acronym>KDC</acronym> дээрх 
 	<filename>/etc/krb5.keytab</filename> файлыг дарж бичихээс сэргийлж) 
 	задалж болно:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>kadmin</userinput>
 kadmin><userinput> ext --keytab=/tmp/example.keytab host/myserver.example.org</userinput>
 kadmin><userinput> exit</userinput></screen>
 
 	<para>Та дараа нь keytab-ийг аюулгүйгээр (жишээ нь <command>scp</command> эсвэл 
 	уян диск ашиглан) сервер компьютер уруу  хуулж болно. <acronym>KDC</acronym> 
 	дээрх keytab-ийг дарж бичихээс сэргийлж keytab нэрийг анхдагч бишээр зааж өгсөн 
 	эсэхээ шалгаарай.</para>
 
 	<para>Энэ мөчид хүрэх үед таны сервер <acronym>KDC</acronym>-тэй 
 	(<filename>krb5.conf</filename> файлтай учраас) холбогдож чадах бөгөөд 
 	(<filename>krb5.keytab</filename> файлтай учраас) өөрийгөө таниулан баталж 
 	чадна. Одоо та зарим нэг <application>Kerberos</application> үйлчилгээнүүдийг 
 	идэвхжүүлэхэд бэлэн болжээ. Энэ жишээн дээр бид <command>telnet</command> 
 	үйлчилгээг <filename>/etc/inetd.conf</filename> файлд доор дурдсантай төстэй 
 	мөрийг оруулан идэвхжүүлж дараа нь &man.inetd.8; үйлчилгээг 
 	<command>/etc/rc.d/inetd restart</command> тушаалын тусламжтай 
 	дахин ачаалах болно:</para>
 
 	<programlisting>telnet    stream  tcp     nowait  root    /usr/libexec/telnetd  telnetd -a user</programlisting>
 
 	<para>Хамгийн чухал нь <command>-a</command> төрөл (нэвтрэлт танихад) 
 	хэрэглэгчид тохируулагдсан. Илүү дэлгэрэнгүйг &man.telnetd.8; гарын 
 	авлагын хуудаснаас лавлана уу.</para>
 
       </sect2>
 
       <sect2>
 	<title>Клиентийг <application>Kerberos</application> хийн Heimdal үйлчилгээтэйгээр идэвхжүүлэх</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>Kerberos5</primary>
 	  <secondary>клиентүүдийг тохируулах</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Клиент компьютерийг тохируулах нь маш амархан. 
 	<application>Kerberos</application> тохиргоо хийгдсэний дараа танд зөвхөн 
 	<filename>/etc/krb5.conf</filename>-д байрлах 
 	<application>Kerberos</application> тохиргооны файл хэрэгтэй. 
 	Үүнийг ердөө л аюулгүйгээр клиент компьютер уруу <acronym>KDC</acronym>-ээс 
 	хуулна.</para>
 
 	<para>Клиентээсээ <command>kinit</command>, <command>klist</command>, болон
 	  <command>kdestroy</command> тушаалуудыг үүсгэсэн удирдагчийнхаа хувьд 
 	тасалбар олж авах, үзүүлэх, болон дараа нь устгахад ашиглахыг оролдон клиент 
 	компьютераа тест хийгээрэй. Та <application>Kerberos</application> 
 	програмуудыг ашиглан <application>Kerberos</application> хийгдсэн 
 	серверүүд уруу холбогдож чадах ёстой бөгөөд хэрэв ингэж ажиллаж болохгүй байгаа 
 	бөгөөд тасалбар олж авах нь асуудалтай байгаа бол энэ нь клиент эсвэл 
 	<acronym>KDC</acronym>-тэй холбоотой биш сервертэй холбоотой 
 	асуудал юм.</para>
 
 	<para><command>telnet</command> зэрэг програмыг тест хийж байх үед 
 	таны нууц үг цэвэр текстээр бишээр илгээгдэж байгааг шалгахын тулд пакет 
 	шиншлэгч (&man.tcpdump.1; зэрэг) ашиглаад үзээрэй. 
 	<command>telnet</command>-ийг бүх өгөгдлийн урсгалыг шифрлэдэг  
 	(<command>ssh</command>-тэй адил) <literal>-x</literal> тохируулгатай 
 	ашиглахыг оролдоорой.</para>
 
 	<para>Төрөл бүрийн гол биш <application>Kerberos</application> клиент 
 	програмууд нь бас анхдагчаар суудаг. Энэ нь үндсэн Heimdal суулгацын 
 	<quote>хамгийн бага</quote> мөн чанар юм: <command>telnet</command> 
 	нь цорын ганц <application>Kerberos</application> хийгдсэн үйлчилгээ 
 	юм.</para>
 
 	<para>Heimdal порт нь зарим нэг дутуу програмуудыг нэмдэг: 
 	<command>ftp</command>, <command>rsh</command>,
 	  <command>rcp</command>, <command>rlogin</command> болон 
 	бусад цөөн хэдэн нийтлэг биш програмуудын <application>Kerberos</application> 
 	хийгдсэн хувилбаруудыг нэмдэг. <acronym>MIT</acronym> порт нь бас 
 	<application>Kerberos</application> клиент програмуудын бүрэн цуглуулгыг 
 	агуулдаг.</para>
 
       </sect2>
 
       <sect2>
 	<title>Хэрэглэгчийн тохиргооны файлууд: <filename>.k5login</filename> болон <filename>.k5users</filename></title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary><filename>.k5login</filename></primary>
 	</indexterm>
 
 	<indexterm>
 	  <primary><filename>.k5users</filename></primary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Хүрээн дэх хэрэглэгчийн хувьд ихэнхдээ өөрсдийнх нь <application>Kerberos</application> 
 	удирдагчийг (<username>tillman@EXAMPLE.ORG</username> зэрэг) 
 	локал хэрэглэгчийн бүртгэлд (<username>tillman</username> зэрэг локал бүртгэл) 
 	харгалзуулж өгсөн байдаг. <command>telnet</command> зэрэг клиент 
 	програмууд ихэвчлэн хэрэглэгчийн нэр эсвэл удирдагчийг шаарддаггүй.</para>
 
 	<para>Гэхдээ хааяа нэг та харгалзах <application>Kerberos</application> 
 	удирдагчгүй хэн нэгэнд зориулж локал хэрэглэгчийн бүртгэлд хандах хандалтыг 
 	өгөхийг хүсэж болох юм. Жишээ нь <username>tillman@EXAMPLE.ORG</username> 
 	магадгүй локал хэрэглэгчийн бүртгэл <username>webdevelopers</username>-д 
 	хандах хандалт хэрэгтэй байж болох юм. Бусад удирдагчид бас энэ локал бүртгэлд хандах 
 	хэрэгтэй байж болох юм.</para>
 
 	<para><filename>.k5login</filename> болон <filename>.k5users</filename> 
 	файлууд нь хэрэглэгчдийн гэрийн сангуудад байрладаг бөгөөд 
 	<filename>.hosts</filename> болон <filename>.rhosts</filename> 
 	файлуудын хүчирхэг хослолын нэгэн адилаар энэ асуудлыг шийдэн ашиглагдаж болох юм. 
 	Жишээ нь хэрэв <filename>.k5login</filename> нь дараах агуулгатайгаар:</para>
 
 	<screen>tillman@example.org
 jdoe@example.org</screen>
 
 	<para>локал хэрэглэгч <username>webdevelopers</username>-ийн гэр санд 
 	байрлаж байвал энд жагсаагдсан хоёр удирдагч хоёулаа хуваалцсан нууц үгийн шаардлагагүйгээр 
 	тэр бүртгэл уруу хандах хандалттай болох юм.</para>
 
 	<para>Эдгээр тушаалуудын гарын авлагын хуудаснуудыг уншихыг зөвлөж байна. 
 	<command>ksu</command> гарын авлагын хуудас <filename>.k5users</filename> 
 	файлын тухай тайлбарладгийг тэмдэглэх нь зүйтэй юм.</para>
 
       </sect2>
 
       <sect2>
 	<title><application>Kerberos</application>-той холбоотой арга, зальнууд болон алдааг олж  засварлах</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>Kerberos5</primary>
 	  <secondary>алдааг олж засварлах</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>Heimdal эсвэл <acronym>MIT</acronym>
 	      <application>Kerberos</application> портууд ашиглах үед 
 		таны <envar>PATH</envar> орчны хувьсагч 
 		клиентийн програмуудын <application>Kerberos</application> 
 		хувилбаруудыг системийн хувилбаруудаас өмнө жагсаасан байхыг 
 		шаарддаг.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Таны хүрээний бүх компьютерууд цагийн тохиргоонуудаа адилаар 
 		тохируулсан уу? Хэрэв үгүй бол нэвтрэлт танилт амжилтгүй болж 
 		болох юм. <xref linkend="network-ntp"> нь 
 		<acronym>NTP</acronym> ашиглан цагийг хамгийн сүүлийн 
 		хэлбэрт аваачиж адил болгож тохируулах талаар тайлбарладаг.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><acronym>MIT</acronym> болон Heimdal нь хоорондоо сайн 
 		ажилладаг. <command>kadmin</command>-аас бусад талаараа 
 		сайн ажилладаг, учир нь энэ програмын протокол стандартчилагдаагүй.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Та хэрэв өөрийн хостын нэрийг өөрчилбөл бас өөрийн <username>host/</username> 
 		удирдагчийг өөрчилж өөрийн keytab-ийг шинэчлэх хэрэгтэй. Энэ нь бас 
 		Апачигийн <filename role="package">www/mod_auth_kerb</filename>-д 
 		хэрэглэгддэг <username>www/</username> удирдагч зэрэг тусгай keytab 
 		оруулгуудад хамаатай юм.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Таны хүрээний бүх хостууд <acronym>DNS</acronym>-д (эсвэл
 	     	хамгийн багадаа <filename>/etc/hosts</filename>-ийн хувьд) танигдаж 
 		(урагш болон эсрэгээр танигдаж) байх ёстой. CNAME-үүд ажиллах боловч A болон PTR 
 		бичлэгүүд зөв бөгөөд байрандаа байж байх ёстой. Алдааны мэдэгдэл нь 
 		тийм ч ойлгогдохоор байдаггүй, жишээ нь: <errorname>Kerberos5
 		refuses authentication because Read req
 	      failed: Key table entry not found буюу орчуулбал 
 		Унших Req амжилтгүй болсон болохоор Kerberos5 нь нэвтрэлт танилтаас 
 		татгалзаж байна</errorname>.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Таны <acronym>KDC</acronym>-ийн хувьд магадгүй клиент маягаар 
 		харьцаж байгаа зарим үйлдлийн системүүд setuid
 	      <username>root</username> болохын тулд <command>ksu</command>
 		тушаалд зөвшөөрлүүдийг тохируулдаггүй. Энэ нь <command>ksu</command> 
 		ажиллахгүй гэсэн үг бөгөөд аюулгүй байдлын хувьд сайн боловч залхаамаар 
 		байдаг. Энэ  нь <acronym>KDC</acronym>-ийн алдаа биш юм.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><acronym>MIT</acronym>
 	      <application>Kerberos</application>-той байхад хэрэв та 
 		анхдагч 10 цагаас арай урт амьдрах хугацаа бүхий тасалбартай удирдагчийг 
 		зөвшөөрөхийг хүсвэл <command>kadmin</command> дээр 
 		<command>modify_principal</command> тушаал ашиглан 
 		өөрчлөхийг хүссэн удирдагч болон <username>krbtgt</username> 
 		удирдагчийн maxlife-ийг өөрчлөх шаардлагатай. Дараа нь 
 		удирдагч <literal>-l</literal> тохируулгыг 
 		<command>kinit</command>-тай ашиглаж илүү урт амьдрах хугацаатай 
 		тасалбарыг авах хүсэлт илгээж болох юм.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <note><para>Хэрэв та өөрийн <acronym>KDC</acronym> дээр 
 		алдааг олж засварлахын тулд пакет шиншлэгч ажиллуулж дараа нь 
 		ажлын станцаасаа <command>kinit</command>-ийг ажиллуулахад  
 		<command>kinit</command>-ийг ажилласан даруй 
 		таны <acronym>TGT</acronym> илгээгдэхийг 
 		&mdash; таныг бүр нууц үгээ бичихээс өмнө та харах болно! 
 		Үүний тайлбар нь <application>Kerberos</application> 
 		сервер чөлөөтэйгээр <acronym>TGT</acronym>-ийг (Ticket Granting
 	      Ticket буюу Тасалбар Баталгаажуулах Тасалбар) ямар ч танигдаагүй 
 		хүсэлтэд дамжуулдаг; гэхдээ <acronym>TGT</acronym> бүр 
 		хэрэглэгчийн нууц үгээс гарсан түлхүүр болон шифрлэгдсэн байдаг.
 		Тийм болохоор хэрэглэгч өөрсдийн нууц үгийг бичихэд 
 		тэр нь <acronym>KDC</acronym> уруу илгээгддэггүй бөгөөд 
 		харин <command>kinit</command>-ийн аль хэдийн олж авсан 
 		<acronym>TGT</acronym>-г буцааж шифрлэхэд (decrypt) 
 		ашиглагддаг. Хэрэв буцааж шифрлэх процесс хүчинтэй хугацаа бүхий  
 		хүчинтэй тасалбарыг гаргаж авбал хэрэглэгч хүчинтэй 
 		<application>Kerberos</application> итгэмжлэлүүдтэй 
 		байна. Эдгээр итгэмжлэлүүд нь ирээдүйд 
 		<application>Kerberos</application> сервертэй аюулгүй холболтууд 
 		хийхэд зориулагдсан сессийн түлхүүр болон бас <application>Kerberos</application>
 		серверийн өөрийнх нь түлхүүрээр шифрлэгдсэн тасалбар-баталгаажуулах 
 		тасалбарыг агуулдаг. Шифрлэлтийн хоёр дахь давхарга нь хэрэглэгчид 
 		мэдэгддэггүй, гэхдээ энэ нь <acronym>TGT</acronym> бүрийн 
 		жинхэнийг шалгахыг <application>Kerberos</application> 
 		серверт зөвшөөрч байгаа тэр зүйл юм.</para></note>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Хэрэв та урт амьдрах хугацаатай (жишээ нь долоо хоног) тасалбар ашиглахыг 
 		хүсэж байгаа бөгөөд та тасалбар хадгалагдаж байгаа машин уруу 
 		<application>OpenSSH</application> ашиглан холбогдож байгаа бол 
 		<application>Kerberos</application>
 	      <option>TicketCleanup</option> тохируулга <literal>no</literal> 
 		гэж <filename>sshd_config</filename> тохиргооны файлд байгаа эсэхийг 
 		шалгаарай, тэгэхгүй бол таны тасалбарууд таныг гарах үед устгагдах 
 		болно.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Хостын удирдагчид илүү урт амьдрах хугацаатай тасалбартай бас байж болно 
 		гэдгийг санаарай. Хэрэв таны хэрэглэгчийн удирдагч долоо хоног амьдрах хугацаатай 
 		бөгөөд гэхдээ таны холбогдож байгаа хост 9 цаг амьдрах хугацаатай бол 
 		та кэшдээ хугацаа нь дууссан хостын удирдагчтай болж тасалбарын кэш 
 		хүссэнээр ажиллахгүй болох болно.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Тусгайлсан муу нууц үгүүдийг ашиглуулахгүйн тулд (<command>kadmind</command> 
 		тушаалын гарын авлагын хуудас үүнийг товчхон тайлбарладаг) 
 		<filename>krb5.dict</filename> файлыг тохируулахдаа 
 		нууц үгийн бодлого тавигдсан удирдагчдад энэ нь зөвхөн хамаатайг санах 
 		хэрэгтэй. <filename>krb5.dict</filename> файлуудын хэлбэр 
 		хялбар байдаг: нэг мөрт нэг үг (string) байна. <filename>/usr/share/dict/words</filename> 
 		симболын холбоос үүсгэх нь ашигтай байж болох юм.</para>
 	  </listitem>
         </itemizedlist>
 
       </sect2>
 
       <sect2>
 	<title><acronym>MIT</acronym> портоос ялгаатай талууд</title>
 
 	<para><acronym>MIT</acronym> болон Heimdal суулгацуудын гол ялгаа нь 
 	өөр (гэхдээ орлуулж болох) тушаалууд болон өөр протоколууд ашигладаг 
 	<command>kadmin</command> програмтай холбоотой юм. 
 	Хэрэв таны <acronym>KDC</acronym> нь <acronym>MIT</acronym> бол 
 	та Heimdal <command>kadmin</command> програмыг ашиглаж өөрийн 
 	<acronym>KDC</acronym>-г алсаас (эсвэл эсрэг чиглэлд энэ 
 	зорилгоор) удирдаж чадахгүй  болдог учир энэ нь их хамаатай юм.</para>
 
 	<para>Клиент програмууд нь бас шал өөр өөр тушаалын мөрийн тохируулгууд авч 
 	адил үүргийг гүйцэтгэж болох юм. <acronym>MIT</acronym>
 	  <application>Kerberos</application> вэб сайт 
 	(<ulink url="http://web.mit.edu/Kerberos/www/"></ulink>) дээрх заавруудыг 
 	дагахыг зөвлөж байна. Замын асуудлуудаас болгоомжлоорой: 
 	<acronym>MIT</acronym> порт нь анхдагчаар <filename>/usr/local/</filename> 
 	уруу суудаг бөгөөд хэрэв таны <envar>PATH</envar> орчны хувьсагч системийн 
 	сангуудыг эхлээд жагсаадаг бол <quote>жирийн</quote> системийн програмууд 
 	<acronym>MIT</acronym>-ийн оронд ажиллаж болохыг санаарай.</para>
 
 	<note><para><command>telnetd</command> болон <command>klogind</command>-ээр 
 	нэвтрэх нэвтрэлтүүд нэг л хачин байдаг тэр шалтгааныг ойлгохыг хүсвэл &os;-ийн хангадаг 
 	<acronym>MIT</acronym> <filename role="package">security/krb5</filename> портын 
 	суулгасан <filename>/usr/local/share/doc/krb5/README.FreeBSD</filename> 
 	файлыг унших хэрэгтэй. Хамгийн чухал нь 
 	<quote>кэш файл дахь буруу зөвшөөрлүүд</quote>ийг зөв болгох нь 
 	дамжуулагдсан итгэмжлүүдийн эзэмшилтийг зөвөөр солих <command>login.krb5</command> 
 	хоёртын файлыг нэвтрэлт танилтад ашиглахыг шаарддаг.</para></note>
 
 	<para><filename>rc.conf</filename> файл дараах тохиргоог агуулж засварлагдсан 
 		байх бас шаардлагатай:</para>
 
 	<programlisting>kerberos5_server="/usr/local/sbin/krb5kdc"
 kadmind5_server="/usr/local/sbin/kadmind"
 kerberos5_server_enable="YES"
 kadmind5_server_enable="YES"</programlisting>
 
 	<para><acronym>MIT</acronym> керберосд зориулсан програмууд 
 	<filename role="directory">/usr/local</filename> санд хоёртын файлуудыг 
 	суулгадаг болохоор ингэж хийгддэг.</para>
       </sect2>
 
       <sect2>
 	<title><application>Kerberos</application> дахь хязгааруудыг багасгах</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>Kerberos5</primary>
 	  <secondary>хязгаарууд болон дутагдлууд</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<sect3>
 	 <title><application>Kerberos</application> нь бүгдийг эсвэл юуг ч биш гэсэн арга юм</title>
 
 	  <para>Сүлжээнд идэвхжүүлэгдсэн үйлчилгээ бүр <application>Kerberos</application>-тэй 
 		ажиллахаар засварлагдсан (эсвэл сүлжээний халдлагуудын эсрэг аюулгүй 
 		байдлыг хангасан) байх шаардлагатай, тэгэхгүй бол хэрэглэгчдийн 
 		итгэмжлэлүүд хулгайлагдаж дахин ашиглагдаж болох юм. Үүний нэг жишээ нь 
 		бүх алсын бүрхүүлүүдийг (жишээ нь <command>rsh</command> болон 
 		<command>telnet</command>) <application>Kerberos</application> хийн 
 		идэвхжүүлсэн мөртлөө нууц үгүүдийг цэвэр текстээр илгээдэг <acronym>POP3</acronym> 
 		захидлын серверийг тэгж хувиргахгүй байх явдал юм.</para>
 
 	</sect3>
 
 	<sect3>
 	  <title><application>Kerberos</application> нь ганц хэрэглэгчийн ажлын станцуудад зориулагдсан</title>
 
 	  <para>Олон хэрэглэгчийн орчинд <application>Kerberos</application> нь 
 		тийм ч аюулгүй биш юм. Энэ нь тасалбаруудыг бүх хэрэглэгчийн хувьд уншигдаж 
 		болох <filename>/tmp</filename> санд хадгалдаг учраас тэр юм. 
 		Хэрэв хэрэглэгч компьютераа хэд хэдэн бусад хүмүүстэй зэрэг харилцан хуваалцаж 
 		байвал (өөрөө хэлбэл олон-хэрэглэгч) хэрэглэгчийн тасалбаруудыг өөр хэрэглэгч 
 		хулгайлах (хуулан авах) боломжтой юм.</para>
 
 	  <para>Үүнийг <literal>-c</literal> файлын нэрийн тушаалын мөрийн тохируулгатай 
 		эсвэл (илүү зохимжтой) <envar>KRB5CCNAME</envar> орчны хувьсагчтайгаар 
 		даван гарч болох юм, гэхдээ ингэх нь их ховор байдаг. Зарчмын хувьд 
 		тасалбарыг хэрэглэгчдийн гэр санд хадгалж хялбар файлын зөвшөөрлүүдийг ашиглах нь 
 		энэ асуудлыг багасгадаг.</para>
 
 	</sect3>
 
 	<sect3>
 	  <title>KDC нь бүтэлгүйтлийн ганц цэг</title>
 
 	  <para>Дизайнаараа бол <acronym>KDC</acronym> нь мастер нууц үгийн 
 		мэдээллийн баазаас тогтох бөгөөд түүний нэгэн адил аюулгүй байх ёстой.
 		<acronym>KDC</acronym> нь үүн дээр өөр ямар ч үйлчилгээнүүд 
 		ажиллуулсан байх ёсгүй бөгөөд физикээр аюулгүй байдлыг нь 
 		хангасан байх шаардлагатай. <application>Kerberos</application> 
 		нь ижил түлхүүрээр (<quote>мастер</quote> түлхүүр) шифрлэгдсэн бүх 
 		нууц үгүүдийг хадгалдаг бөгөөд тэр ижил түлхүүр нь эргээд 
 		<acronym>KDC</acronym> дээр файл маягаар хадгалагддаг учраас 
 		аюул өндөртэй байдаг.</para>
 
 	  <para>Тэмдэглэн хэлэхэд булаан эзлэгдсэн мастер түлхүүр нь хэн нэг нь айхаар 
 		тийм ч муу биш юм. Түлхүүр үг нь зөвхөн <application>Kerberos</application> 
 		мэдээллийн баазыг шифрлэхэд болон санамсаргүй тоо үүсгэгчийн үр болон 
 		хэрэглэгддэг. Таны <acronym>KDC</acronym> уруу хандахад аюулгүй л 
 		байж байвал халдагч мастер түлхүүрээр их юм хийж чадахгүй.</para>
 
 	  <para>Мөн нэмж хэлэхэд хэрэв <acronym>KDC</acronym> нь боломжгүй байвал 
 		(магадгүй үйлчилгээ зогсоох халдлага эсвэл сүлжээний асуудлуудаас болоод)
 		сүлжээний үйлчилгээнүүд нь нэвтрэлт танилтыг хийж болохгүй болохоор 
 		хэрэглэгдэх боломжгүй болох бөгөөд нэг ёсны үйлчилгээ зогсоох халдлагын рецепт 
 		болох юм. Үүнийг олон <acronym>KDC</acronym>-тэй (нэг мастер болон 
 		нэг буюу хэд хэдэн боолууд) болон хоёрдогч эсвэл нэмэлт, эцсийн нэвтрэлт таних  
 		(<acronym>PAM</acronym> нь энэнд маш сайн) болгоомжтой шийдлийн 
 		тусламжтайгаар даван гарч болох юм.</para>
 
 	</sect3>
 
 	<sect3>
 	  <title><application>Kerberos</application>-ийн дутагдлууд</title>
 
 	  <para><application>Kerberos</application> нь хэрэглэгчид, хостууд болон 
 		үйлчилгээнүүдэд өөр хоорондоо бие биенээ таниулах боломжийг олгодог. Гэхдээ энэ нь 
 		<acronym>KDC</acronym>-г хэрэглэгчид, хостууд эсвэл үйлчилгээнүүдэд 
 		таниулах аргагүй юм. Энэ нь троян хийгдсэн <command>kinit</command> (жишээ нь) 
 		тушаал бүх хэрэглэгчийн нэрс болон нууц үгүүдийг бүртгэн бичиж авч болно гэсэн 
 		үг юм. <filename role="package">security/tripwire</filename> 
 		ч юм уу эсвэл өөр бусад файлын системийн бүрэн бүтэн байдлыг шалгах хэрэгслүүд
 		үүнийг арилгаж чадна.</para>
 
 	</sect3>
       </sect2>
 
       <sect2>
 	<title>Эх сурвалжууд болон нэмэлт мэдээллүүд</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>Kerberos5</primary>
 	  <secondary>гадаад эх сурвалжууд</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	  <para><ulink
 	    url="http://www.faqs.org/faqs/Kerberos-faq/general/preamble.html">
 	    <application>Kerberos</application>-ийн FAQ</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://web.mit.edu/Kerberos/www/dialogue.html">
 		Танин шалгах системийг дизайн хийх нь: Дөрвөн үзэгдэл дэх харилцан яриа (диалог)</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://www.ietf.org/rfc/rfc1510.txt?number=1510">RFC 1510,
 	    <application>Kerberos</application> Сүлжээний Танин Шалгах Үйлчилгээ
 	    (V5)</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://web.mit.edu/Kerberos/www/"><acronym>MIT</acronym>
 	    <application>Kerberos</application>-ийн гэр хуудас</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	<para><ulink url="http://www.pdc.kth.se/heimdal/">Heimdal
 	  <application>Kerberos</application>-ийн гэр хуудас</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	</itemizedlist>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="openssl">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Том</firstname>
 	  <surname>Рөүдс</surname>
 	  <contrib>Бичсэн: </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <title>OpenSSL</title>
     <indexterm>
       <primary>аюулгүй байдал</primary>
       <secondary>OpenSSL</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Олон хэрэглэгчдийн хайдаг нэг боломж нь &os;-д байдаг 
 	<application>OpenSSL</application> багаж юм. 
 	<application>OpenSSL</application> нь ердийн холбооны давхарга 
 	дээр шифрлэлт дамжуулах давхаргыг хангаж өгдөг; ингэснээр түүнийг сүлжээний 
 	програмууд болон үйлчилгээнүүдтэй холбож өгөх боломжийг олгодог.</para>
 
     <para><application>OpenSSL</application>-ийн зарим нэг хэрэглээнд  
 	захидлын клиентүүдийн шифрлэсэн нэвтрэлт, кредит картаар хийх төлбөрүүд гэх мэт 
 	вэб дээр тулгуурласан шилжүүлгүүд зэрэг олныг дурдаж болно. 
 	<filename role="package">www/apache13-ssl</filename> болон 
 	<filename role="package">mail/sylpheed-claws</filename> зэрэг 
 	олон портууд нь <application>OpenSSL</application>-тэй бүтээх 
 	эмхэтгэлийн дэмжлэгийг санал болгодог.</para>
 
     <note>
       <para>Ихэнх тохиолдолд Портуудын Цуглуулга нь make хувьсагч 
 	<makevar>WITH_OPENSSL_BASE</makevar>-ийг <quote>yes</quote> 
 	гэж заагаагүй тохиолдолд  
 	<filename role="package">security/openssl</filename> портыг 
 	бүтээхийг оролддог.</para>
     </note>
 
     <para>&os;-д орсон <application>OpenSSL</application>-ийн хувилбар нь 
 	Secure Sockets Layer v2/v3 (SSLv2/SSLv3) буюу Аюулгүй Сокетуудын 
 	Давхаргын v2/v3 хувилбарууд, Transport Layer Security v1 (TLSv1) буюу 
 	Тээврийн Давхаргын Аюулгүй байдлын v1 хувилбарын сүлжээний аюулгүй байдлын 
 	протоколуудыг дэмждэг бөгөөд ерөнхий криптограф сан болон ашиглагдаж 
 	болох юм.</para>
 
     <note>
       <para><application>OpenSSL</application> нь 
 	<acronym>IDEA</acronym> алгоритмийг дэмждэг боловч Нэгдсэн Улсын 
 	патентуудаас болоод анхдагчаар хаалттай байдаг. Үүнийг ашиглахын тулд 
 	лицензийг шалгасан байх ёстой бөгөөд хэрэв хязгаарлалтуудыг хүлээн 
 	авах боломжтой бол <makevar>MAKE_IDEA</makevar> хувьсагчийг 
 	<filename>make.conf</filename> файлд заагж өгөх ёстой байдаг.</para>
     </note>
 
     <para><application>OpenSSL</application>-ийн хамгийн түгээмэл хэрэглээний 
 	нэг бол програм хангамжуудад зориулан ашиглах сертификатуудыг бэлдэх явдал 
 	юм. Эдгээр сертификатууд нь компани болон хувь хүмүүсийн итгэмжлэлүүдийг  
 	хүчинтэй бөгөөд луйврын биш гэдгийг баталгаажуулдаг. Хэрэв асуудалтай сертификат 
 	хэд хэдэн <quote>Certificate Authorities</quote> эсвэл <acronym>CA</acronym>-ууд буюу 
 	Сертификатын Эрх мэдэлтнүүдээр шалгагдаагүй бол ихэвчлэн анхааруулга үзүүлдэг. 
 	Сертификатын Эрх мэдэлтэн нь <ulink url="http://www.verisign.com">VeriSign</ulink> зэрэг 
 	компани байдаг бөгөөд компаниуд эсвэл хувь хүмүүсийн итгэмжлэлүүдийг хүчин төгөлдөр болгохын 
 	тулд сертификатуудыг баталгаажуулж өгдөг. Энэ процесс нь өртөгтэй бөгөөд 
 	сертификатууд ашиглахад заавал ч үгүй шаардлага болдоггүй; гэхдээ энэ нь 
 	паранойд буюу хэт зовнисон хэрэглэгчдийн заримын санааг тайвшруулж болох юм.</para>
 
     <sect2>
       <title>Сертификатуудыг үүсгэх нь</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>OpenSSL</primary>
 	<secondary>сертификат үүсгэлт</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Сертификат үүсгэхийн тулд дараах тушаал байдаг:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>openssl req -new -nodes -out req.pem -keyout cert.pem</userinput>
 Generating a 1024 bit RSA private key
 ................++++++
 .......................................++++++
 writing new private key to 'cert.pem'
 -----
 You are about to be asked to enter information that will be incorporated
 into your certificate request.
 What you are about to enter is what is called a Distinguished Name or a DN.
 There are quite a few fields but you can leave some blank
 For some fields there will be a default value,
 If you enter '.', the field will be left blank.
 -----
 Country Name (2 letter code) [AU]:<userinput><replaceable>US</replaceable></userinput>
 State or Province Name (full name) [Some-State]:<userinput><replaceable>PA</replaceable></userinput>
 Locality Name (eg, city) []:<userinput><replaceable>Pittsburgh</replaceable></userinput>
 Organization Name (eg, company) [Internet Widgits Pty Ltd]:<userinput><replaceable>My Company</replaceable></userinput>
 Organizational Unit Name (eg, section) []:<userinput><replaceable>Systems Administrator</replaceable></userinput>
 Common Name (eg, YOUR name) []:<userinput><replaceable>localhost.example.org</replaceable></userinput>
 Email Address []:<userinput><replaceable>trhodes@FreeBSD.org</replaceable></userinput>
 
 Please enter the following 'extra' attributes
 to be sent with your certificate request
 A challenge password []:<userinput><replaceable>SOME PASSWORD</replaceable></userinput>
 An optional company name []:<userinput><replaceable>Another Name</replaceable></userinput></screen>
 
       <para><quote>Common Name</quote> хүлээх мөрийн дараах хариу домэйны 
 	нэрийг харуулж байгааг анзаараарай. Энэ мөр нь шалгалт хийх зорилгоор 
 	серверийн нэрийг оруулахыг шаарддаг; домэйн нэрээс бусдыг байрлуулах нь 
 	ашиггүй сертификат үүсэхэд хүргэдэг. Бусал тохируулгууд, жишээ нь 
 	дуусах хугацаа, өөр шифрлэх алгоритмууд гэх мэт тохируулгууд байдаг.
 	Бүрэн гүйцэд жагсаалтыг &man.openssl.1; гарын авлагын хуудсыг үзэн 
 	авч болно.</para>
 
       <para>Дээрх тушаалын ажилласан санд хоёр файл одоо байж байх ёстой. 
 	Сертификатын хүсэлт <filename>req.pem</filename> нь таны оруулсан итгэмжлэлүүдийг 
 	хүчин төгөлдөр болгож хүсэлтийг баталгаажуулан сертификатыг танд буцаах сертификатын 
 	эрх мэдэлтэн уруу илгээгдэж болно. Үүсгэгдсэн хоёр дахь файл нь 
 	<filename>cert.pem</filename> гэж нэрлэгдэн сертификатын хувийн түлхүүр 
 	болох бөгөөд ямар ч байсан гэсэн хамгаалагдсан байх ёстой; хэрэв энэ нь 
 	бусдын гарт орох юм бол таны (эсвэл таны серверийн) дүрд тоглон ашиглагдаж болох 
 	юм.</para>
 
       <para><acronym>CA</acronym>-с гарын үсэг шаарддаггүй тохиолдолд 
 	өөрөө зурсан сертификатыг үүсгэж болно. Эхлээд <acronym>RSA</acronym> 
 	түрхүүр үүсгэх хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>openssl dsaparam -rand -genkey -out <filename>myRSA.key</filename> 1024</userinput></screen>
 	
 	<para>Дараа нь <acronym>CA</acronym> түлхүүр үүсгэ:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>openssl gendsa -des3 -out <filename>myca.key</filename> <filename>myRSA.key</filename></userinput></screen>
 
       <para>Сертификат үүсгэхийн тулд энэ түлхүүрийг ашигла :</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>openssl req -new -x509 -days 365 -key <filename>myca.key</filename> -out <filename>new.crt</filename></userinput></screen>
 
       <para>Санд хоёр шинэ файл үүсэх ёстой: сертификатын эрх мэдэлтний гарын 
 	үсгийн файл <filename>myca.key</filename> болон сертификат өөрөө 
 	<filename>new.crt</filename> байна. Эдгээрийг 
 	зөвхөн <username>root</username> унших эрхтэй 
 	<filename class="directory">/etc</filename> санд байрлуулах 
 	шаардлагатай. Үүнд 0700 зөвшөөрөл байж болох бөгөөд түүнийг 
 	<command>chmod</command> хэрэгсэл ашиглан тохируулж болно.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Сертификатуудыг ашиглах нь, жишээ</title>
 
       <para>Тэгэхээр эдгээр файлууд нь юу хийж чадах вэ? Сайн хэрэглээ болох нэг 
 	жишээ нь <application>Sendmail</application>
 	<acronym>MTA</acronym> уруу хийгдэх холболтуудыг шифрлэх байж болно. 
 	Энэ нь локал <acronym>MTA</acronym> ашиглан захидал илгээх 
 	хэрэглэгчдийн цэвэр текст нэвтрэлтийн хэрэглээг болиулах юм.</para>
 
       <note>
 	<para>Зарим <acronym>MUA</acronym>-ууд нь хэрэв хэрэглэгчид дотроо 
 	сертификат суулгаагүй бол тэдэнд алдааг харуулдаг болохоор энэ нь 
 	ертөнц дээрх хамгийн шилдэг хэрэглээ биш юм. 
 	Сертификат суулгах тухай илүү мэдээллийг програм хангамжтай цуг ирсэн 
 	баримтаас  үзэх хэрэгтэй.</para>
       </note>
 
       <para>Дотоод <filename>.mc</filename> файл дотор дараах мөрүүдийг 
 	байрлуулах хэрэгтэй:</para>
 
       <programlisting>dnl SSL Options
 define(`confCACERT_PATH',`/etc/certs')dnl
 define(`confCACERT',`/etc/certs/new.crt')dnl
 define(`confSERVER_CERT',`/etc/certs/new.crt')dnl
 define(`confSERVER_KEY',`/etc/certs/myca.key')dnl
 define(`confTLS_SRV_OPTIONS', `V')dnl</programlisting>
 
       <para>Дээрх <filename class="directory">/etc/certs/</filename> нь 
 	сертификат болон түлхүүр файлуудыг дотооддоо хадгалах сан юм. 
 	Сүүлийн хэдэн шаардлагууд нь дотоод <filename>.cf</filename> файлын 
 	дахин бүтээлт юм. Үүнийг <filename class="directory">/etc/mail</filename> сан 
 	дотроос <command>make</command> <parameter>install</parameter> тушаал 
 	бичин хийж болно. Ингэсний дараа <command>make</command>
 	<parameter>restart</parameter> тушаалыг ажиллуулаарай, энэ нь 
 	<application>Sendmail</application> дэмонг эхлүүлэх ёстой.</para>
 
       <para>Хэрэв бүгд зүгээр болж өнгөрвөл <filename>/var/log/maillog</filename> 
 	файлд ямар ч алдаа бичигдэхгүй бөгөөд <application>Sendmail</application> 
 	процессийн жагсаалтад харуулагдана.</para>
 
       <para>Хялбар тест хийхийн тулд &man.telnet.1; хэрэгсэл ашиглан 
 	захидлын серверт холбогдох хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>telnet <replaceable>example.com</replaceable> 25</userinput>
 Trying 192.0.34.166...
 Connected to <hostid role="fqdn">example.com</hostid>.
 Escape character is '^]'.
 220 <hostid role="fqdn">example.com</hostid> ESMTP Sendmail 8.12.10/8.12.10; Tue, 31 Aug 2004 03:41:22 -0400 (EDT)
 <userinput>ehlo <replaceable>example.com</replaceable></userinput>
 250-example.com Hello example.com [192.0.34.166], pleased to meet you
 250-ENHANCEDSTATUSCODES
 250-PIPELINING
 250-8BITMIME
 250-SIZE
 250-DSN
 250-ETRN
 250-AUTH LOGIN PLAIN
 250-STARTTLS
 250-DELIVERBY
 250 HELP
 <userinput>quit</userinput>
 221 2.0.0 <hostid role="fqdn">example.com</hostid> closing connection
 Connection closed by foreign host.</screen>
 
       <para>Хэрэв <quote>STARTTLS</quote> мөр гарч ирвэл бүгд зөв ажиллаж 
 	байна.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="ipsec">
     <sect1info>
       <authorgroup>
         <author>
   	  <firstname>Ник</firstname>
 	  <surname>Клэйтон</surname>
 	  <affiliation>
 	    <address><email>nik@FreeBSD.org</email></address>
           </affiliation>
           <contrib>Бичсэн </contrib>
         </author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <indexterm>
       <primary>IPsec</primary>
     </indexterm>
 
     <title>IPsec дээгүүр VPN хийх</title>
     <para>FreeBSD гарц машинуудыг ашиглан Интернэтээр тусгаарлагдсан хоёр сүлжээний 
 	хооронд VPN үүсгэх.</para>
  
     <sect2>
       <sect2info>
         <authorgroup>
           <author>
             <firstname>Хитэн М.</firstname>
             <surname>Пандиа</surname>
 	    <affiliation>
 	      <address><email>hmp@FreeBSD.org</email></address>
 	    </affiliation>
 	    <contrib>Бичсэн </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>IPsec-ийг ойлгох нь</title>
 
       <para>Энэ хэсэг IPsec-ийг тохируулах процессийг тайлбарлаж 
 	FreeBSD болон <application>&microsoft.windows; 2000/XP</application> 
 	машинуудаас тогтох орчинд түүнийг ашиглан тэдгээрийг өөр хоорондоо аюулгүйгээр 
 	холбогдох нөхцөлийг бүрдүүлэх талаар зааварлах болно. IPsec-ийг тохируулахын 
 	тулд та өөрчлөн тохируулсан цөм бүтээх ухагдахууныг мэдсэн байх шаардлагатай
 	(<xref linkend="kernelconfig">-г үзнэ үү).</para>
     
       <para><emphasis>IPsec</emphasis> нь Интернэт Протокол (IP) давхаргын 
 	дээр суудаг протокол юм. Энэ нь хоёр буюу хэд хэдэн хостуудыг аюулгүй байдлаар 
 	(нэрээс нь харах юм бол) холбох боломжийг олгодог. FreeBSD IPsec 
 	<quote>сүлжээний стек</quote> нь IPv4 болон IPv6 протоколуудыг хоёуланг 
 	дэмждэг <ulink url="http://www.kame.net/">KAME</ulink> шийдэл дээр 
 	үндэслэсэн.</para>
 
       <note>
         <para>FreeBSD нь OpenBSD-ээс авсан <quote>Fast IPsec буюу 
 	Хурдан IPsec</quote> гэгддэг <quote>тоног төхөөрөмжөөр хурдасгасан</quote> 
 	IPsec стектэй. Энэ нь IPsec-ийн ажиллагааг оновчтой болгохын тулд &man.crypto.4; 
 	дэд системийн тусламжтайгаар криптограф тоног төхөөрөмжийг (аль болох бүх газар) 
 	хэрэглэдэг. Энэ нь шинэ дэд систем бөгөөд IPsec-ийн KAME хувилбарт байдаг 
 	бүх боломжуудыг дэмждэггүй. Гэхдээ тоног төхөөрөмжөөр хурдасгасан IPsec-ийг 
 	идэвхжүүлэхийн тулд өөрийн цөмийн тохиргооны файлдаа дараах цөмийн тохируулгыг 
 	нэмэх хэрэгтэй:</para>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>цөмийн тохируулгууд</primary>
 	  <secondary>FAST_IPSEC</secondary>
 	</indexterm>
 
         <screen>
 options	  FAST_IPSEC  # new IPsec (cannot define w/ IPSEC)
         </screen>
 
         <para>IPsec-ийн KAME шийдлийн оронд <quote>Fast IPsec</quote> 
 	дэд системийг ашиглах боломж одоогоор байхгүйг тэмдэглэе. Дэлгэрэнгүй 
 	мэдээллийг &man.fast.ipsec.4; гарын авлагын хуудаснаас 
 	лавлана уу.</para>
       </note>
 
       <note>
 	<para>Галт хануудад &man.gif.4; туннелийн төлөвийг бас зөв дагаж 
 	мөрдөх боломжийг олгохын тулд та өөрийн цөмийн тохиргооны файлдаа 
 	<option>IPSEC_FILTERGIF</option> тохируулгыг идэвхжүүлэх 
 	хэрэгтэй:</para>
 
 	<screen>
 options   IPSEC_FILTERGIF  #filter ipsec packets from a tunnel
 	</screen>
       </note>
   
       <indexterm>
 	<primary>IPsec</primary>
 	<secondary>ESP</secondary>
       </indexterm>
   
       <indexterm>
 	<primary>IPsec</primary>
 	<secondary>AH</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>IPsec нь хоёр дэд протоколоос тогтоно:</para>
 
       <itemizedlist>
         <listitem>
           <para><emphasis>Encapsulated Security Payload
 	      (ESP) буюу Хайрцаглагдсан Аюулгүй байдлын ачаа</emphasis> нь 
 		гуравдагчийн нөлөөллөөс тэгш хэмт криптограф алгоритмийг 
 		(Blowfish, 3DES-тэй адил) ашиглан агуулгыг нь шифрлэж 
 		IP пакетийн өгөгдлийг хамгаалдаг.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para><emphasis>Authentication Header (AH) буюу Нэвтрэлт Танилтын 
 		Толгой</emphasis> нь аюулгүй хэш хийх функцаар IP пакетийн толгойн 
 		талбаруудыг хэш хийн криптограф хянах нийлбэрийг тооцоолон гуравдагч 
 		этгээдийн нөлөөлөл болон хууран мэхлэлтээс IP пакетийн толгойг 
 		хамгаалдаг. Үүний дараа пакет дахь мэдээллийг таниулахыг зөвшөөрөх 
 		хэшийг агуулсан нэмэлт толгой байдаг.</para>
         </listitem>
       </itemizedlist>
       
       <para><acronym>ESP</acronym> болон <acronym>AH</acronym> нь 
 	орчноосоо хамаараад хоёулаа цуг эсвэл тусдаа ашиглагдаж болно.</para>
       
       <indexterm>
 	<primary>VPN</primary>
       </indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary>виртуал хувийн сүлжээ</primary>
 	<see>VPN</see>
       </indexterm>
 
       <para>IPsec нь хоёр хостын хоорондох урсгалыг шууд шифрлэх (<emphasis>Transport
 	  Mode буюу Тээвэрлэх Горим</emphasis> гэгддэг) буюу эсвэл 
 	хоёр корпорацийн сүлжээний хооронд аюулгүй холбоонд ашиглагдаж болох 
 	<quote>виртуал туннелиуд</quote> (<emphasis>Tunnel Mode буюу Туннелийн 
 	Горим</emphasis> гэгддэг) бүтээхэд хэрэглэгдэж болох юм. Сүүлийнх нь ерөнхийдөө 
 	<emphasis>Виртуал Хувийн Сүлжээ (VPN)</emphasis> гэгддэг. 
 	FreeBSD-ийн IPsec дэд системийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг 
 	&man.ipsec.4; гарын авлагын хуудаснаас лавлах хэрэгтэй.</para>
       
       <para>Өөрийн цөмдөө IPsec дэмжлэгийг нэмэхийн тулд та дараах тохируулгуудыг 
 	цөмийн тохиргоондоо нэмээрэй:</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>цөмийн тохируулгууд</primary>
 	<secondary>IPSEC</secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary>цөмийн тохируулгууд</primary>
 	<secondary>IPSEC_ESP</secondary>
       </indexterm>
 
       <screen>
 options   IPSEC        #IP security
 options   IPSEC_ESP    #IP security (crypto; define w/ IPSEC)
       </screen>
 
       <indexterm>
 	<primary>цөмийн тохируулгууд</primary>
 	<secondary>IPSEC_DEBUG</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Хэрэв IPsec дибаг хийх дэмжлэг заавал хэрэгтэй бол дараах цөмийн тохируулга 
 	бас нэмэгдсэн байх шаардлагатай:</para>
 
       <screen>
 options   IPSEC_DEBUG  #debug for IP security
       </screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Асуудал</title>
  
       <para>VPN-ийг байгуулахад ямар нэг стандарт байхгүй. VPN-үүд нь өөр өөрийн давуу болон сул 
 	талуудтай төрөл бүрийн технологиудыг ашиглан хийгдэж болно. Энэ хэсэг нь 
 	нэг тохиолдлын загвар үзүүлэх бөгөөд энэ тохиолдол дахь VPN-ийг хийхэд 
 	хэрэглэгдэх стратегиудыг харуулах болно.</para>
     </sect2>
     
     <sect2> 
       <title>Тохиолдол: Интернэтэд холбогдсон, нэг юм шиг ажиллах хоёр сүлжээ</title>
       
       <indexterm>
 	<primary>VPN</primary>
 	<secondary>үүсгэх</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Угтвар нөхцөл дараах маягийн байна:</para>
       
       <itemizedlist>
         <listitem>
           <para>Та хамгийн багадаа хоёр сайттай байна</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Хоёр сайт хоёулаа IP-г дотооддоо ашигладаг</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>FreeBSD дээр нь ажилладаг гарц компьютераар хоёр сайт хоёулаа 
 		Интернэтэд холбогдсон.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Хоёр сүлжээний гарц компьютер бүр хамгийн багаар бодоход нэг нийтийн IP 
 		хаягтай.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Хоёр сүлжээний дотоод хаягууд нь нийтийн эсвэл хувийн IP хаягууд байж 
 		болох юм, энэ нь хамаагүй. Та гарц машин дээр хэрэв шаардлагатай бол 
 		NAT ажиллуулсан байж болох юм.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Хоёр сүлжээний дотоод IP хаягууд <emphasis>мөргөлдөхгүй</emphasis>.
 		Үүнийг ажиллуулахын тулд VPN технологи болон NAT-ийн хослолыг ашиглах нь 
 		онолын хувьд боломжтой боловч би үүнийг хар дарсан зүүд шигээр тохиргоо их төвөгтэй 
 		байх болов уу гэж бодож байна.</para>
         </listitem>
       </itemizedlist>
       
       <para>Хоёр сүлжээ дотооддоо хоёулаа адилхан хувийн IP хаягийн хүрээ (өөрөөр хэлбэл 
 	хоёулаа <hostid role="ipaddr">192.168.1.x</hostid>) ашиглаж байгаа хоёр 
 	сүлжээг холбохыг оролдож байгаагаа хэрэв та мэдэх юм бол  аль нэг сүлжээний IP-г дахин 
 	дугаарлах шаардлагатай болно.</para>
  
       <para>Сүлжээний бүтэц иймэрхүү харагдаж болох юм:</para>
  
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="security/ipsec-network" align="center">
 	</imageobject>
 
 	<textobject>
 <literallayout class="monospaced">Сүлжээ #1            [ Дотоод хостууд ]    Хувийн Сүлжээ, 192.168.1.2-254
                       [   Win9x/NT/2K  ]
                       [      UNIX      ]
                                |
                                |
                         .---[fxp1]---.      Хувийн IP, 192.168.1.1
                         |   FreeBSD  |
                         `---[fxp0]---'      Нийтийн IP, A.B.C.D
                                |
                                |
                       -=-=- Интернэт -=-=-
                                |
                                |
                         .---[fxp0]---.      Нийтийн IP, W.X.Y.Z
                         |   FreeBSD  |
                         `---[fxp1]---'      Хувийн IP, 192.168.2.1
                                |
                                |
 Сүлжээ #2            [ Internal Hosts ]
                       [   Win9x/NT/2K  ]    Хувийн Сүлжээ, 192.168.2.2-254
                       [      UNIX      ]</literallayout>
 	</textobject>
       </mediaobject>
  
       <para>Хоёр нийтийн IP хаяг байгааг анзаарна уу. Нийтлэлийн туршид би эдгээрийг үсгээр 
 	орлуулан ашиглах болно. Энэ нийтлэлийн туршид тохиолдох эдгээр үсэгнүүдийн оронд өөрийн 
 	нийтийн хаягаар орлуулж тавиарай. Мөн дотроо хоёр гарц машин маань .1 IP хаягтай 
 	бөгөөд хоёр сүлжээ маань өөр өөр хувийн IP хаягийн хүрээтэйг (<hostid
         role="ipaddr">192.168.1.x</hostid> болон <hostid
         role="ipaddr">192.168.2.x</hostid>) анхаарна уу. Хувийн сүлжээнүүд дэх бүх 
 	машинууд өөрсдийн анхдагч гарцдаа <hostid role="ipaddr">.1</hostid> 
 	машиныг ашиглахаар тохируулсан байгаа болно.</para>
  
       <para>Гол зорилго нь сүлжээ талаасаа авч үзэх юм бол сүлжээ болгон нөгөө сүлжээнийхээ машинуудыг 
 	яг л нэг чиглүүлэгчид холбоотой юм шиг харж чадан ажиллаж байх ёстой -- гэвч энэ чиглүүлэгч нь 
 	хааяа пакетуудыг гээдэг илүү удаан чиглүүлэгч байх юм.</para>
  
       <para>Энэ нь (жишээ нь) <hostid role="ipaddr">192.168.1.20</hostid> машин 
 	дараах тушаалыг ажиллуулж</para>
  
       <programlisting>ping 192.168.2.34</programlisting>
  
       <para>нэвт ажиллаж чадах ёстой гэсэн үг юм. &windows; машинууд 
 	өөр сүлжээн дээр байх машинуудыг харж файлын хуваалцал санг үзэх зэргийг хийж 
 	локал сүлжээн дээр байгаа машинуудыг харж үзэж чаддаг шигээр ажиллаж чадаж байх 
 	ёстой.</para>
  
       <para>Тэгээд бүх юм аюулгүй байх хэрэгтэй. Энэ нь хоёр сүлжээний хоорондох 
 	урсгал шифрлэгдэх ёстой гэсэн үг юм.</para>
  
       <para>Эдгээр хоёр сүлжээний хооронд VPN үүсгэх нь олон алхамтай 
 	процесс юм.  Эдгээр нь:</para>
  
       <orderedlist>
         <listitem>
           <para>Интернэтийн дагуу хоёр сүлжээний хооронд <quote>виртуал</quote> 
 		сүлжээний холболт үүсгэнэ.  Ажиллаж байгааг нь шалгаж &man.ping.8; зэрэг 
 		багажуудыг ашиглаж тест хийгээрэй.</para>
         </listitem>
  
         <listitem>
           <para>Хоёр сүлжээний хоорондох урсгал харагдахгүйгээр шифрлэгдэж 
 		шаардлагатай бол буцаан шифрлэгдэх тэр боломжийг бүрдүүлэх 
 		аюулгүй байдлын бодлогуудыг зааж өгөөрэй. Урсгал шифрлэгдэж 
 		байгааг эсэхийг шалгаж &man.tcpdump.1; зэрэг багажууд ашиглан 
 		тест хийгээрэй.</para>
         </listitem>
 
         <listitem>
           <para>VPN-ийн дагуу &windows; машинууд нэг нь нөгөөгөө харж байхыг 
 		зөвшөөрөх нэмэлт програм хангамжийг FreeBSD гарц машинууд дээр 
 		тохируулаарай.</para>
         </listitem>
       </orderedlist>
 
     <sect3>
       <title>Алхам 1: <quote>виртуал</quote> сүлжээний холболт үүсгэн тест хийх</title>
  
       <para>Сүлжээ #1 дээрх гарц машин (<hostid role="ipaddr">A.B.C.D</hostid> 
 	нийтийн IP хаягтай, <hostid role="ipaddr">192.168.1.1</hostid> хувийн 
 	IP хаягтай) уруу та нэвтрэн орсон бөгөөд <hostid role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid> 
 	IP хаягтай машины хувийн хаяг уруу нь <command>ping 192.168.2.1</command> 
 	гэж тушаал ажиллуулъя гэж бодъё. Ингэж ажиллахын тулд юу болох ёстой вэ?</para>
 
       <orderedlist>
         <listitem>
           <para>Гарц машин <hostid role="ipaddr">192.168.2.1</hostid> уруу 
 		яаж хүрэхээ мэдэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл энэ нь <hostid
             role="ipaddr">192.168.2.1</hostid> уруу хийгдсэн чиглүүлэлттэй 
 		байх хэрэгтэй.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para><hostid role="ipaddr">192.168.x</hostid> зэрэг хувийн 
 		IP хаягууд Интернэт дээр бараг үзэгдэх ёсгүй. Харин 
 		<hostid role="ipaddr">192.168.2.1</hostid> уруу таны илгээсэн 
 		пакет бүр өөр пакет дотор орсон байх ёстой. Энэ пакет нь 
 		<hostid role="ipaddr">A.B.C.D</hostid> машинаас ирсэн маягаар 
 		байх ёстой бөгөөд <hostid role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid> уруу 
 		илгээгдэх ёстой. Энэ процессийг <firstterm>encapsulation</firstterm> 
 		буюу хайрцаглалт гэж нэрлэдэг.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Энэ пакет нь <hostid role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid> дээр ирээд 
 		<quote>unencapsulated</quote> буюу буцааж ялгагдан 
 		<hostid role="ipaddr">192.168.2.1</hostid> уруу хүргэгдэх 
 		хэрэгтэй.</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
  
       <para>Та үүнийг хоёр сүлжээний хоорондох <quote>туннель</quote> 
 	гэж ойлгож болно. <quote>Туннелийн хоёр амсар</quote> нь 
 	<hostid role="ipaddr">A.B.C.D</hostid> болон <hostid
         role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid> IP хаягууд бөгөөд туннельд 
 	түүгээр дамжин өнгөрөх хувийн IP хаягуудыг мэдэгдсэн байх шаардлагатай. 
 	Туннель нь нийтийн Интернэтээр хувийн IP хаягтай урсгалыг дамжуулахад 
 	хэрэглэгдэнэ.</para>
  
       <para>Энэ туннель нь ерөнхий интерфэйс эсвэл FreeBSD дээрх <devicename>gif</devicename> 
 	төхөөрөмж ашиглан үүсгэгддэг. Таны бодсоноор гарц машин бүр дээрх 
 	<devicename>gif</devicename> интерфэйс нь дөрвөн IP хаягтай 
 	байхаар тохируулагдсан байх шаардлагатай; хоёр нь нийтийн IP хаяг, 
 	хоёр нь хувийн IP хаяг.</para>
  
       <para>Хоёр машины хувьд gif төхөөрөмжийн дэмжлэг &os;-ийн цөмд эмхэтгэгдсэн 
 	байх шаардлагатай. Та дараах мөрийг:</para>
  
       <programlisting>device gif</programlisting>
  
       <para>хоёр машины цөмийн тохиргооны файлд хийн дараа нь эмхэтгэн суулгаж дахин 
 	ачаалснаар үүнийг хийж болно.</para>
  
       <para>Туннелийг тохируулах нь хоёр алхамтай процесс юм. Эхлээд туннельд ямар гадаад 
 	(эсвэл нийтийн) IP хаягууд байгааг &man.ifconfig.8; ашиглан мэдэгдэх 
 	ёстой. Тэгээд дараа нь хувийн IP хаягуудыг &man.ifconfig.8; тушаал ашиглан 
 	тохируулах ёстой.</para>
  
       <para>Сүлжээ #1 дэх гарц машин дээр туннелийг тохируулахын тулд та дараах тушаалуудыг 
 	ашиглах болно.</para>
  
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>gif0</replaceable> create</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>gif0</replaceable> tunnel <replaceable>A.B.C.D</replaceable> <replaceable>W.X.Y.Z</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>gif0</replaceable> inet <replaceable>192.168.1.1</replaceable> <replaceable>192.168.2.1</replaceable> netmask <replaceable>0xffffffff</replaceable></userinput>
       </screen>
 
       <para>Нөгөө нэг гарц машин дээр та адил тушаалуудыг гэхдээ IP хаягуудын дарааллыг 
 	эсрэгээр тавин ажиллуулна.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>gif0</replaceable> create</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>gif0</replaceable> tunnel <replaceable>W.X.Y.Z</replaceable> <replaceable>A.B.C.D</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>gif0</replaceable> inet <replaceable>192.168.2.1</replaceable> <replaceable>192.168.1.1</replaceable> netmask <replaceable>0xffffffff</replaceable></userinput>
       </screen>
  
       <para>Та дараа нь:</para>
  
       <programlisting>ifconfig gif0</programlisting>
  
       <para>ажиллуулж тохиргоог харж болно.  Жишээ нь сүлжээ #1 дээрх гарц машин 
 	дээр та үүнийг харах болно:</para>
  
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig gif0</userinput>
 gif0: flags=8051&lt;UP,POINTOPOINT,RUNNING,MULTICAST&gt; mtu 1280
         tunnel inet A.B.C.D --&gt; W.X.Y.Z
         inet 192.168.1.1 --&gt; 192.168.2.1 netmask 0xffffffff
       </screen>
 
       <para>Эндээс харахад <hostid role="ipaddr">A.B.C.D</hostid> болон 
         <hostid role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid> физик хаягуудын хооронд туннель 
 	үүссэн бөгөөд туннелээр зөвшөөрөгдөх урсгал нь <hostid
         role="ipaddr">192.168.1.1</hostid> болон <hostid
         role="ipaddr">192.168.2.1</hostid>-ийн хооронд байна.</para>
  
       <para>Энэ нь бас хоёр машин дээрх чиглүүлэлтийн хүснэгтэд бас оруулга нэмсэн байх 
 	бөгөөд та үүнийг <command>netstat -rn</command> тушаал ашиглан шалгаж 
 	болно. Доорх гаралт нь сүлжээ #1 дэх гарц машиных юм.</para>
  
       <screen>&prompt.root; <userinput>netstat -rn</userinput>
 Routing tables
  
 Internet:
 Destination      Gateway       Flags    Refs    Use    Netif  Expire
 ...
 192.168.2.1      192.168.1.1   UH        0        0    gif0
 ...
       </screen>
  
       <para><quote>Flags</quote> утгын харуулж байгаагаар энэ нь хостын чиглүүлэлт 
 	бөгөөд энэ нь гарц бүр нөгөө гарц уруу хэрхэн хүрэхээ мэдэх боловч тэд харин 
 	өөрсдийнхөө харгалзах сүлжээнүүд уруу хэрхэн хүрэхээ мэдэхгүй гэсэн үг юм. 
 	Энэ асуудлыг удахгүй засварлах болно.</para>
  
       <para>Энэ нь хоёр машин дээр хоёулан дээр нь галт хана ажиллаж гэсэн үг юм. 
 	Таны VPN урсгалын хувьд үүнийг тойрон гарах шаардлагатай. Та хоёр сүлжээний 
 	хоорондох бүх урсгалыг зөвшөөрөх юм уу эсвэл VPN-ий хоёр төгсгөлийг нэгээс нөгөөг 
 	хамгаалах галт ханын дүрмүүдийг оруулж болох юм.</para>
  
       <para>Хэрэв VPN-ээр өнгөрөх бүх урсгалыг зөвшөөрөхөөр галт ханыг тохируулах 
 	юм бол энэ нь тест хийхийг ихээхэн амарчлах болно. Та дараа нь хэзээ ч галт ханаа 
 	илүү чангаруулж болно. Хэрэв та &man.ipfw.8; тушаалыг гарц машинууд дээр 
 	ашиглаж байгаа бол дараах</para>
 
       <programlisting>ipfw add 1 allow ip from any to any via gif0</programlisting>
  
       <para>тушаал нь хоёр төгсгөлийн цэгийн хоорондох бүх урсгалыг таны галт ханын 
 	бусад дүрмүүдийг хөндөлгүйгээр зөвшөөрөх болно. Мэдээж та энэ тушаалыг хоёр 
 	гарц хост дээр хоёулан дээр ажиллуулах хэрэгтэй болно.</para>
  
       <para>Нэг гарц машинаас нөгөө уруугаа ping хийхийг зөвшөөрөхөд хангалттай.
 	<hostid role="ipaddr">192.168.1.1</hostid> дээр та дараах 
 	</para>
  
       <programlisting>ping 192.168.2.1</programlisting>
  
       <para>тушаалыг ажиллуулж хариу хүлээж авахаас гадна мөн нөгөө гарц машин 
 	дээрээс бас ингэж хийж чадаж байх ёстой.</para>
  
       <para>Гэхдээ та хоёр сүлжээний дотоод машинууд уруу арай хүрч чадахгүй байх 
 	ёстой. Энэ нь чиглүүлэлтээс болж байгаа юм -- гарц машинууд бие бие уруугаа 
 	хэрхэн хүрэхээ мэдэж байгаа боловч нэг нэгнийнхээ цаана байгаа сүлжээнд хэрхэн 
 	хүрэхийг мэдэхгүй.</para>
  
       <para>Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд та гарц машин бүр дээр статик чиглүүлэлт нэмэх 
 	хэрэгтэй. Эхний гарц дээр хийх тушаал нь:</para>
  
       <programlisting>route add 192.168.2.0 192.168.2.1 netmask 0xffffff00
       </programlisting>
  
       <para>Энэ нь <quote><hostid role="ipaddr">192.168.2.0</hostid> сүлжээний 
 	хостуудад хүрэхийн тулд пакетуудыг <hostid role="ipaddr">192.168.2.1</hostid> 
 	хост уруу  илгээ</quote> гэж байна. Та үүнтэй адил тушаалыг нөгөө гарц дээр бас 
 	ажиллуулах хэрэгтэй бөгөөд гэхдээ <hostid role="ipaddr">192.168.1.x</hostid> 
 	хаягуудыг ашиглах ёстой.</para>
  
       <para>Одоо нэг сүлжээн дэх хостуудын IP урсгал нөгөө сүлжээний хостуудад хүрэх боломжтой 
 	болно.</para>
  
       <para>Энэ нь одоо хоёр сүлжээний хооронд VPN-ий гуравны хоёрыг үүсгэж байгаа бөгөөд 
 	аль болох <quote>виртуал</quote>аар үүсгэгдсэн <quote>сүлжээ</quote> юм. 
 	Энэ нь одоохондоо хувийн биш байгаа. Та үүнийг &man.ping.8; болон &man.tcpdump.1;
 	ашиглан тест хийж болно. Гарц хост уруу нэвтрэн орж дараах тушаалыг ажиллуулна</para>
  
       <programlisting>tcpdump dst host 192.168.2.1</programlisting>
 
       <para>Тэр хост дээрээ өөр сессээр дараах тушаалыг ажиллуулна</para>
 
       <programlisting>ping 192.168.2.1</programlisting>
  
       <para>Та иймэрхүү гаралтыг харах болно:</para>
  
       <programlisting>
 16:10:24.018080 192.168.1.1 &gt; 192.168.2.1: icmp: echo request
 16:10:24.018109 192.168.1.1 &gt; 192.168.2.1: icmp: echo reply
 16:10:25.018814 192.168.1.1 &gt; 192.168.2.1: icmp: echo request
 16:10:25.018847 192.168.1.1 &gt; 192.168.2.1: icmp: echo reply
 16:10:26.028896 192.168.1.1 &gt; 192.168.2.1: icmp: echo request
 16:10:26.029112 192.168.1.1 &gt; 192.168.2.1: icmp: echo reply
       </programlisting>
  
       <para>Эндээс харахад ICMP мэдэгдлүүд нааш цааш шифрлэгдэлгүй явж байна. 
 	Хэрэв та пакетуудаас өгөгдлийн байтуудыг илүүтэйгээр авахын тулд &man.tcpdump.1; 
 	уруу <option>-s</option> параметрийг өгч ашигласан бол илүү мэдээлэл 
 	та харж болох юм.</para>
  
       <para>Энэ нь мэдээж хүлээн авах боломжгүй зүйл юм. Дараагийн хэсэгт 
 	хоёр сүлжээний хоорондох холболтыг бүх урсгал нь автоматаар шифрлэгдэхээр   
 	аюулгүй болгох талаар хэлэлцэх болно.</para>
  
       <itemizedlist>
         <title>Дүгнэн хэлэхэд:</title>
         <listitem>
           <para>Хоёр цөмийг <quote>device gif</quote> мөртэйгөөр тохируулна.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Гарц хост #1 дээрх <filename>/etc/rc.conf</filename> файлд засвар хийн 
 		дараах мөрүүдийг нэмнэ (шаардлагатай тохиолдолд IP хаягуудыг сольно).</para>
           <programlisting>gif_interfaces="gif0"
 gifconfig_gif0="A.B.C.D W.X.Y.Z"
 ifconfig_gif0="inet 192.168.1.1 192.168.2.1 netmask 0xffffffff"
 static_routes="vpn"
 route_vpn="192.168.2.0 192.168.2.1 netmask 0xffffff00"
           </programlisting>
         </listitem>
 
         <listitem>
           <para>Хоёр хост дээрх гарц скриптийг (<filename>/etc/rc.firewall</filename>, 
 		эсвэл үүнтэй адил) засварлаж доор дурдсаныг нэмнэ.</para>
 
           <programlisting>ipfw add 1 allow ip from any to any via gif0</programlisting>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>IP хаягуудын дарааллыг эсрэгээр болгон гарц хост #2 дээрх 
 		<filename>/etc/rc.conf</filename> файлд адил өөрчлөлтийг 
 		хийнэ.</para>
         </listitem>
       </itemizedlist>
     </sect3>
 
     <sect3>
       <title>Алхам 2: Холболтыг аюулгүй болгох</title>
  
       <para>Холболтыг аюулгүй болгохын тулд бид IPsec-ийг ашиглах болно. IPsec нь 
 	хоёр хостыг шифрлэлтийн түлхүүр дээр зөвшилцүүлж дараа нь уг хоёр хостын хооронд 
 	өгөгдлийг шифрлэхийн тулд энэ түлхүүрийг ашиглах арга замыг өгдөг.</para>
  
       <para>Энд тохиргооны хоёр талбарыг бодолцох хэрэгтэй.</para>
  
       <orderedlist>
         <listitem>
           <para>Ашиглах шифрлэлтийн арга зам дээр хоёр хост зөвшилцөх тийм арга зам 
 		байх ёстой. Хоёр хост энэ арга зам дээр зөвшилцсөний дараа тэдгээрийн 
 		хооронд <quote>аюулгүй байдлын нэгдэл</quote> байна гэж 
 		үздэг.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Аль урсгалыг шифрлэх ёстойг заах арга зам байх ёстой. Мэдээж та өөрийн бүх 
 		гарч байгаа урсгалаа шифрлэхийг хүсэхгүй байх -- та зөвхөн VPN-ий хэсэг 
 		болсон урсгалыг шифрлэхийг хүснэ. Аль урсгалыг шифрлэхийг тодорхойлохын 
 		тулд хийгдэх дүрмүүд нь <quote>security policies</quote> буюу 
 		<quote>аюулгүй байдлын бодлогууд</quote> гэгдэнэ.</para>
          </listitem>
        </orderedlist>
  
        <para>Аюулгүй байдлын нэгдлүүд болон аюулгүй байдлын бодлогуудын ажиллагааг 
 	цөм хангаж байдаг бөгөөд хэрэглэгчдийн талбарын програмуудаар засварлагдаж 
 	болно. Гэхдээ үүнийг хийхийн өмнө IPsec болон Encapsulated 
 	Security Payload (ESP) буюу Хайрцаглагдсан Аюулгүй байдлын Ачаа 
 	протоколыг цөм дэмжихээр та тохируулах хэрэгтэй. Цөмийг:</para>
  
        <indexterm>
 	 <primary>цөмийн тохируулгууд</primary>
 	 <secondary>IPSEC</secondary>
        </indexterm>
 
        <programlisting>options IPSEC
 options IPSEC_ESP
        </programlisting>
  
        <para>тохируулгатай тохируулан дахин эмхэтгэж суулгаад ачаалан үүнийг хийнэ. 
 	Урьдын адил та хоёр гарц машин дээрх цөмийн хувьд үүнийг хийх ёстой.</para>
  
        <indexterm>
 	 <primary>IKE</primary>
        </indexterm>
 
        <para>Аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг тохируулах үед танд хоёр сонголт байна.
 	Шифрлэлтийн алгоритм, шифрлэлтийн түлхүүрүүд гэх зэргүүдийг сонгож 
 	тэдгээр нэгдлүүдийг хоёр хостын хооронд гараараа тохируулж болох бөгөөд 
 	эсвэл эдгээрийг хийх Internet Key Exchange protocol (IKE) буюу 
 	Интернэтийн Түлхүүр Солилцох протоколыг шийддэг дэмонуудыг та ашиглаж 
 	болно.</para>
  
        <para>Би сүүлийнхийг зөвлөж байна.  Өөр бусдыг тооцохгүй юм бол үүнийг 
 	тохируулах нь амархан.</para>
  
        <indexterm>
 	 <primary>IPsec</primary>
 	 <secondary>аюулгүй байдлын бодлогууд</secondary>
        </indexterm>
 
        <indexterm>
 	 <primary><command>setkey</command></primary>
        </indexterm>
 
        <para>Аюулгүй байдлын бодлогуудыг засварлах болон үзүүлэхдээ &man.setkey.8;-г 
 	ашиглан хийдэг. Адилтгах юм бол <command>setkey</command> нь цөмийн 
 	аюулгүй байдлын бодлогын хүснэгтүүдэд &man.route.8; цөмийн чиглүүлэлтийн 
 	хүснэгтүүдэд зориулагдсан шиг зориулагдсан байна. <command>setkey</command> 
 	нь бас одоогийн аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг үзүүлж чадах бөгөөд адилтган  
 	цааш үргэлжлүүлбэл энэ нь бас <command>netstat -r</command> тушаалын 
 	нэгэн адил болох юм.</para>
  
        <para>FreeBSD-ээр аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг удирдах дэмонуудын хувьд хэд хэдэн 
 	сонголт байдаг. Энэ нийтлэл нь эдгээрийн нэг &os;-ийн Портуудын цуглуулгын 
 	<filename role="package">security/ipsec-tools</filename>-д байдаг 
 	racoon-ийг хэрхэн ашиглах талаар тайлбарлах болно.</para>
  
        <indexterm>
 	 <primary>racoon</primary>
        </indexterm>
 
        <para><application>racoon</application> програм хангамж хоёр гарц машин 
 	дээр хоёулан дээр нь ажиллах ёстой. Энэ нь хост бүр дээр VPN-ий нөгөө төгсгөлийн IP хаяг болон
 	нууц түлхүүртэйгээр (таны сонгох түлхүүр байх бөгөөд хоёр гарц машин дээр ижил байх ёстой) 
 	тохируулагддаг.</para>
  
        <para>Дараа нь хоёр дэмон нэг нэгэндээ хандаж тэдгээр нь өөрсдөө хэн хэн гэж хэлснээ  
 	(таны тохируулсан нууц түлхүүрийг ашиглан) баталгаажуулдаг. Дэмонууд дараа нь 
 	шинэ нууц түлхүүрийг үүсгэж түүнийг ашиглан VPN-ээр урсгалыг шифрлэдэг. 
 	Тэд энэ нууцаа үе үе өөрчилдөг бөгөөд халдагч түлхүүрүүдийн аль нэгийг эвдсэн ч (цагаа 
 	тулахаар энэ нь онолын хувьд бараг боломжгүй зүйл) гэсэн энэ нь халдагчид муу юм 
 	хийх боломж олгодоггүй -- түлхүүрийг эвдэх тэр үед хоёр дэмон өөр түлхүүрийг сонгосон байна.</para>
  
        <para>racoon-ий тохиргооны файл <filename>${PREFIX}/etc/racoon</filename>-д 
 	байрлана. Та энд тохиргооны файлыг олох ёстой бөгөөд түүнд нэг их өөрчлөлт хийгдэх ёсгүй. 
 	Таны өөрчлөх шаардлагатай racoon-ий тохиргооны файлын өөр нэг бүрэлдэхүүн хэсэг нь 
 	<quote>pre-shared key буюу урьдчилан хуваалцсан түлхүүр</quote> юм.</para>
  
        <para>racoon-ий анхдагч тохиргоо үүнийг <filename>${PREFIX}/etc/racoon/psk.txt</filename>-д 
 	байгаа гэж боддог. Урьдчилан хуваалцсан түлхүүр нь таны урсгалыг VPN-ийн дагуу шифрлэх 
 	түлхүүр <emphasis>биш</emphasis> бөгөөд харин энэ нь ердөө л түлхүүр удирдах дэмонуудыг нэг нь 
 	нөгөөдөө итгэхийг зөвшөөрөх токен гэдгийг тэмдэглэж хэлэх нь зүйтэй юм.</para>
 
        <para><filename>psk.txt</filename> нь таны ажиллаж байгаа алсын сайт бүрийн 
 	мөрийг агуулсан байна. Хоёр сайт бүхий энэ жишээн дээр <filename>psk.txt</filename> 
 	файл бүр нэг мөрийг агуулсан байна (VPN-ий төгсгөлүүд бүр зөвхөн нөгөө төгсгөлтэйгээ 
 	ажилладаг).</para>
  
        <para>Гарц хост #1 дээр энэ мөр иймэрхүү харагдах ёстой:</para>
  
        <programlisting>W.X.Y.Z            secret</programlisting>
  
        <para>Энэ нь алсын төгсгөлийн <emphasis>нийтийн</emphasis> IP хаяг, хоосон зай, 
 	тэгээд нууц үгийг илэрхийлэх текст мэдээлэл байна. Мэдээж та өөрийн түлхүүртээ 
 	<quote>secret</quote> гэдгийг ашиглах ёсгүй -- нууц үгийг сонгох энгийн дүрэм энд 
 	үйлчилнэ.</para>
  
        <para>Гарц хост #2 дээр энэ мөр иймэрхүү харагдах ёстой</para>
  
        <programlisting>A.B.C.D            secret</programlisting>
  
        <para>Энэ нь алсын төгсгөлийн IP хаяг болон адилхан нууц түлхүүр байна. 
 	<filename>psk.txt</filename> нь racoon ажиллахаас өмнө 
 	<literal>0600</literal> (өөрөөр хэлбэл <username>root</username>-д 
 	зөвхөн унших/бичих) горимд байна.</para>
  
        <para>Та racoon-ийг хоёр гарц машин дээр ажиллуулах ёстой. Та бас 
 	UDP-ээр ISAKMP (Internet Security Association
          Key Management Protocol буюу Интернэтийн Аюулгүй байдлын Нэгдлийн Түлхүүр 
 	Удирдах Протокол) порт уруу зөөгдөх IKE урсгалыг зөвшөөрөх галт ханын зарим 
 	дүрмүүдийг нэмэх хэрэгтэй. Дахин хэлэхэд энэ нь таны галт ханын дүрмийн олонлогт 
 	нэлээн эрт байх шаардлагатай.</para>
  
        <programlisting>ipfw add 1 allow udp from A.B.C.D to W.X.Y.Z isakmp
 ipfw add 1 allow udp from W.X.Y.Z to A.B.C.D isakmp
        </programlisting>
  
        <para>racoon ажилласны дараа та нэг гарц хостоос нөгөө гарц хост уруу ping хийж 
 	үзэж болно. Холболт нь шифрлэгдээгүй байх боловч racoon дараа нь аюулгүй байдлын 
 	нэгдлүүдийг хоёр хостын хооронд тохируулна -- энэ нь хором болж өнгөрч болох бөгөөд 
 	ping тушаал хариу өгч эхлэх хүртэл богино саатал маягаар танд харагдаж болох юм.</para>
  
        <para>Аюулгүй байдлын нэгдэл тохируулагдсаны дараа та үүнийг &man.setkey.8; ашиглан 
 	үзэж болно.</para>
  
        <programlisting>setkey -D</programlisting>
  
        <para>тушаалыг аль нэг хост дээр ажиллуулж аюулгүй байдлын нэгдлийн мэдээллийг харна.</para>
  
        <para>Энэ нь асуудлын нэг хагас нь юм.  Нөгөө нэг хагас нь өөрийн аюулгүй байдлын 
 	бодлогуудыг тохируулах явдал юм.</para>
  
        <para>Ухаалаг аюулгүй байдлын бодлогыг үүсгэхийн тулд энэ хүртэл юуг хийснээ эргэн 
 	харцгаая. Энэ хэлэлцээ нь холболтын төгсгөлийн хоёулангийнх нь  хувьд авч 
 	үзнэ.</para>
  
        <para>Таны гадагш илгээх IP пакет бүр пакетийн тухай өгөгдлийг агуулах толгойтой 
 	байдаг. Толгой нь эхлэл болон төгсгөлийн IP хаягуудыг агуулдаг. Бидний мэдэж 
 	байгаагаар <hostid role="ipaddr">192.168.x.y</hostid> зэрэг 
 	хувийн IP хаягууд нийтийн Интернэт дээр ил гарах ёсгүй. Харин тэд эхлээд өөр 
 	пакет дотор хайрцаглагдах ёстой. Энэ пакет нь хувийн хаягуудын оронд солигдсон 
 	нийтийн эхлэл болон төгсгөл IP хаягуудтай байх ёстой.</para>
  
        <para>Тэгэхээр хэрэв таны гарч байгаа пакет иймэрхүү харагдаж эхэлбэл:</para>
  
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="security/ipsec-out-pkt" align="center">
 	  </imageobject>
 
 	  <textobject>
 	    <literallayout class="monospaced">
   .----------------------.
   | Src: 192.168.1.1     |
   | Dst: 192.168.2.1     |
   | &lt;other header info&gt;  |
   +----------------------+
   | &lt;packet data&gt;        |
   `----------------------'</literallayout>
 	  </textobject>
 	</mediaobject>
  
        <para>Дараа нь өөр нэг пакетийн дотор энэ нь хайрцаглагдан иймэрхүү харагдах болно:</para>
  
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="security/ipsec-encap-pkt" align="center">
 	  </imageobject>
 
 	  <textobject>
 	    <literallayout class="monospaced">
   .--------------------------.
   | Src: A.B.C.D             |
   | Dst: W.X.Y.Z             |
   | &lt;other header info&gt;      |
   +--------------------------+
   | .----------------------. |
   | | Src: 192.168.1.1     | |
   | | Dst: 192.168.2.1     | |
   | | &lt;other header info&gt;  | |
   | +----------------------+ |
   | | &lt;packet data&gt;        | |
   | `----------------------' |
   `--------------------------'</literallayout>
 	  </textobject>
 	</mediaobject>
  
        <para>Энэ хайрцаглалт нь <devicename>gif</devicename> төхөөрөмжөөр 
 	хийгдэнэ. Пакет нь гадна талдаа жинхэнэ IP хаягуудтай байх бөгөөд 
 	бидний эхний пакет Интернэт уруу гарах пакет дотор орсон байгааг харж болно.</para>
  
        <para>Мэдээж бид VPN-үүдийн хоорондох бүх урсгалыг шифрлэхийг хүснэ. 
 	Та үүнийг иймэрхүүгээр үгчлэн хэлж болно:</para>
 
        <para><quote>Хэрэв пакет <hostid
          role="ipaddr">A.B.C.D</hostid>-с гарч <hostid
          role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid> уруу чиглэсэн бол шаардлагатай аюулгүй 
 	байдлын нэгдлүүдийг ашиглан шифрлэнэ.</quote></para>
  
        <para><quote>Хэрэв пакет нь <hostid
          role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid>-с ирж <hostid
          role="ipaddr">A.B.C.D</hostid> уруу чиглэсэн бол шаардлагатай аюулгүй 
 	байдлын нэгдлүүдийг ашиглан буцааж шифрлэнэ.</quote></para>
  
        <para>Ингэж хэлэхэд ер нь бараг л зөв, ойрхон байна, гэхдээ бас тийм ч зөв биш юм. Хэрэв та 
 	үүнийг хийсэн бол <hostid role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid>-с гарсан болон 
 	түүн уруу чиглэсэн, бүр VPN-ий хэсэг ч биш бүх урсгал шифрлэгдэх болно. Та яг үүнийг 
 	хүсээгүй байх. Зөв бодлого нь дараах маягаар байна</para>
  
        <para><quote>Хэрэв пакет <hostid
          role="ipaddr">A.B.C.D</hostid>-с гарч тэр пакет нь өөр пакет дотор орон 
 	хайрцаглагдан <hostid
          role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid> уруу чиглэсэн бол шаардлагатай аюулгүй 
 	байдлын нэгдлүүдийг ашиглан шифрлэнэ.</quote></para>
  
        <para><quote>Хэрэв пакет нь <hostid
          role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid>-с ирж тэр пакет нь өөр пакет дотор орон 
 	хайрцаглагдан <hostid
          role="ipaddr">A.B.C.D</hostid> уруу чиглэсэн бол шаардлагатай аюулгүй 
 	байдлын нэгдлүүдийг ашиглан буцааж шифрлэнэ.</quote></para>
  
        <para>Нарийн өөрчлөлт, гэхдээ хэрэгтэй нэгэн.</para>
  
        <para>Аюулгүй байдлын бодлогууд нь бас &man.setkey.8; ашиглагдан заагдана. 
 	&man.setkey.8; нь бодлого тодорхойлох тохиргооны хэлтэй байна. Та 
 	тохиргооны заавруудыг stdin-ээс оруулж болох бөгөөд эсвэл тохиргооны заавруудыг агуулах 
 	файлын нэрийг зааж өгөх <option>-f</option> тохируулгыг ашиглаж болно.</para>
  
        <para>Гарц хост #1-ийн (<hostid role="ipaddr">A.B.C.D</hostid> гэсэн нийтийн 
 	IP хаягтай) тохиргоо <hostid role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid> уруу чиглэсэн 
 	бүх гарах урсгалыг хүчээр шифрлэхийн тулд:</para>
  
        <programlisting>
 spdadd A.B.C.D/32 W.X.Y.Z/32 ipencap -P out ipsec esp/tunnel/A.B.C.D-W.X.Y.Z/require;
        </programlisting>
  
        <para>Эдгээр тушаалуудыг файлд (өөрөөр хэлбэл 
 	<filename>/etc/ipsec.conf</filename>) хийгээд ажиллуулаарай</para>
 
        <screen>&prompt.root; <userinput>setkey -f /etc/ipsec.conf</userinput></screen>
  
        <para><option>spdadd</option> нь бид аюулгүй бодлогын мэдээллийн санд 
 	дүрэм нэмэхийг хүсэж байгааг &man.setkey.8;-д хэлж өгч байна. Энэ мөрийн бусад нь 
 	энэ бодлогод аль пакет таарахыг заана. <hostid
          role="ipaddr">A.B.C.D/32</hostid> ба <hostid
          role="ipaddr">W.X.Y.Z/32</hostid> нь энэ бодлого хамаарах 
 	сүлжээ болон хостуудыг таних IP хаягууд болон сүлжээний багууд юм. Энэ 
 	тохиолдолд эдгээр хоёр хостуудын хоорондох урсгалд үүнийг хамааруулахыг 
 	бид хүсэж байна. <option>ipencap</option> нь энэ бодлого зөвхөн 
 	бусад пакетуудыг хайрцаглах пакетуудад хамаатай гэдгийг цөмд хэлнэ. 
 	<option>-P out</option> тохируулга нь энэ бодлого гарах пакетуудад 
 	хамаатайг хэлэх бөгөөд <option>ipsec</option> тохируулга нь пакет 
 	нууцлагдахыг хэлж байна.</para>
  
        <para>Хоёр дахь мөр нь энэ пакет хэрхэн шифрлэгдэхийг заана. 
 	<option>esp</option> нь ашиглагдах протокол байхад <option>tunnel</option> 
 	нь пакетийг цаашаагаа IPsec пакет дотор орж хайрцаглалт хийгдэхийг заана. 
 	<hostid role="ipaddr">A.B.C.D</hostid> болон <hostid
          role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid>-ийн давхардсан хэрэглээ нь 
 	ашиглах аюулгүй байдлын нэгдлийг сонгоход хэрэглэгдэх бөгөөд төгсгөлийн 
 	<option>require</option> тохируулга энэ дүрмэнд таарсан пакетуудыг 
 	шифрлэх ёстойг зааж байна.</para>
  
        <para>Энэ дүрэм нь зөвхөн гарч байгаа пакетуудтай таарна.  Ирж байгаа пакетийн 
 	хувьд танд үүнтэй адил дүрэм хэрэгтэй.</para>
  
        <programlisting>spdadd W.X.Y.Z/32 A.B.C.D/32 ipencap -P in ipsec esp/tunnel/W.X.Y.Z-A.B.C.D/require;</programlisting>
  
        <para>Энэ тохиолдолд <option>out</option>-ийн оронд <option>in</option> 
 	тохируулгыг ашиглаж шаардлагын дагуу IP хаягуудыг эсрэгээр болгосныг хараарай.</para>
  
        <para>Нөгөө нэг гарц хостод (<hostid role="ipaddr">W.X.Y.Z</hostid> 
 	нийтийн IP хаягтай) үүнтэй адил дүрмүүд хэрэгтэй.</para>
  
        <programlisting>spdadd W.X.Y.Z/32 A.B.C.D/32 ipencap -P out ipsec esp/tunnel/W.X.Y.Z-A.B.C.D/require;
 spdadd A.B.C.D/32 W.X.Y.Z/32 ipencap -P in ipsec esp/tunnel/A.B.C.D-W.X.Y.Z/require;</programlisting>
  
        <para>Төгсгөлд нь та ESP болон IPENCAP пакетуудыг нааш цааш зөвшөөрөх 
 	галт ханын дүрмүүдийг нэмэх хэрэгтэй. Эдгээр дүрмүүдийг хост бүр дээр 
 	нэмэх шаардлагатай.</para>
  
        <programlisting>ipfw add 1 allow esp from A.B.C.D to W.X.Y.Z
 ipfw add 1 allow esp from W.X.Y.Z to A.B.C.D
 ipfw add 1 allow ipencap from A.B.C.D to W.X.Y.Z
 ipfw add 1 allow ipencap from W.X.Y.Z to A.B.C.D
        </programlisting>
  
        <para>Дүрмүүд нь тэгш хэмт учир адилхан дүрмүүдийг та гарц хост бүр дээр ашиглаж 
 	болно.</para>
  
        <para>Одоо гарч байгаа пакетууд үүнтэй адил харагдах болно:</para>
  
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="security/ipsec-crypt-pkt" align="center">
 	  </imageobject>
 
 	  <textobject>
 	    <literallayout class="monospaced">
   .------------------------------.  --------------------------.
   | Src: A.B.C.D                 |                            |
   | Dst: W.X.Y.Z                 |                            |
   | &lt;other header info&gt;          |                            |  Encrypted
   +------------------------------+                            |  packet.
   | .--------------------------. |  -------------.            |  contents
   | | Src: A.B.C.D             | |               |            |  are
   | | Dst: W.X.Y.Z             | |               |            |  completely
   | | &lt;other header info&gt;      | |               |            |- secure
   | +--------------------------+ |               |  Encap'd   |  from third
   | | .----------------------. | |  -.           |  packet    |  party
   | | | Src: 192.168.1.1     | | |   |  Original |- with real |  snooping
   | | | Dst: 192.168.2.1     | | |   |  packet,  |  IP addr   |
   | | | &lt;other header info&gt;  | | |   |- private  |            |
   | | +----------------------+ | |   |  IP addr  |            |
   | | | &lt;packet data&gt;        | | |   |           |            |
   | | `----------------------' | |  -'           |            |
   | `--------------------------' |  -------------'            |
   `------------------------------'  --------------------------'
 	    </literallayout>
 	  </textobject>
 	</mediaobject>
 
        <para>Тэдгээрийг VPN-ий хамгийн төгсгөлд хүлээн авах үед тэдгээр нь эхлээд 
 	буцаан шифрлэгдэнэ (racoon-аар тохиролцсон аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг  
 	ашиглан).  Тэдгээр нь үүний дараа  хоёр дахь давхаргыг гаргах 
 	<devicename>gif</devicename> интерфэйс уруу орж хамгийн дотор байрлах 
 	пакеттай үлдэх хүртэл боловсруулагдаад дотоод сүлжээ руу аялах болно.</para>
  
        <para>Өмнө дурдсаны адил та &man.ping.8; тестийг ашиглан аюулгүй байдлыг 
 	шалгаж болно. Эхлээд <hostid role="ipaddr">A.B.C.D</hostid> гарц 
 	машин уруу нэвтрэн орж дараах тушаалыг ажиллуулна:</para>
  
        <programlisting>tcpdump dst host 192.168.2.1</programlisting>
  
        <para>Тэр хост дээрээ өөр сессээр дараах тушаалыг ажиллуулна</para>
  
        <programlisting>ping 192.168.2.1</programlisting>
  
        <para>Энэ удаад та доор дурдсантай адил гаралтыг харах ёстой:</para>
  
        <programlisting>XXX tcpdump output</programlisting>
  
        <para>Одоо эндээс харах юм бол &man.tcpdump.1; нь ESP пакетуудыг үзүүлж 
 	байна. Хэрэв та тэдгээрийг <option>-s</option> тохируулгатай шалгахыг оролдвол  
 	шифрлэлтээс болоод (мэдээж) нууцлаг харагдах болно.</para>
  
       <para>Баяр хүргэе.  Та дөнгөж сая алсын хоёр сайтын хооронд VPN 
 	тохирууллаа.</para>
  
       <itemizedlist>
         <title>Дүгнэн хэлэхэд</title>
         <listitem>
           <para>Хоёр цөмийг хоёуланг нь дараах тохируулгатай тохируулна:</para>
  
           <programlisting>options IPSEC
 options IPSEC_ESP
           </programlisting>
         </listitem>
         <listitem>
           <para><filename
             role="package">security/ipsec-tools</filename> суулгана. Алсын хостын 
 		IP хаяг болон тэдгээрийн мэддэг нууц түлхүүрийн оруулгыг нэмж 
 		<filename>${PREFIX}/etc/racoon/psk.txt</filename> 
 		файлыг хоёр гарц хост дээр хоёулан дээр засварлана. Энэ файлын горим 
 		0600 байгааг шалгаарай.</para>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Хост бүр дээрх  <filename>/etc/rc.conf</filename> файлд дараах 
 		мөрүүдийг нэмээрэй:</para>
  
           <programlisting>ipsec_enable="YES"
 ipsec_file="/etc/ipsec.conf"
           </programlisting>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Хост бүр дээр шаардлагатай spadd мөрүүдийг агуулсан 
 		<filename>/etc/ipsec.conf</filename> файл үүсгэна. 1-р гарц 
 		хост дээр энэ нь ийм байна:</para>
  
           <programlisting>
 spdadd A.B.C.D/32 W.X.Y.Z/32 ipencap -P out ipsec
   esp/tunnel/A.B.C.D-W.X.Y.Z/require;
 spdadd W.X.Y.Z/32 A.B.C.D/32 ipencap -P in ipsec
   esp/tunnel/W.X.Y.Z-A.B.C.D/require;
 </programlisting>
  
           <para>2-р гарц хост дээр энэ нь ийм байна:</para>
  
 <programlisting>
 spdadd W.X.Y.Z/32 A.B.C.D/32 ipencap -P out ipsec
   esp/tunnel/W.X.Y.Z-A.B.C.D/require;
 spdadd A.B.C.D/32 W.X.Y.Z/32 ipencap -P in ipsec
   esp/tunnel/A.B.C.D-W.X.Y.Z/require;
 </programlisting>
         </listitem>
         <listitem>
           <para>Хост бүр дээр IKE, ESP, болон IPENCAP урсгалыг зөвшөөрөх 
 		галт ханын дүрмүүд нэмээрэй:</para>
  
           <programlisting>
 ipfw add 1 allow udp from A.B.C.D to W.X.Y.Z isakmp
 ipfw add 1 allow udp from W.X.Y.Z to A.B.C.D isakmp
 ipfw add 1 allow esp from A.B.C.D to W.X.Y.Z
 ipfw add 1 allow esp from W.X.Y.Z to A.B.C.D
 ipfw add 1 allow ipencap from A.B.C.D to W.X.Y.Z
 ipfw add 1 allow ipencap from W.X.Y.Z to A.B.C.D
           </programlisting>
         </listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Өмнөх хоёр алхам VPN-ийг эхлүүлэн ажиллуулахад хангалттай байх 
 	ёстой. Сүлжээ бүрийн машинууд өөр хоорондоо  IP хаягуудаараа 
 	хандах боломжтой болох бөгөөд холболтын дагуух бүх урсгал автоматаар 
 	аюулгүй шифрлэгдэх болно.</para>
     </sect3> 
     </sect2> 
   </sect1>
 
   <sect1 id="openssh">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Шерн</firstname>
 	  <surname>Ли</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
 	<!-- 21 April 2001 -->
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>OpenSSH</title>
     <indexterm><primary>OpenSSH</primary></indexterm>
     <indexterm>
       <primary>аюулгүй байдал</primary>
       <secondary>OpenSSH</secondary>
     </indexterm>
 
     <para><application>OpenSSH</application> нь алсын машинуудад аюулгүйгээр хандах 
 	сүлжээний холболтын хэрэгслүүдийн олонлог юм. <command>rlogin</command>,
       <command>rsh</command>, <command>rcp</command>, болон 
       <command>telnet</command>-ийг энэ програмаар шууд орлуулан ашиглаж болно. 
 	Мөн TCP/IP холболтууд аюулгүйгээр SSH-ээр туннель хийгдэж/дамжуулагдаж 
 	болдог. <application>OpenSSH</application> нь сэм чагналт, холболт булаан авалт, болон 
 	бусад сүлжээний түвшний халдлагуудыг үр дүнтэйгээр устгаж бүх трафикийг шифрлэдэг.</para>
 
     <para><application>OpenSSH</application>-г OpenBSD төсөл дэмжиж байдаг бөгөөд 
 	бүх сүүлийн үеийн алдааны засварууд болон шинэчлэлтүүд бүхий  SSH v1.2.12 дээр 
 	тулгуурласан байдаг. Энэ програм нь SSH протокол 1 болон 2-той хоёулантай нь 
 	нийцтэй.</para>
 
     <sect2>
       <title>OpenSSH-ийг ашиглах давуу тал</title>
   
       <para>&man.telnet.1; эсвэл &man.rlogin.1; ашиглаж байх үед сүлжээгээр 
 	илгээгдэж байгаа өгөгдөл цэвэр, шифрлэгдээгүй хэлбэрээр байдаг.
 	Сүлжээний шиншлэгчид клиент болон серверийн хооронд хаана ч байсан гэсэн 
 	таны хэрэглэгч/нууц үгийн мэдээлэл эсвэл таны сессээр дамжсан өгөгдлийг 
 	хулгайлж чадна. <application>OpenSSH</application> нь ийм асуудлаас 
 	хамгаалж төрөл бүрийн нэвтрэлт таних болон шифрлэх аргуудыг санал болгодог.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>sshd-г идэвхжүүлэх</title>
       <indexterm>
         <primary>OpenSSH</primary>
         <secondary>идэвхжүүлэх</secondary>
       </indexterm>
 
       <para><application>sshd</application> нь стандарт &os; суулгацын явцад 
 	харуулагдах тохируулга юм. <application>sshd</application> идэвхжсэн 
 	эсэхийг харахдаа <filename>rc.conf</filename> файлаас дараах мөрийг 
 	шалгаарай:</para>
       <screen>sshd_enable="YES"</screen>
       <para>Энэ нь дараагийн удаа таны систем эхлэхэд <application>OpenSSH</application>-д 
 	зориулсан &man.sshd.8; дэмон програмыг дуудна. Мөн <filename>/etc/rc.d/sshd</filename> 
 	&man.rc.8; скрипт ашиглан <application>OpenSSH</application>-г эхлүүлэх 
 	боломжтой байдаг:</para>
 
       <programlisting>/etc/rc.d/sshd start</programlisting>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>SSH клиент</title>
       <indexterm>
         <primary>OpenSSH</primary>
         <secondary>клиент</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&man.ssh.1; хэрэгсэл &man.rlogin.1;-тэй адил 
 	ажилладаг.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ssh <replaceable>user@example.com</replaceable></userinput>
 Host key not found from the list of known hosts.
 Are you sure you want to continue connecting (yes/no)? <userinput>yes</userinput>
 Host 'example.com' added to the list of known hosts.
 user@example.com's password: <userinput>*******</userinput></screen>
 
       <para>Нэвтрэлт нь <command>rlogin</command> эсвэл 
         <command>telnet</command> ашиглан үүсгэгдсэн сесс шиг үргэлжлэх болно. 
 	SSH нь хэрэглэгч холбогдоход серверийн жинхэнэ эсэхийг шалгахын тулд 
 	түлхүүр хээ шалгах системийг хэрэглэдэг. Хэрэглэгч зөвхөн эхний удаа холбогдоход 
 	<literal>yes</literal> гэж оруулахыг шаардана. Дараа дараагийн 
 	нэвтрэлт оролдлогууд бүгд хадгалсан хээ шалгах түлхүүртэй харьцуулагдан 
 	шалгагддаг. Хэрэв хадгалсан хээ нь дараа дараагийн нэвтрэлтийн оролдлогуудаас 
 	хүлээн авсан хээнээс өөр бол SSH клиент нь танд түгшүүр өгнө. Хээнүүд 
 	<filename>~/.ssh/known_hosts</filename> файлд эсвэл SSH v2-ийн хээнүүд
 	<filename>~/.ssh/known_hosts2</filename> файлд 
 	хадгалагдана.</para>
 
       <para>Анхдагчаар <application>OpenSSH</application> серверүүдийн 
 	сүүлийн үеийн хувилбарууд зөвхөн SSH v2 холболтуудыг хүлээн авдаг. 
 	Клиент нь хэрэв боломжтой бол 2-р хувилбарыг ашиглах бөгөөд боломжгүй бол 
 	1-р хувилбарыг ашигладаг. <option>-1</option> эсвэл
         <option>-2</option> тохируулгуудыг 1-р эсвэл 2-р хувилбаруудад зориулан 
 	дамжуулан клиентэд зөвхөн аль нэгийг ашиглахыг хүчилж болно. 1-р хувилбарын 
 	нийцтэй байдал нь клиентэд хуучин хувилбаруудтай нийцтэй байх зорилгоор дэмжигдсэн 
 	байдаг.</para>
     </sect2>
     
     <sect2>
       <title>Аюулгүй хуулбарлалт</title>
       <indexterm>
         <primary>OpenSSH</primary>
         <secondary>аюулгүй хуулбарлалт</secondary>
       </indexterm>
       <indexterm><primary><command>scp</command></primary></indexterm>
 
       <para>&man.scp.1; тушаал &man.rcp.1;-тэй адил ажилладаг; энэ нь файлыг алсын 
 	машинаас эсвэл машин уруу, ялгаатай нь аюулгүйгээр хуулдаг.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput> scp <replaceable>user@example.com:/COPYRIGHT COPYRIGHT</replaceable></userinput>
 user@example.com's password: <userinput>*******</userinput>
 COPYRIGHT            100% |*****************************|  4735       
 00:00    
 &prompt.root;</screen>
       <para>Өмнөх жишээн дээр энэ хостын хувьд хээ нь аль хэдийн хадгалагдсан болохоор 
 	&man.scp.1;-ийг энд ашиглах үед шалгагддаг.</para>
 
       <para>&man.scp.1;-ээр дамжуулсан нэмэлт өгөгдлүүд нь &man.cp.1;-тэй адил бөгөөд 
 	эхний нэмэлт өгөгдөлд файл эсвэл файлууд, хоёр дахь дээр очих файлыг 
 	зааж өгдөг. Файл нь сүлжээгээр SSH-ээр татагддаг  болохоор файлын нэг эсвэл хэд хэдэн 
 	нэмэлт өгөгдлүүд <option>user@host:&lt;path_to_remote_file&gt;</option> 
 	хэлбэрийг авдаг.</para>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Тохиргоо</title>
       <indexterm>
         <primary>OpenSSH</primary>
         <secondary>тохиргоо</secondary>
       </indexterm>
 
       <para><application>OpenSSH</application> дэмон болон клиентийн 
 	системийн дагуух тохиргооны файлууд <filename>/etc/ssh</filename> 
 	санд байрладаг.</para>
 
       <para><filename>ssh_config</filename> клиентийн тохируулгуудыг 
 	тохируулдаг бөгөөд <filename>sshd_config</filename> нь 
 	дэмонг тохируулдаг.</para>
 
       <para>Мөн <option>sshd_program</option> 
 	(анхдагчаар <filename>/usr/sbin/sshd</filename>) болон 
 	<option>sshd_flags</option> <filename>rc.conf</filename> 
 	тохируулгууд тохиргооны түвшнүүдийг илүүтэйгээр хангадаг.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="security-ssh-keygen">
       <title>ssh-keygen</title>
 
       <para>Нууц үгүүдийг ашиглахын оронд &man.ssh-keygen.1; нь 
 	хэрэглэгчийг шалгаж танихад DSA эсвэл RSA түлхүүрүүдийг үүсгэхэд 
 	хэрэглэгдэж болно:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>ssh-keygen -t <replaceable>dsa</replaceable></userinput>
 Generating public/private dsa key pair.
 Enter file in which to save the key (/home/user/.ssh/id_dsa):
 Created directory '/home/user/.ssh'.
 Enter passphrase (empty for no passphrase):
 Enter same passphrase again:
 Your identification has been saved in /home/user/.ssh/id_dsa.
 Your public key has been saved in /home/user/.ssh/id_dsa.pub.
 The key fingerprint is:
 bb:48:db:f2:93:57:80:b6:aa:bc:f5:d5:ba:8f:79:17 user@host.example.com
 </screen>
 
       <para>&man.ssh-keygen.1; нь шалгаж танихад хэрэглэгдэх нийтийн болон хувийн 
 	түлхүүр хослолыг үүсгэнэ. Хувийн түлхүүр <filename>~/.ssh/id_dsa</filename> эсвэл 
         <filename>~/.ssh/id_rsa</filename>-д хадгалагдах бөгөөд харин нийтийн түлхүүр 
 	нь <filename>~/.ssh/id_dsa.pub</filename> эсвэл 
         <filename>~/.ssh/id_rsa.pub</filename>-д DSA болон RSA түлхүүрийн төрлүүдэд 
 	зориулагдан хадгалагддаг. Тохируулга нь ажиллахын тулд нийтийн түлхүүр нь алсын машины 
 	<filename>~/.ssh/authorized_keys</filename> файлд хийгдэх ёстой байдаг. 
 	Үүнтэй адилаар нийтийн түлхүүрүүдийн RSA хувилбар нь 
 	<filename>~/.ssh/authorized_keys</filename> файлд бас хийгдэх ёстой.</para>
 
       <para>Энэ нь нууц үгүүдийн оронд SSH түлхүүрүүдийг ашиглан алсын машин уруу 
 	холбогдохыг зөвшөөрөх болно.</para>
 
       <para>Хэрэв нэвтрэх үгнүүд &man.ssh-keygen.1;-д ашиглагдаж байгаа бол 
 	хувийн түлхүүрийг хэрэглэхийн тулд хэрэглэгчээс нууц үгийг нэвтрэх болгонд 
 	асуудаг. &man.ssh-agent.1; нь урт нэвтрэх үгнүүдийг дахин дахин оруулах 
 	тэр зовлонг зөөллөж чадах бөгөөд <xref linkend="security-ssh-agent"> 
 	хэсэгт тайлбарлагдсан байгаа болно.</para>
 
       <warning><para>Төрөл бүрийн тохируулгууд болон файлууд нь 
 	таны систем дээр байгаа <application>OpenSSH</application>-ийн 
 	хувилбаруудаас шалтгаалан өөр өөр байдаг; асуудалтай учрахгүйн тулд 
 	та &man.ssh-keygen.1; гарын авлагын хуудаснаас лавлах 
 	хэрэгтэй.</para></warning>
     </sect2>
 
     <sect2 id="security-ssh-agent">
       <title>ssh-agent болон ssh-add</title>
 
       <para>&man.ssh-agent.1; болон &man.ssh-add.1; хэрэгслүүд нь 
 	нэвтрэх үгнүүдийг дахин дахин бичүүлэлгүйгээр <application>SSH</application> 
 	түлхүүрүүдийг санах ойд дуудан ашиглаж болох аргуудаар хангадаг.</para>
 
       <para>&man.ssh-agent.1; хэрэгсэл нь түүн уруу дуудагдсан хувийн түлхүүр(үүд) 
 	ашиглан жинхэнэ эсэхийг шалгах танилтыг зохицуулна. &man.ssh-agent.1; нь өөр програмыг 
 	ачаалахад хэрэглэгдэх ёстой. Хамгийн хялбартаа энэ нь  бүрхүүл  
 	эсвэл илүү дэвшилттэйгээр ашиглавал цонхны удирдагч ажиллуулж болох 
 	юм.</para>
 
       <para>&man.ssh-agent.1;-ийг бүрхүүлд ашиглахын тулд үүнийг эхлээд 
 	бүрхүүлтэй цуг нэмэлт өгөгдөл маягаар ажиллуулах шаардлагатай. Хоёрдугаарт 
 	хэн бэ гэдэг мэдээллийг (identity) &man.ssh-add.1;-г ажиллуулан нэмэх хэрэгтэй бөгөөд 
 	түүнд хувийн түлхүүрийн нэвтрэх үгнүүдийг өгөх хэрэгтэй. Эдгээр алхмууд 
 	хийгдсэний дараа хэрэглэгч харгалзах нийтийн түлхүүр суулгагдсан 
 	дурын хост уруу &man.ssh.1; хийж чадах болно. 
 	Жишээ нь:</para>
 
       <screen>&prompt.user; ssh-agent <replaceable>csh</replaceable>
 &prompt.user; ssh-add
 Enter passphrase for /home/user/.ssh/id_dsa:
 Identity added: /home/user/.ssh/id_dsa (/home/user/.ssh/id_dsa)
 &prompt.user;</screen>
 
       <para>X11 дээр &man.ssh-agent.1; хэрэглэхийн тулд &man.ssh-agent.1;-ийн 
 	дуудлага <filename>~/.xinitrc</filename>-д байх шаардлагатай. 
 	Ингэснээр X11-д ачаалагдсан бүх програмуудад &man.ssh-agent.1;-ийн  
 	үйлчилгээнүүдийг  үзүүлэх болно. Жишээ <filename>~/.xinitrc</filename> 
 	файл иймэрхүү харагдах болно:</para>
 
       <programlisting>exec ssh-agent <replaceable>startxfce4</replaceable></programlisting>
 
       <para>Энэ нь &man.ssh-agent.1;-ийг ажиллуулах бөгөөд тэр нь эргээд 
 	X11 эхлэх бүрт <application>XFCE</application>-ийг ажиллуулна.
 	Ингэж хийгдсэний дараа өөрчлөлтүүд нь үйлчлэхийн тулд X11 дахин эхэлсний хойно 
 	өөрийн SSH түлхүүрүүдийг бүгдийг ачаалахын тулд ердөө л &man.ssh-add.1;-ийг 
 	ажиллуулаарай.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="security-ssh-tunneling">
       <title>SSH туннель хийх</title>
       <indexterm>
         <primary>OpenSSH</primary>
         <secondary>туннель хийх</secondary>
       </indexterm>
 
       <para><application>OpenSSH</application> нь шифрлэгдсэн сессийн үед өөр протоколыг 
 	хайрцаглах туннель үүсгэх чадвартай байдаг.</para>
 
       <para>Дараах тушаал <application>telnet</application>-д зориулж туннель үүсгэхийг 
 	&man.ssh.1;-д хэлж өгнө:</para>
 
        <screen>&prompt.user; <userinput>ssh -2 -N -f -L <replaceable>5023:localhost:23 user@foo.example.com</replaceable></userinput>
 &prompt.user;</screen>
 
       <para><command>ssh</command> тушаал дараах тохируулгуудтай 
 	хэрэглэгдэнэ:</para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-2</option></term>
 	  
 	  <listitem>
 	    <para><command>ssh</command>-ийг протоколын 2-р хувилбарыг 
 		ашиглахыг зааж өгнө. (хэрэв та хуучин SSH серверүүдтэй ажиллаж 
 		байгаа бол үүнийг битгий ашиглаарай)</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-N</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Тушаал байхгүй эсвэл зөвхөн туннель гэдгийг заана. Хэрэв үүнийг 
 		орхивол <command>ssh</command> ердийн сесс эхлүүлнэ.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-f</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><command>ssh</command>-ийг ард, далд ажиллуулахыг 
 		заана.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-L</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Локал туннелийг <replaceable>localport:remotehost:remoteport</replaceable>
 		загвараар зааж өгнө.</para>
 	  </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>user@foo.example.com</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Алсын SSH сервер.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
 
 
       <para>SSH туннель нь сонсох сокетийг <hostid>localhost</hostid>-ийн 
 	заагдсан порт дээр үүсгэн ажилладаг. Дараа нь локал хост/порт дээр хүлээн 
 	авсан дурын холболтыг SSH-ээр дамжуулан заасан алсын хост болон порт уруу 
 	илгээдэг.</para>
 
       <para>Жишээн дээр <hostid>localhost</hostid> дээрх <replaceable>5023</replaceable> 
 	порт нь алсын машины <hostid>localhost</hostid> дээрх <replaceable>23</replaceable> 
 	порт уруу дамжуулагдаж байна. <replaceable>23</replaceable> нь 
 	<application>telnet</application> учир энэ нь SSH туннелээр аюулгүй 
 	<application>telnet</application> сесс үүсгэнэ.</para>
 
       <para>SMTP, POP3, FTP гэх зэрэг ямар ч аюултай TCP протоколуудын 
 	гүйцэтгэлийг хялбаршуулахад үүнийг ашиглаж болно.</para>
 
       <example>
 	<title>SMTP-д зориулан SSH ашиглан аюулгүй туннель үүсгэх</title>
 
         <screen>&prompt.user; <userinput>ssh -2 -N -f -L <replaceable>5025:localhost:25 user@mailserver.example.com</replaceable></userinput>
 user@mailserver.example.com's password: <userinput>*****</userinput>
 &prompt.user; <userinput>telnet localhost 5025</userinput>
 Trying 127.0.0.1...
 Connected to localhost.
 Escape character is '^]'.
 220 mailserver.example.com ESMTP</screen>     
 
         <para>Үүнийг &man.ssh-keygen.1; болон нэмэлт хэрэглэгчийн бүртгэлүүдтэй 
 	цуг илүү үл үзэгдэх/төвөггүй SSH туннель хийх орчин үүсгэхэд ашиглаж болно. 
 	Түлхүүрүүд нь нууц үг бичихийн оронд ашиглагдаж болох бөгөөд туннелиуд 
 	нь тусдаа хэрэглэгч маягаар ажиллаж чадна.</para>
       </example>
 
       <sect3>
 	<title>SSH туннелийн практик жишээнүүд</title>
 
 	<sect4>
 	  <title>POP3 сервер уруу аюулгүй хандах</title>
 
 	  <para>Ажил дээр чинь гаднаас холболтууд хүлээн авах SSH сервер байна. 
 		Бас тэр оффисийн сүлжээнд POP3 сервер ажиллуулж байгаа 
 		захидлын сервер байна. Таны гэр болон оффисийн хоорондын 
 		сүлжээ болон сүлжээний зам итгэж болохоор эсвэл итгэж болохооргүй 
 		байж магадгүй юм. Ийм учраас та өөрийн захидлыг аюулгүй аргаар 
 		шалгах хэрэгтэй юм. Үүний шийдэл нь өөрийн оффисийн SSH сервер 
 		уруу SSH холболт үүсгэж захидлын сервер уруу туннель хийх явдал 
 		юм.</para>
 
 	  <screen>&prompt.user; <userinput>ssh -2 -N -f -L <replaceable>2110:mail.example.com:110 user@ssh-server.example.com</replaceable></userinput>
 user@ssh-server.example.com's password: <userinput>******</userinput></screen>
 
 	  <para>Туннель эхлэн ажилласны дараа та өөрийн захидлын клиентийнхээ 
 		POP3 хүсэлтүүдийг <hostid>localhost</hostid>-ийн 2110 порт уруу 
 		илгээхээр зааж өгч болно. Эндэх холболт туннелээр аюулгүйгээр дамжин 
 		<hostid>mail.example.com</hostid> уруу илгээгдэнэ.</para>
 	</sect4>
 
 	<sect4>
 	  <title>Хэцүү галт ханыг тойрон гарах</title>
 
 	  <para>Зарим сүлжээний администраторууд хэтэрхий чанга галт ханын дүрэм ашиглан 
 		зөвхөн ирж байгаа холболтууд төдийгүй гарч байгаа холболтуудыг ч бас 
 		шүүдэг. Танд алсын машинуудад зөвхөн SSH болон вэбээр аялах 22 болон 
 		80-р портуудад хандах боломжийг өгсөн байж болох юм.</para>
 
 	  <para>Та хөгжим цацдаг Ogg Vorbis сервер зэрэг өөр (магадгүй ажилдаа холбоогүй) 
 		үйлчилгээ уруу хандахыг магадгүй хүсэж болох юм. Хэрэв энэ Ogg Vorbis 
 		сервер нь 22 эсвэл 80-аас бусад өөр порт дээр цацаж байгаа бол 
 		та түүнд хандаж чадахгүй юм.</para>
 
 	  <para>Үүний шийдэл нь таны сүлжээний галт ханаас гаднах машин уруу SSH холболт үүсгэж 
 		үүнийг Ogg Vorbis сервер уруу туннель хийхэд ашиглах явдал юм.</para>
 
 	  <screen>&prompt.user; <userinput>ssh -2 -N -f -L <replaceable>8888:music.example.com:8000 user@unfirewalled-system.example.org</replaceable></userinput>
 user@unfirewalled-system.example.org's password: <userinput>*******</userinput></screen>
 
 	  <para>Таны урсгал хүлээн авах клиент одоо <hostid>localhost</hostid>-ийн 
 		8888 порт уруу заагдах бөгөөд тэр цаашаагаа галт ханыг амжилттайгаар 
 		гэтлэн <hostid>music.example.com</hostid> уруу дамжуулагдана.</para>
         </sect4>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><varname>AllowUsers</varname> хэрэглэгчийн тохируулга</title>
 
       <para>Ямар хэрэглэгчид хаанаас орохыг хязгаарлаж өгөх нь зүйтэй юм. 
 	<literal>AllowUsers</literal> тохируулга нь үүнд хүрэх сайн арга 
 	юм. Жишээ нь <username>root</username> хэрэглэгчийг зөвхөн 
 	<hostid role="ipaddr">192.168.1.32</hostid>-оос орохыг 
 	зөвшөөрөхийн тулд доор дурдсантай адил тохируулгыг <filename>/etc/ssh/sshd_config</filename> 
 	файлд хийх нь зүйтэй юм:</para>
 
       <programlisting>AllowUsers root@192.168.1.32</programlisting>
 
       <para><username>admin</username> хэрэглэгчийг хаанаас ч орохыг зөвшөөрөхийн 
 	тулд ердөө л хэрэглэгчийн нэрийг өөрийг нь жагсааж өгнө:</para>
 
       <programlisting>AllowUsers admin</programlisting>
 
       <para>Олон хэрэглэгчид нэг мөрөнд жагсаагдах шаардлагатай:</para>
 
       <programlisting>AllowUsers root@192.168.1.32 admin</programlisting>
 
       <note>
         <para>Та энэ машин уруу нэвтрэх хэрэгцээтэй хэрэглэгч бүрийг жагсааж өгөх нь чухал юм, 
 		тэгэхгүй бол тэдгээр нь орж чадахгүй болно.</para>
       </note>
 
       <para><filename>/etc/ssh/sshd_config</filename>-д өөрчлөлтүүд хийснийхээ 
 	дараа &man.sshd.8;-д өөрийн тохиргооны файлуудыг дахин дуудахыг дараах тушаалыг 
 	ажиллуулж та хэлж өгөх ёстой:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/sshd reload</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Нэмэлт унших материалууд</title>
       <para><ulink url="http://www.openssh.com/">OpenSSH</ulink></para>
       <para>&man.ssh.1; &man.scp.1; &man.ssh-keygen.1; 
         &man.ssh-agent.1; &man.ssh-add.1; &man.ssh.config.5;</para>
       <para>&man.sshd.8; &man.sftp-server.8; &man.sshd.config.5;</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="fs-acl">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Том</firstname>
 	  <surname>Рөүдс</surname>
 	  <contrib>Хавь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <indexterm>
       <primary>ACL</primary>
     </indexterm>
     <title>Файлын системийн хандалт хянах жагсаалтууд</title>
 
     <para>Хормын хувилбарууд зэрэг файлын системийн өргөжүүлэлтүүдийн хамтаар FreeBSD 5.0 
 	болон сүүлийн хувилбарууд Файлын системийн хандалт хянах жагсаалтуудын 
 	(<acronym>ACL</acronym>-ууд) аюулгүй байдлыг санал болгодог.</para>
 
     <para>Хандалт Хянах Жагсаалтууд нь стандарт &unix; зөвшөөрлийн загварыг 
 	маш нийцтэй (&posix;.1e) аргаар өргөтгөдөг. Энэ боломж нь администраторт 
 	илүү төвөгтэй аюулгүй байдлын загвар болон түүний давуу талыг ашиглахыг 
 	зөвшөөрдөг.</para>
 
     <para><acronym>UFS</acronym> файлын системүүдэд <acronym>ACL</acronym> 
 	дэмжлэгийг идэвхжүүлэхийн тулд дараах:</para>
 
     <programlisting>options UFS_ACL</programlisting>
 
     <para>тохируулгыг цөмд эмхэтгэх шаардлагатай. Хэрэв энэ тохируулга эмхэтгэгдээгүй бол 
 	<acronym>ACL</acronym>-ууд дэмжих файлын системийг холбохыг оролдоход 
 	анхааруулах мэдэгдэл дэлгэцэд гардаг. Энэ тохируулга <filename>GENERIC</filename> 
 	цөмд орсон байдаг. <acronym>ACL</acronym>-ууд нь файлын систем дээр өргөтгөсөн шинж 
 	чанаруудыг  идэвхжүүлсэн дээр тулгуурладаг. Өргөтгөсөн шинж чанарууд нь 
 	дараа үеийн &unix; файлын систем <acronym>UFS2</acronym>-д төрөлхийн 
 	дэмжигдсэн байдаг.</para>
 
     <note><para><acronym>UFS1</acronym> дээр өргөтгөсөн шинж чанаруудыг тохируулахад  
 	<acronym>UFS2</acronym> дээр тохируулахтай харьцуулбал илүү удирдлагын 
 	зардал шаардлагатай байдаг. <acronym>UFS2</acronym> дээрх өргөтгөсөн 
 	шинж чанаруудын ажиллагаа нь бас бодитойгоор илүү байдаг. Иймээс 
 	<acronym>UFS2</acronym>-г <acronym>UFS1</acronym>-ийн оронд 
 	хандалт хянах жагсаалтуудад ашиглахыг ерөнхийдөө зөвлөдөг.</para></note>
 
     <para><acronym>ACL</acronym>-ууд нь <filename>/etc/fstab</filename> файлд 
 	нэмэгдэж өгч болох холбох үеийн удирдлагын  <option>acls</option> тугаар 
 	идэвхтэй болдог.  Файлын системийн толгой дахь супер блокийн <acronym>ACL</acronym>-ууд тугийг 
 	өөрчлөхийн тулд &man.tunefs.8;-ийг ашиглан шургуу замаар холбох үеийн тугийг автоматаар 
 	зааж өгч болно. Ерөнхийдөө хэд хэдэн шалтгааны улмаас супер блокийн тугийг  ашиглах нь 
 	дээр байдаг:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Холбх үеийн <acronym>ACL</acronym>-ууд туг дахин холболтоор өөрчлөгддөггүй 
 	(&man.mount.8; <option>-u</option>), зөвхөн бүрэн гүйцэд 
 	&man.umount.8; хийгдэж шинэ &man.mount.8; хийгдсэний дараа болно. 
 	Энэ нь бас файлын системийг ашиглаж байх үед дарааллыг нь өөрчилж болохгүй гэсэн үг 
 	юм.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><filename>fstab</filename>-д мөр байхгүй байсан ч гэсэн эсвэл төхөөрөмжүүдийн 
 	дараалал өөрчлөгдсөн ч гэсэн супер блокийн тугийг тохируулах нь файлын системийг үргэлж 
 	<acronym>ACL</acronym>-уудыг  идэвхтэйгээр холбоход хүргэдэг. Энэ нь файлын системийг 
 	<acronym>ACL</acronym>-уудыг идэвхжүүлэлгүйгээр санамсаргүйгээр холбохоос хамгаалдаг бөгөөд 
 	ингэж санамсаргүй холбох нь <acronym>ACL</acronym>-уудыг буруугаар албадаж 
 	тэгснээр аюулгүй байдлын асуудлуудад хүргэж болох юм.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <note><para>Бид шинэ &man.mount.8; хийлгүйгээр туг идэвхжүүлдгийг зөвшөөрөхөөр  
 	<acronym>ACL</acronym>-уудын ажиллагааг өөрчилж болох юм, гэхдээ бид 
 	<acronym>ACL</acronym>-уудыг идэвхжүүлэлгүй санамсаргүйгээр холболт хийхийг 
 	болиулахыг хүсдэг бөгөөд учир нь хэрэв та <acronym>ACL</acronym>-уудыг идэвхжүүлээд 
 	дараа нь болиулаад өргөтгөсөн шинж чанаруудыг устгалгүйгээр дахин идэвхжүүлбэл та 
 	өөртөө нэлээн хэцүү асуудал учруулах зүйлийг хийх болно. Ерөнхийдөө та файлын систем 
 	дээр <acronym>ACL</acronym>-уудыг идэвхжүүлсний дараа файлын хамгаалалтууд нь 
 	системийн хэрэглэгчдэд зориулагдсан файлуудтай нийцгүй болж болох учир тэдгээрийг 
 	болиулж болохгүй бөгөөд <acronym>ACL</acronym>-уудыг дахин идэвхжүүлэх нь 
 	зөвшөөрлүүд нь өөрчлөгдсөн байж болох файлуудад өмнөх <acronym>ACL</acronym>-уудыг 
 	магадгүй дахин холбож өөр тааварлаж болшгүй ажиллагаанд хүргэж болох юм.</para></note>
       
     <para><acronym>ACL</acronym>-ууд идэвхжүүлсэн файлын системүүд өөрсдийн зөвшөөрлийн 
 	тохируулгууд дээрээ <literal>+</literal> (нэмэх) тэмдэг үзэх үед харуулдаг.
 	Жишээ нь:</para>
 
     <programlisting>drwx------  2 robert  robert  512 Dec 27 11:54 private
 drwxrwx---+ 2 robert  robert  512 Dec 23 10:57 directory1
 drwxrwx---+ 2 robert  robert  512 Dec 22 10:20 directory2
 drwxrwx---+ 2 robert  robert  512 Dec 27 11:57 directory3
 drwxr-xr-x  2 robert  robert  512 Nov 10 11:54 public_html</programlisting>
 
     <para>Энд бид <filename>directory1</filename>,
       <filename>directory2</filename>, болон <filename>directory3</filename> 
 	сангууд бүгд <acronym>ACL</acronym>-ууд-ийн давуу талыг авч байгааг харж байна. 
 	<filename>public_html</filename> сан тэгэхгүй байна.</para>
 
     <sect2>
       <title><acronym>ACL</acronym>-уудыг ашиглах нь</title>
 
       <para>Файлын системийн <acronym>ACL</acronym>-уудыг &man.getfacl.1; 
 	хэрэгслээр харж болно. Жишээ нь <filename>test</filename> файл дээрх 
 	<acronym>ACL</acronym> тохируулгуудыг харахын тулд дараах тушаалыг 
 	ажиллуулах хэрэгтэй:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>getfacl <filename>test</filename></userinput>
 	#file:test
 	#owner:1001
 	#group:1001
 	user::rw-
 	group::r--
 	other::r--</screen>
 
       <para>Энэ файлын <acronym>ACL</acronym> тохируулгуудыг өөрчлөхийн тулд 
 	&man.setfacl.1; хэрэгслийг ажиллуул. Ажиглаарай:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>setfacl -k <filename>test</filename></userinput></screen>
 
       <para><option>-k</option> туг нь тухайн үед тодорхойлогдсон бүх 
 	<acronym>ACL</acronym>-уудыг файл эсвэл файлын системээс 
 	арилгана. Илүү дээр арга бол <acronym>ACL</acronym>-уудыг 
 	ажиллуулахад шаардлагатай үндсэн талбаруудыг орхидог 
 	<option>-b</option> тугийг ашиглах явдал юм.</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>setfacl -m u:trhodes:rwx,group:web:r--,o::--- <filename>test</filename></userinput></screen>
 
       <para>Дээр дурдсан тушаал дээр <option>-m</option> тохируулга анхдагч 
 	<acronym>ACL</acronym> оруулгуудыг өөрчлөхөд хэрэглэгдсэн. 
 	Өмнөх тушаалаар устгагдсан болохоор урьдчилан тодорхойлсон оруулгууд 
 	байхгүй учир энэ нь анхдагч тохируулгуудыг  сэргээж жагсаасан тохируулгуудаас 
 	зааж өгдөг. Хэрэв та систем дээр байхгүй хэрэглэгч эсвэл бүлэг нэмэх бол 
 	<errorname>Invalid argument</errorname> буюу Буруу нэмэлт өгөгдөл 
 	гэсэн алдаа <devicename>stdout</devicename> уруу хэвлэгдэнэ гэдгийг 
 	санаж байх хэрэгтэй.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="security-portaudit">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Том</firstname>
 	  <surname>Рөүдс</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <indexterm>
       <primary>Portaudit</primary>
     </indexterm>
     <title>Гуравдагч талын аюулгүй байдлын асуудлуудыг монитор хийх нь</title>
 
     <para>Сүүлийн жилүүдэд эмзэг асуудлын үнэлгээ хэрхэн зохицуулагдаж байгаа тал дээр 
 	аюулгүй байдлын ертөнц олон сайжруулалт хийсэн. Одоогийн байгаа бүх л үйлдлийн 
 	системүүд дээр гуравдагч талын хэрэгслүүд суулгаж тохируулдгаас болж системийн 
 	халдлагын заналхийлэл ихэсдэг.</para>
 
     <para>Эмзэг асуудлын үнэлгээ нь аюулгүй байдлын түлхүүр хүчин зүйл бөгөөд 
 	&os; нь үндсэн системд зориулан зөвлөгөөнүүдийг гаргадаг боловч 
 	гуравдагч талын хэрэгслүүд бүрийн хувьд хийх нь &os; төслийн боломжоос 
 	гадуур юм. Мэдэгдэж байгаа асуудлуудыг администраторуудад анхааруулж 
 	гуравдагч талын эмзэг асуудлуудыг зөөлрүүлэх арга байдаг. &os;-д нэмэлтээр 
 	<application>Portaudit</application> гэгддэг хэрэгсэл зөвхөн энэ 
 	зорилгоор байдаг.</para>
 
     <para><filename role="port">ports-mgmt/portaudit</filename> порт нь 
 	&os;-ийн аюулгүй байдлын баг болон портуудын хөгжүүлэгчдийн шинэчилж 
 	ажиллагааг нь хангаж байдаг мэдээллийн баазаас мэдэгдэж байгаа аюулгүй байдлын 
 	асуудлуудыг шалгадаг.</para>
 
     <para><application>Portaudit</application>-г ашиглаж эхлэхийн тулд 
 	Портуудын цуглуулгаас түүнийг суулгах хэрэгтэй:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/ports-mgmt/portaudit &amp;&amp; make install clean</userinput></screen>
 
     <para>Суулгах процессийн явцад өдөр бүрийн аюулгүй байдлыг шалгах ажиллагаанд 
 	<application>Portaudit</application>-н гаралтыг зөвшөөрч 
 	&man.periodic.8;-д зориулсан тохиргооны файлуудыг шинэчилдэг. 
 	Өдөр тутмын аюулгүй байдлыг шалгах ажиллагаа <username>root</username>-ийн 
 	захидлын бүртгэл уруу цахим захидал явуулж түүнийг уг хэрэглэгч уншсан эсэхийг
 	баталгаажуулах хэрэгтэй. Өөр ямар ч илүү тохиргоо энд хэрэггүй.</para>
 
     <para>Суулгасны дараа администратор мэдээллийн баазыг шинэчлэх болон суулгасан 
 	багцуудад мэдэгдэж байгаа эмзэг асуудлуудыг үзэхдээ дараах тушаалыг 
 	ажиллуулна:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>portaudit -Fda</userinput></screen>
 
     <note>
       <para>Мэдээллийн бааз &man.periodic.8; ажиллах үед автоматаар шинэчлэгддэг; 
 	иймээс дээрх тушаал заавал шаардлагагүй юм. Энэ нь зөвхөн дараах жишээнүүдэд 
 	шаардлагатай.</para>
     </note>
 
     <para>Портуудын цуглуулгын хэсэг болгон суулгагдсан гуравдагч талын хэрэгслүүдийг 
 	ямар ч үед аудит хийхдээ администратор зөвхөн дараах тушаалыг ажиллуулах 
 	хэрэгтэй:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>portaudit -a</userinput></screen>
 
     <para><application>Portaudit</application> эмзэг асуудалтай багцын хувьд 
 	доор дурдсантай адилыг гаргана:</para>
 
     <programlisting>Affected package: cups-base-1.1.22.0_1
 Type of problem: cups-base -- HPGL buffer overflow vulnerability.
 Reference: &lt;http://www.FreeBSD.org/ports/portaudit/40a3bca2-6809-11d9-a9e7-0001020eed82.html&gt;
 
 1 problem(s) in your installed packages found.
 
 You are advised to update or deinstall the affected package(s) immediately.</programlisting>
 
     <para>Үзүүлсэн <acronym>URL</acronym> уруу вэб хөтчийг чиглүүлж администратор 
 	асуудалтай байгаа эмзэг асуудлын талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг олж авч 
 	болно. Ийм мэдээлэл нь нөлөөлөх хувилбарууд болон &os;-ийн портын хувилбар, 
 	аюулгүй байдлын зөвлөгөөнүүд байж болох өөр бусад вэб сайтуудыг агуулж болох 
 	юм.</para>
 
     <para>Товчхондоо <application>Portaudit</application> нь хүчирхэг 
 	хэрэгсэл бөгөөд <application>Portupgrade</application> порттой цуг 
 	хэрэглэхэд маш ашигтай байдаг.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="security-advisories">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Том</firstname>
 	  <surname>Рөүдс</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <indexterm>
       <primary>FreeBSD-ийн аюулгүй байдлын зөвлөгөөнүүд</primary>
     </indexterm>
     <title>&os;-ийн аюулгүй байдлын зөвлөгөөнүүд</title>
 
     <para>Үйлдвэрлэлийн чанарыг хангасан үйлдлийн системүүдийн нэгэн адил &os; 
 	<quote>Аюулгүй байдлын зөвлөгөөнүүд</quote> гаргадаг. Эдгээр 
 	зөвлөгөөнүүд нь ихэвчлэн аюулгүй байдлын жагсаалтууд уруу илгээгддэг 
 	бөгөөд зөвхөн тохирох хувилбаруудад засвар хийгдсэний дараа Errata буюу 
 	алдааны хуудсанд тэмдэглэгддэг. Энэ хэсэгт зөвлөгөө гэж юу болох, түүнийг 
 	хэрхэн ойлгох болон системд засвар хийхдээ ямар арга хэмжээнүүдийг 
 	авах талаар тайлбарлах болно.</para>
 
     <sect2>
       <title>Зөвлөгөө ямархуу харагдах вэ?</title>
 
       <para>&os;-ийн аюулгүй байдлын зөвлөгөөнүүд 
 	&a.security-notifications.name; захидлын жагсаалтаас авсан доорх
 	зөвлөгөөтэй адил харагдах болно.</para>
 
       <programlisting>=============================================================================
 &os;-SA-XX:XX.UTIL                                     Security Advisory
                                                           The &os; Project
 
 Topic:          denial of service due to some problem<co id="co-topic">
 
 Category:       core<co id="co-category">
 Module:         sys<co id="co-module">
 Announced:      2003-09-23<co id="co-announce">
 Credits:        Person@EMAIL-ADDRESS<co id="co-credit">
 Affects:        All releases of &os;<co id="co-affects">
                 &os; 4-STABLE prior to the correction date
 Corrected:      2003-09-23 16:42:59 UTC (RELENG_4, 4.9-PRERELEASE)
                 2003-09-23 20:08:42 UTC (RELENG_5_1, 5.1-RELEASE-p6)
                 2003-09-23 20:07:06 UTC (RELENG_5_0, 5.0-RELEASE-p15)
                 2003-09-23 16:44:58 UTC (RELENG_4_8, 4.8-RELEASE-p8)
                 2003-09-23 16:47:34 UTC (RELENG_4_7, 4.7-RELEASE-p18)
                 2003-09-23 16:49:46 UTC (RELENG_4_6, 4.6-RELEASE-p21)
                 2003-09-23 16:51:24 UTC (RELENG_4_5, 4.5-RELEASE-p33)
                 2003-09-23 16:52:45 UTC (RELENG_4_4, 4.4-RELEASE-p43)
                 2003-09-23 16:54:39 UTC (RELENG_4_3, 4.3-RELEASE-p39)<co id="co-corrected">
 <acronym>CVE</acronym> Name:	CVE-XXXX-XXXX<co id="co-cve">
 
 For general information regarding FreeBSD Security Advisories,
 including descriptions of the fields above, security branches, and the
 following sections, please visit
 http://www.FreeBSD.org/security/.
 
 I.   Background<co id="co-backround">
 
 
 II.  Problem Description<co id="co-descript">
 
 
 III. Impact<co id="co-impact">
 
 
 IV.  Workaround<co id="co-workaround">
 
 
 V.   Solution<co id="co-solution">
 
 
 VI.  Correction details<co id="co-details">
 
 
 VII. References<co id="co-ref"></programlisting>
 
 
       <calloutlist>
 	<callout arearefs="co-topic">
 	  <para><literal>Topic</literal> буюу сэдэв талбар асуудал юу болохыг яг заасан 
 		байдаг. Энэ нь үндсэндээ тухайн үеийн аюулгүй байдлын зөвлөгөөний 
 		танилцуулга бөгөөд эмзэг асуудалтай цуг хэрэгслийг тэмдэглэдэг.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-category">
 	  <para>The <literal>Category</literal> буюу зэрэглэл талбар нь хамаарч байгаа 
 		системийн хэсгийг хэлдэг бөгөөд <literal>core</literal>, 
 		<literal>contrib</literal>, эсвэл <literal>ports</literal>-ийн 
 		аль нэг байж болно. <literal>core</literal> зэрэглэл нь эмзэг 
 		асуудал &os; үйлдлийн системийн гол хэсэгт нөлөөлнө гэсэн үг юм. 
 		<literal>contrib</literal> зэрэглэл нь эмзэг асуудал 
 		<application>sendmail</application> зэрэг &os; төсөлд 
 		хувь нэмэр болгон оруулсан програм хангамжуудад нөлөөлнө гэсэн үг юм.
 		Эцэст нь <literal>ports</literal> зэрэглэл нь эмзэг асуудал 
 		портуудын цуглуулганд ордог нэмэлт програм хангамжуудад нөлөөлөхийг 
 		харуулдаг.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-module">
 	  <para><literal>Module</literal> талбар нь бүрэлдэхүүн хэсгийн байрлалыг 
 		жишээ нь <literal>sys</literal> гэх зэргээр илэрхийлдэг. Энэ жишээн дээр 
 		<literal>sys</literal> модуль өртөхийг бид харж байгаа  бөгөөд ийм учраас энэ 
 		эмзэг асуудал нь цөм дотор ашиглагдсан бүрэлдэхүүн хэсэгт нөлөөлөх юм.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-announce">
 	  <para><literal>Announced</literal> буюу зарласан талбар нь аюулгүй байдлын 
 		зөвлөгөө хэвлэгдсэн эсвэл ертөнцөд зарлагдсан огноог заадаг. Энэ нь 
 		аюулгүй байдлын баг асуудал байгааг шалгаж үүний засвар 
 		&os;-ийн эх модны архивт итгэмжлэн оруулсныг тогтоосон гэсэн үг юм.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-credit">
 	  <para><literal>Credits</literal> буюу талархал талбар нь эмзэг асуудлыг 
 		мэдэж тайлагнасан хувь хүн болон байгууллагыг зааж талархдаг.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-affects">
 	  <para><literal>Affects</literal> буюу нөлөөлөх хувилбарын талбар нь 
 		энэ эмзэг асуудал нөлөөлөх &os;-ийн хувилбаруудыг тайлбарладаг. 
 		Цөмийн хувьд уг нөлөөлсөн файлууд дээр ажиллуулсан 
 		<command>ident</command> тушаалын үр дүнг зэрвэс харж   
 		хувилбарыг тодорхойлж болно. Портуудын хувьд 
 		<filename>/var/db/pkg</filename> санд портын нэрийн дараа 
 		хувилбарын дугаар байдаг. Хэрэв систем нь &os;-ийн <acronym>CVS</acronym> 
 		архивтай адил хамгийн сүүлийн хэлбэрт орж өдөр тутам дахин бүтээгдээгүй 
 		бол энэ нь нөлөөлөлд орсон хэвээр байх магадлалтай юм.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-corrected">
 	  <para><literal>Corrected</literal> буюу засварласан талбар нь 
 		огноо, цаг, цагийн бүс болон засварласан хувилбаруудыг 
 		заадаг.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-cve">
 	  <para>Common Vulnerabilities Database system буюу Нийтлэг Эмзэг асуудлуудын 
 		Мэдээллийн Баазын системээс эмзэг асуудлуудыг хайхад хэрэглэгдэх 
 		магадлалын мэдээлэлд нөөцлөгддөг.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-backround">
 	  <para><literal>Background</literal> талбар нь нөлөөлөлд яг ямар хэрэгсэл  
 		орсон талаар мэдээлэл өгдөг. Ихэнхдээ энэ нь &os;-д яагаад тухайн хэрэгсэл 
 		байдаг, юунд хэрэглэгддэг болон хэрэгсэл хэрхэн бий болсон талаар байдаг.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-descript">
 	  <para><literal>Problem Description</literal> буюу асуудлын тайлбар талбар нь 
 		аюулгүй байдлын цоорхойг гүнзгий тайлбарладаг. Энэ нь гажигтай кодын мэдээлэл 
 		эсвэл бүр хэрэгслийг хэрхэн хорлонтойгоор ашиглаж аюулгүй байдлын цоорхой 
 		нээдэг тухай мэдээллийг агуулдаг.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-impact">
 	  <para><literal>Impact</literal> буюу үйлчлэл талбар нь асуудал системд 
 		ямар төрлийн үйлчлэл үзүүлдгийг тайлбарладаг. Жишээ нь энэ нь 
 		үйлчилгээг зогсоох халдлагаас авахуулаад хэрэглэгчдэд өгч болох нэмэлт 
 		зөвшөөрлүүд эсвэл халдагчид супер хэрэглэгчийн хандалт өгөх зэрэг 
 		юу ч байж болно.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-workaround">
 	  <para><literal>Workaround</literal> буюу тойрон гарах талбар нь 
 		боломжит тойрон гарах арга замыг системийг шинэчилж чадахгүй байж болох 
 		системийн администраторуудад олгодог. Энэ нь хугацааны шаардлагууд, 
 		сүлжээний боломж эсвэл өөр бусад олон шалтгаанаас болдог байж болох 
 		юм. Ямар ч байсан гэсэн аюулгүй байдлыг хөнгөнөөр авч үзэж болохгүй 
 		бөгөөд нөлөөлөлд орсон систем эсвэл засвар нөхөөс хийгдэх аль эсвэл 
 		аюулгүй байдлын цоорхойг тойрон гарах шийдэл хийгдэх 
 		шаардлагатай.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-solution">
 	  <para><literal>Solution</literal> буюу шийдэл талбар нь нөлөөлөлд орсон 
 		системийг засварлах заавруудыг санал болгодог. Энэ нь системд засвар 
 		нөхөөс хийн аюулгүй ажиллуулах алхам алхмаар тест хийгдэж шалгагдсан арга 
 		юм.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-details">
 	  <para><literal>Correction Details</literal> буюу засварын нарийн 
 		учир талбар нь <acronym>CVS</acronym> салбар эсвэл хувилбарын 
 		нэрийн цэгүүдийг доогуур зураас тэмдэгтээр өөрчилж үзүүлдэг. Мөн энэ нь 
 		салбар болгон дахь нөлөөлөлд орсон файлуудын хувилбарын дугаарыг бас 
 		харуулдаг.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-ref">
 	  <para><literal>References</literal> буюу лавлагаа талбар нь ихэвчлэн 
 		бусад мэдээллийн эхүүдийг өгдөг. Энэ нь вэбийн <acronym>URL</acronym>-ууд, 
 		номнууд, захидлын жагсаалтууд болон мэдээний бүлгүүдийг агуулж болно.</para>
 	</callout>
       </calloutlist>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="security-accounting">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Том</firstname>
 	  <surname>Рөүдс</surname>
 	  <contrib>Хувь нэмэр болгон оруулсан </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <indexterm>
       <primary>Процессийн бүртгэл хөтлөх</primary>
     </indexterm>
     <title>Процессийн бүртгэл хөтлөх</title>
 
     <para>Процессийн бүртгэл хөтлөх аюулгүй байдлын аргыг ашиглаж 
 	администраторууд системийн эх үүсвэрүүдийг ашигласан байдал болон тэдгээрийг 
 	хэрэглэгчдэд хэрхэн хуваарилсныг мэдэж болох бөгөөд энэ нь системийг монитор 
 	хийх боломжийг олгодог. Мөн энэ арга нь хэрэглэгчдийн тушаалуудыг туйлын 
 	багаар  мөшгих боломжийг администраторуудад олгодог.</para>
 
     <para>Энэ нь үнэн хэрэгтээ өөрийн эерэг болон сөрөг талуудтай. Эерэг талуудын нэг нь 
 	халдлагыг орсон цэг хүртэл нарийсган олох боломж юм. Сөрөг тал нь процессийн 
 	бүртгэл хөтлөлтөөр үүссэн бүртгэлүүд бөгөөд тэдгээр нь дискний зай шаардаж 
 	болох юм. Энэ хэсэг процессийн бүртгэл хөтлөлтийн үндсүүдийг администраторуудад 
 	таниулах болно.</para>
 
     <sect2>
       <title>Процессийн бүртгэл хөтлөлтийг идэвхжүүлж хэрэглэх нь</title>
       <para>Процессийн бүртгэл хөтлөлтийг ашиглаж эхлэхээсээ өмнө үүнийг идэвхжүүлэх 
 	хэрэгтэй. Үүнийг хийхийн тулд дараах тушаалуудыг ажиллуул:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>touch <filename>/var/account/acct</filename></userinput>
 
 &prompt.root; <userinput>accton <filename>/var/account/acct</filename></userinput>
 
 &prompt.root; <userinput>echo 'accounting_enable="YES"' &gt;&gt; <filename>/etc/rc.conf</filename></userinput></screen>
 
       <para>Идэвхтэй болгосны дараа бүртгэл хөтлөлт <acronym>CPU</acronym> 
 	статистикууд, тушаалууд гэх мэтийг даган мөшгиж эхэлнэ. Бүртгэлийн 
 	бүх бичлэгүүд уншиж болохооргүй хэлбэрээр байдаг бөгөөд тэдгээрийг 
 	&man.sa.8; хэрэгсэл ашиглан үзэж болдог. Ямар нэг тохируулгагүйгээр 
 	ажиллуулбал <command>sa</command> тушаал нь хэрэглэгч болгоны 
 	дуудлагуудын тоо, нийт зарцуулсан хугацааг минутаар, нийт <acronym>CPU</acronym> 
 	болон хэрэглэгчийн хугацааг минутаар, дундаж I/O үйлдлүүдийн тоо 
 	гэх мэттэй холбоотой мэдээллийг дэлгэцэнд хэвлэн үзүүлдэг.</para>
 
       <para>Тушаалуудыг ашигласан тухай мэдээллийг харахын тулд &man.lastcomm.1; 
 	хэрэгслийг ашиглах хэрэгтэй. <command>lastcomm</command> тушаал нь 
 	тухайн &man.ttys.5; дээр хэрэглэгчдийн ажиллуулсан тушаалуудыг 
 	үзүүлэхэд хэрэглэгдэж болно, жишээ нь:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>lastcomm ls
 	<username>trhodes</username> ttyp1</userinput></screen>
 
       <para>Дээрх тушаал нь ttyp1 терминал дээр <username>trhodes</username> 
 	хэрэглэгчийн <command>ls</command> тушаал ашигласан мэдэгдэж байгаа 
 	бүгдийг дэлгэцэд харуулах болно.</para>
 
       <para>Өөр олон ашигтай тохируулгууд байдаг бөгөөд &man.lastcomm.1;, 
 	&man.acct.5; болон &man.sa.8; гарын авлагын хуудаснуудад тайлбарласан 
 	байдаг.</para>
     </sect2>
   </sect1>  
 </chapter>
 
 <!--
      Local Variables:
      mode: sgml
      sgml-declaration: "../chapter.decl"
      sgml-indent-data: t
      sgml-omittag: nil
      sgml-always-quote-attributes: t
      sgml-parent-document: ("../book.sgml" "part" "chapter")
      End:
 -->